संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই এজন মুনিক বৰ দান কৰি মেধাতিথিৰ স্থানলৈ গমন কৰে। শম্ভুৰ কৃপাৰে সন্ধ্যা আনসকলে চিনিব নোৱাৰে; তথাপি তপস্যাৰ উপদেশ দিয়া ব্ৰাহ্মণ-ব্ৰহ্মচাৰী তপস্বীক তেওঁ স্মৰণ কৰে—এই উপদেশ পৰমেষ্ঠী (ব্ৰহ্মা)ৰ আজ্ঞাত বশিষ্ঠে দিছিল। সেই গুৰুক মনত স্থিৰ কৰি সন্ধ্যা তেওঁৰ প্ৰতি পতিত্বভাব গ্ৰহণ কৰে। মহাযজ্ঞত প্ৰজ্বলিত অগ্নিৰ মাজত তেওঁ মুনিসকলৰ অগোচৰে থাকে; শিৱানুগ্রহে মাত্ৰ ধৰা পৰি যজ্ঞত প্ৰৱেশ কৰে। ‘পুৰোডাশময়’ দেহ ক্ষণতে দগ্ধ হয়; অগ্নিয়ে শিৱাজ্ঞাৰে শুদ্ধ অৱশেষ সূৰ্যমণ্ডললৈ লৈ যায়। সূৰ্যই সেই ৰূপ তিনিভাগ কৰি পিতৃ আৰু দেৱতাৰ তৃপ্তিৰ বাবে স্থাপন কৰে; ঊৰ্ধ্বভাগ প্ৰাতঃসন্ধ্যা হয় আৰু সন্ধ্যাৰ ত্ৰিবিধ প্ৰকাশ তথা তাৰ যজ্ঞ-জাগতিক অৰ্থ সুশৃঙ্খল হয়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वरं दत्त्वा मुने तस्मिन् शंभावंतर्हिते तदा । संध्याप्यगच्छत्तत्रैव यत्र मेधातिथिर्मुनिः
ব্ৰহ্মাই ক’লে: মুনিজনক সেই বৰদান দিয়াৰ পিছত, যেতিয়া ভগৱান শম্ভু দৃষ্টিৰ পৰা আঁতৰি গ’ল, তেতিয়া সন্ধ্যাও সেই ঠাইলৈ গ’ল য’ত মুনি মেধাতিথি আছিল।
Verse 2
तत्र शंभोः प्रसादेन न केनाप्युपलक्षिता । सस्मार वर्णिनं तं वै स्वोपदेशकरं तपः
তাত শম্ভুৰ কৃপাত তেওঁক কোনেও দেখা নাপালে। তেতিয়া তেওঁ সেই ব্ৰহ্মচাৰীজনক স্মৰণ কৰিলে যিয়ে তেওঁক তপস্যাৰ উপদেশ দিছিল।
Verse 3
वसिष्ठेन पुरा सा तु वर्णीभूत्वा महामुने । उपदिष्टा तपश्चर्तुं वचनात्परमेष्ठिनः
হে মহামুনি, পূৰ্বকালত সি বৰ্ণী (ব্ৰহ্মচাৰিণী) হৈ উঠিছিল। পৰমেষ্ঠিন (ব্ৰহ্মা)ৰ আদেশত বশিষ্ঠে তাক তপস্যা কৰিবলৈ উপদেশ দিছিল।
Verse 4
तमेव कृत्वा मनसा तपश्चर्योपदेशकम् । पतित्वेन तदा संध्या ब्राह्मणं ब्रह्मचारिणम्
তেতিয়া সন্ধ্যাই মনতে তেওঁকেই তপস্যাৰ উপদেশক বুলি স্থিৰ কৰি, সেই ব্ৰহ্মচাৰী ব্ৰাহ্মণক স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 5
समिद्धेग्नौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता । दृष्टा शंभुप्रसादेन सा विवेश विधेः सुता
মহাযজ্ঞত অগ্নি সম্পূৰ্ণ জ্বলি উঠোঁতে মুনিসকলে তাক লক্ষ্য নকৰিলে। কিন্তু শম্ভুৰ কৃপাৰে বিধাতা (ব্ৰহ্মা)ৰ কন্যা সি সত্যই দৃষ্ট হৈ অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 6
तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणात्ततः । दग्धं पुरोडाशगंधं तस्तार यदलक्षितम्
সেই মুহূৰ্ততে তাইৰ দেহ, যেন যজ্ঞৰ পুৰোডাশময়, দগ্ধ হৈ গ’ল। ভাজা পুৰোডাশৰ দৰে সুগন্ধ সৰ্বত্ৰ বিয়পি পৰিল, কিন্তু তাৰ উৎস কাকো দেখা নাপাল।
Verse 7
वह्निस्तस्याः शरीरं तु दग्ध्वा सूर्यस्य मंडलम् । शुद्धं प्रवेशयामास शंभोरेवाज्ञया पुनः
অগ্নিয়ে তাইৰ দেহ দগ্ধ কৰি, পুনৰ শম্ভুৰ আজ্ঞাৰে, সেই শুদ্ধ তত্ত্বক সূৰ্য-মণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰালে।
Verse 8
सूर्यो त्र्यर्थं विभज्याथ तच्छरीरं तदा रथे । स्वकेशं स्थापयामास प्रीतये पितृदेवयोः
তাৰ পাছত সূৰ্যদেৱে সেই দেহক তিন ভাগত বিভাজন কৰি ৰথত স্থাপন কৰিলে; আৰু পিতৃদেৱতা আৰু দেৱসকলৰ প্ৰীতিৰ বাবে নিজৰ কেশো তাত স্থাপন কৰিলে।
