वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice
অধ্যায় ৩৩ত দক্ষ-যজ্ঞৰ কাহিনী আগবাঢ়ে। শিৱৰ আজ্ঞা পোৱাৰ লগে লগে শিৱগণ তৎক্ষণাৎ সজাগ হৈ উঠি যাত্ৰাৰ বাবে একত্ৰিত হয়। ব্ৰহ্মাই কয়—প্ৰসন্ন আৰু আজ্ঞাকাৰী বীৰভদ্ৰে মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰি দ্ৰুতগতিত দক্ষৰ যজ্ঞমণ্ডপ (মখ) অভিমুখে প্ৰস্থান কৰে। শিৱে ‘শোভাৰ্থে’ অসংখ্য গণক অনুচৰ ৰূপে পঠায়; তেওঁলোকে আগত-পিছত অৱস্থান কৰি ৰুদ্ৰসদৃশ স্বভাৱে বীৰভদ্ৰক ঘেৰি ৰাখে। শিৱবেশ-ভূষণে সজ্জিত, বৃহৎ বাহুবিশিষ্ট, সৰ্পাভৰণধাৰী, ৰথাৰূঢ় বীৰভদ্ৰৰ ভয়ংকৰ তেজ বৰ্ণিত হয়। সিংহ, গজ, জলচৰ আৰু মিশ্ৰ জীৱ আদি বাহন-ৰক্ষকৰ তালিকাই এই যাত্ৰাক দিৱ্য যুদ্ধ-শোভাযাত্ৰা ৰূপে বিস্তাৰ কৰে। কল্পবৃক্ষৰ পৰা পুষ্পবৃষ্টি, গণসকলৰ স্তৱ আৰু উৎসৱমুখৰ উল্লাস শুভ লক্ষণ। এই অধ্যায় দেৱাজ্ঞাৰ পৰা যজ্ঞস্থলত আসন্ন সংঘৰ্ষলৈ সেতুস্বৰূপ, আৰু শিৱাধিকার, গণশক্তি তথা শিৱ-অপমানৰ আচারগত পৰিণতি উন্মোচন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तं श्रीमहेशस्य श्रुत्वा वचनमादरात् । वीरभद्रोतिसंतुष्टः प्रणनाम महेश्वरम
ব্ৰহ্মাই ক’লে—শ্ৰীমহেশৰ এই বচন শ্ৰদ্ধাৰে শুনি, অতিশয় সন্তুষ্ট বীৰভদ্ৰই মহেশ্বৰ (শিৱ)-ক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 2
शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । प्रचचाल ततः शीघ्रं वीरभद्रो मखं प्रति
দেৱদেৱ ত্ৰিশূলধাৰী শিৱৰ আজ্ঞা শিৰত ধৰি বীৰভদ্ৰ তৎক্ষণাৎ দ্ৰুতগতিত দক্ষৰ যজ্ঞলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 3
शिवोथ प्रेषयामास शोभार्थं कोटिशो गणान् । तेन सार्द्धं महावीरान्मलयानलसन्निभान्
তাৰ পাছত শোভা আৰু মঙ্গলময় বৈভৱৰ বাবে শিৱে কোটিকোটী গণ প্ৰেৰণ কৰিলে; তেওঁলোকৰ সৈতে মালয় বায়ুৰ অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা মহাবীৰসকলও গ’ল।
Verse 4
अथ ते वीरभद्रस्य पुरतः प्रबला गणाः । पश्चादपि ययुर्वीराः कुतूहलकरा गणाः
তেতিয়া সেই প্ৰবল গণসকল বীৰভদ্ৰৰ আগত আগত আগবাঢ়িল; আৰু তেওঁৰ পাছতো বীৰ গণদল চলিল, যাৰ উপস্থিতিয়ে বিস্ময়-ভয়মিশ্ৰ কৌতূহল জগাই তোলে।
Verse 5
वीरभद्रसमेता येगणाश्शतसहस्रशः । पार्षदाः कालकालस्य सर्वे रुद्रस्वरूपिणः
বীৰভদ্ৰৰ সৈতে শতসহস্ৰ গণ উপস্থিত আছিল; তেওঁলোক সকলেই কালেরো কাল শিৱৰ পাৰ্ষদ, আৰু প্ৰতিজন ৰুদ্ৰস্বৰূপ।
Verse 6
गणैस्समेतः किलतैर्महात्मा स वीरभद्रो हरवेषभूषणः । सहस्रबाहुर्भुजगाधिपाढ्यो ययौ रथस्थः प्रबलोतिभीकरः
গণসমূহৰ সৈতে সেই মহাত্মা বীৰভদ্ৰ—হৰৰ বেষ-ভূষণে বিভূষিত—সহস্ৰবাহু, নাগাধিপতিসকলৰ অলংকাৰৰে সমৃদ্ধ, ৰথাৰূঢ় হৈ অতি প্ৰবল আৰু অতি ভয়ংকৰ ৰূপে আগবাঢ়িল।
Verse 7
नल्वानं च सहस्रे द्वे प्रमाणं स्यंदनस्य हि । अयुतेनैव सिंहानां वाहनानां प्रयत्नतः
সেই ৰথৰ পৰিমাণ আছিল দুহেজাৰ নল্ব; আৰু যথাযথ প্ৰচেষ্টাৰে সেই পৰিকৰত দহ হাজাৰ সিংহো বাহনৰূপে আছিল।
Verse 8
तथैव प्रबलाः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजास्तत्र सहस्रशः
তদ্ৰূপ বহু প্ৰবল সিংহ পাৰ্শ্বৰক্ষক হৈ থিয় হৈছিল; আৰু তাত সহস্ৰে সহস্ৰে বাঘ, মকৰ, মাছ আৰু গজো আছিল।
Verse 9