Verse 9
तदूर्द्ध्वभागस्तस्यास्तु शरीरस्य मुनीश्वर । प्रातस्संध्याभवत्सा तु अहोरात्रादिमध्यगा
হে মুনীশ্বৰ! তেওঁৰ দেহৰ ঊৰ্ধ্বভাগ প্ৰাতঃসন্ধ্যা হ’ল—দিন-ৰাতিৰ আৰম্ভণিত আৰু তেওঁলোকৰ মধ্য-সঙ্গমস্থানত অৱস্থিত সেই পবিত্ৰ সন্ধিক্ষণ।
Verse 10
तच्छेषभागस्तस्यास्तु अहोरात्रांतमध्यगा । सा सायमभवत्संध्या पितृप्रीतिप्रदा सदा
তেওঁৰ অৱশিষ্ট অংশ দিন-ৰাতিৰ সন্ধিস্থানত অৱস্থিত হৈ সায়ংসন্ধ্যা হ’ল; ই সদায় পিতৃসকলক তৃপ্তি আৰু প্ৰীতি প্ৰদান কৰে।
Verse 11
सूर्योदयात्तु प्रथमं यदा स्यादरुणोदयः । प्रातस्संध्या तदोदेति देवानां प्रीतिकारिणी
সূৰ্যোদয়ৰ আগতে যেতিয়া অৰুণোদয়ৰ প্ৰথম আভা প্ৰকাশ পায়, তেতিয়া প্ৰাতঃসন্ধ্যা উদিত হয়—ই দেৱসকলৰ প্ৰীতি সাধন কৰে।
Verse 12
अस्तं गते ततः सूर्य्ये शोणपद्मनिभे सदा । उदेति सायं संध्यापि पितॄणां मोदकारिणी
তাৰ পাছত সদা ৰক্তপদ্মসদৃশ সূৰ্য অস্ত গ’লে সায়ংসন্ধ্যা উদিত হয়; সেয়া পিতৃলোকক আনন্দ দান কৰে।
Verse 13
तस्याः प्राणास्तु मनसा शंभुनाथ दयालुना । दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरे हि शरीरिणः
তেতিয়া দয়ালু শম্ভুনাথে মনতে সংকল্প কৰিলে; তাইঁৰ প্ৰাণ ঘূৰি আহিল আৰু দেহধাৰিণীজনী দিব্য দেহে পুনঃ স্থাপিত হ’ল।
Verse 14
मुनेर्यज्ञावसाने तु संप्राप्ते मुनिना तु सा । प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकांचनसुप्रभा
মুনিৰ যজ্ঞ সমাপ্তিলৈ আহোঁতে মুনিয়ে সেই কন্যাক লাভ কৰিলে; সেয়ে যজ্ঞাগ্নিৰ মাজৰ পৰা প্ৰকট হৈ গলিত সোণৰ দৰে দীপ্তিময় আছিল।
Verse 15
तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनुरामोदसंयुतः । यज्ञार्थं तान्तु संस्नाप्य निजक्रोडे दधौ मुने
তেতিয়া আনন্দে ভৰপূৰ মুনিয়ে সেই কন্যাক কোলাত তুলিলে; যজ্ঞকাৰ্যৰ বাবে তাইক স্নান কৰাই, হে মুনে, নিজৰ কোলাত বহুৱালে।
Verse 16
अरुंधती तु तस्यास्तु नाम चक्रे महामुनिः । शिष्यैः परिवृतस्तत्र महामोदमवाप ह
তেতিয়া মহামুনিয়ে তাইক ‘অৰুন্ধতী’ নাম দিলে। শিষ্যবেষ্টিত হৈ তেওঁ তাত গভীৰ আনন্দ লাভ কৰিলে।
Verse 17
विरुणद्धि यतो धर्मं सा कस्मादपि कारणात् । अतस्त्रिलोके विदितं नाम संप्राप तत्स्वयम्
কোনো কাৰণবশত তেওঁ ধৰ্মক ৰুদ্ধ কৰিছিল; সেয়েহে তেওঁ স্বয়ং ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ হোৱা এটা নাম লাভ কৰিলে।
Verse 18
यज्ञं समाप्य स मुनिः कृतकृत्यभावमासाद्य संपदयुतस्तनया प्रलंभात् । तस्मिन्निजाश्रमपदे सह शिष्यवर्गैस्तामेव सततमसौ दयिते सुरर्षे
যজ্ঞ সমাপ্ত কৰি সেই মুনি কৃতকৃত্যভাব লাভ কৰি সম্পদে সমৃদ্ধ হ’ল; আৰু কন্যা সতীৰ নিৰন্তৰ অনুৰোধ-প্ৰেৰণা মতে। তাৰ পিছত নিজৰ আশ্ৰমস্থলত শিষ্যবৰ্গসহ, হে প্ৰিয়, সেই দেবর্ষি সদায় কেৱল তাইৰেই সেৱা-উপাসনা কৰি থাকিল।
Verse 19
अथ सा ववृधे देवी तस्मिन्मुनिवराश्रमे । चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके
তাৰ পিছত সেই দেৱী সেই শ্ৰেষ্ঠ মুনিৰ আশ্ৰমত বৃদ্ধি আৰু বিকাশ লাভ কৰিলে—চন্দ্ৰভাগা নদীৰ তীৰত, ‘তাপসাৰণ্য’ নামে খ্যাত তপস্বীৰ অৰণ্যত।
Verse 20
संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे चन्द्रभागां तदा गुणैः । तापसारण्यमपि सा पवित्रमकरोत्सती
পঞ্চম বছৰ আহিলে সতীয়ে নিজৰ মহৎ গুণে চন্দ্ৰভাগা নদীক আৰু তপস্বীৰ ‘তাপসাৰণ্য’ বন-আশ্ৰমকো পবিত্ৰ কৰি তুলিলে।
Verse 21
विवाहं कारयामासुस्तस्या ब्रह्मसुतेन वै । वसिष्ठेन ह्यरुंधत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰ বশিষ্ঠৰ দ্বাৰা, অৰুন্ধতীসহ, তাইৰ বিবাহ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰালে।
Verse 22
तद्विवाहे महोत्साहो वभूव सुखवर्द्धनः । सर्वे सुराश्च मुनयस्सुखमापुः परं मुनो
সেই বিবাহ মহোৎসৱত মহা উৎসাহ জাগিল, যিয়ে আনন্দ বৃদ্ধি কৰিলে। হে মুনি, সকলো দেৱতা আৰু ঋষিসকলে পৰম সুখ লাভ কৰিলে।
Verse 23
ब्रह्मविष्णुमहेशानां करनिस्सृततोयतः । सप्तनद्यस्समुत्पन्नाश्शिप्राद्यास्सुपवित्रकाः
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশৰ হাতৰ পৰা নিঃসৃত জলৰ পৰা সাতখন নদী উৎপন্ন হ’ল—শিপ্ৰা আদি—যি সকলো প্ৰাণীক অতিশয় পবিত্ৰ কৰে।
Verse 24
अरुंधती महासाध्वी साध्वीनां प्रवरोत्तमा । वसिष्ठं प्राप्य संरेजे मेधातिथिसुता मुने
হে মুনি, অৰুন্ধতী—মহাসাধ্বী, সতীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠা—বশিষ্ঠক প্ৰাপ্য ধন্য দাম্পত্যত দীপ্তিমতী হ’ল; তেওঁ মেধাতিথিৰ কন্যা।
Verse 25
यस्याः पुत्रास्समुत्पन्नाः श्रेष्ठाश्शक्त्यादयश्शुभाः । वसिष्ठं प्राप्य तं कांतं संरेजे मुनिसत्तमाः
তেওঁৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ আৰু শুভ পুত্ৰ জন্মিল—শক্তি আদি। প্ৰিয় বশিষ্ঠক প্ৰাপ্য তেওঁ তেওঁৰ সৈতে আনন্দে ৰমিল; হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁ হর্ষে বাস কৰিলে।
Verse 26
एवं संध्याचरित्रं ते कथितं मुनिसत्तम । पवित्रं पावनं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! এইদৰে তোমাক সন্ধ্যা-উপাসনাৰ পবিত্ৰ চৰিত্ৰ কোৱা হ’ল। ই শুচি, পাৱনকাৰী, দিব্য আৰু সকলো ধৰ্ম্য কামনাৰ ফলপ্ৰদ।
Verse 27
य इदं शृणुयान्नारी पुरुषो वा शुभव्रतः । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
শুভব্ৰতধাৰী নাৰী বা পুৰুষে যি এই কথা শ্ৰৱণ কৰে, সি সকলো কামনা লাভ কৰে; ইয়াত সন্দেহৰ স্থান নাই।
Frequently Asked Questions
Sandhyā—by Śiva’s grace—enters the great yajña unnoticed, her ‘puroḍāśa-like’ body is burned by Agni, and she is conveyed into the Sun’s orb where her form is divided into three ritual-temporal functions.
Agni functions as a purifier and transformer, while the solar sphere represents cosmic ordering and illumination; together they encode the doctrine that divine command (Śiva’s ājñā) converts embodied/ritual substance into universal temporal-spiritual regulation.
A tripartite division associated with Sandhyā’s three temporal stations; the sample explicitly notes the upper portion becoming prātaḥ-sandhyā (morning twilight), with the chapter continuing to formalize the remaining portions.