वीरभद्रे प्रचलिते दक्षनाशाय सत्वरम् । कल्पवृक्षसमुत्सृष्टा पुष्पवृष्टिरभूत्तदा
যেতিয়া বীৰভদ্ৰ দক্ষনাশৰ বাবে সত্বৰে আগবাঢ়িল, তেতিয়া কল্পবৃক্ষৰ পৰা নিঃসৃত যেন পুষ্পবৃষ্টি হ’ল।
Verse 10
तुष्टुवुश्च गणा वीर शिपिविष्टे प्रचेष्टितम् । चक्रुः कुतूहलं सर्वे तस्मिंश्च गमनोत्सवैः
হে বীৰ, গণসকলে শিপিবিষ্টৰ কৰ্ম আৰু চেষ্টাৰ স্তৱ কৰিলে; আৰু সকলোৱে তাত গমনক উৎসৱ কৰি কৌতূহলে ভৰি উঠিল।
Verse 11
काली कात्यायिनीशानी चामुंडा मुंडमर्दिनी । भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा
তেওঁ কালী, কাত্যায়িনী, ঈশানী; চামুণ্ডা—অসুৰসংহাৰিণী; মুণ্ডমৰ্দিনী—মুণ্ডক দমনকাৰিণী; ভদ্ৰকালী আৰু ভদ্ৰা—মঙ্গলময়ী; ত্বৰিতা—শীঘ্ৰ ৰক্ষাদাত্রী; আৰু বৈষ্ণবীও।
Verse 12
एताभिर्नवदुर्गाभिर्महाकाली समन्विता । ययौ दक्षविनाशाय सर्वभूतगणैस्सह
এই নৱদুৰ্গাসকলৰ সৈতে সংযুক্ত মহাকালী, সকলো ভূতগণৰ সৈতে, দক্ষৰ বিনাশৰ বাবে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 13
डाकिनी शाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । कूष्मांडाः पर्पटा श्चैव चटका ब्रह्मराक्षसाः
ডাকিনী, শাকিনী আৰু ভূতগণ—প্ৰমথ আৰু গুহ্যক—সহ কূষ্মাণ্ড, পৰ্পট, চটক আৰু ব্ৰাহ্মৰাক্ষসো তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 14
भैरवाः क्षेत्रपालाश्च दक्षयज्ञविनाशकाः । निर्ययुस्त्वरितं वीराश्शिवाज्ञाप्रतिपालकाः
ভৈৰৱ আৰু ক্ষেত্ৰপাল—দক্ষযজ্ঞ-বিনাশক বীৰসকল—শিৱাজ্ঞা পালন কৰি তৎক্ষণাৎ দ্ৰুতগতিত ওলাই গ’ল।
Verse 15
तथैव योगिनीचक्रं चतुःषष्टिगणान्वितम् । निर्ययौ सहसा क्रुद्धं दक्षयज्ञं विनाशितुम्
সেইদৰে চৌষট্টি গণসহ যোগিনীচক্ৰও ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ হঠাৎ ওলাই আহিল, দক্ষযজ্ঞ ধ্বংস কৰিবলৈ।
Verse 16
तेषां गणानां सर्वेषां संख्यानं शृणु नारद । महाबलवतां संघोमुख्यानां धैर्यशालिनाम्
হে নাৰদ, সেই সকলো গণৰ সংখ্যা শুনা—তেওঁলোক মহাবলবান, সংঘৰ অগ্ৰণী নেতা আৰু ধৈৰ্যশালী।
Verse 17
अभ्ययाच्छंकुकर्णश्च दशकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतो ष्टाभिरेव
তাৰ পিছত গণেশ্বৰ শঙ্কুকৰ্ণ দহ কোটি গণসহ আগবাঢ়িল। কেকৰাক্ষো দহ কোটি সহ আহিল, আৰু বিকৃত একাই আঠ কোটি সহ উপস্থিত হ’ল।
Verse 18
चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिस्सर्वाङ्गको वीरस्तथैव विकृताननः
বিশাখ চৌষট্টিজনৰ সৈতে, পাৰিয়াত্ৰিক নজনৰ সৈতে আহিল। তদ্ৰূপ বীৰ সৰ্বাঙ্গক ছজনৰ সৈতে, আৰু বিকৃতাননো ছজনৰ সৈতে আহিল।
Verse 19
ज्वालकेशो द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिः समदज्जीमान् दुद्रभोष्टाभिरेव च
শিৱগণৰ অগ্ৰগণ্য জ্বালকেশ দ্বাদশ কোটি সহ আহিল। তেওঁৰ সৈতে সমদজ্জীমাণ সাত কোটি সহ, আৰু দুদ্রভোষ্টো আঠ কোটি সহ আহিল।
Verse 20
पंचभिश्च कपालीशः षड्भिस्संदारको गणः । कोटिकोटिभिरेवेह कोटिकुण्डस्तथैव च
ইয়াত কপালীশ পাঁচ (দল)সহ, আৰু সন্দাৰক নামৰ গণ ছয় (দল)সহ আহিল। লগতে কোটিকুণ্ড কোটি-কোটি গণসমূহসহ ইয়াতেই উপস্থিত হ’ল।
Verse 21
विष्टंभोऽष्टाभिर्वीरैः कोटिभिर्गणसप्तमः । सहस्रकोटिभिस्तात संनादः पिप्पलस्तथा
হে তাত, শিৱগণসকলৰ সপ্তম গণ ‘বিষ্টম্ভ’ নামে প্ৰসিদ্ধ; তাত আঠ কোটি বীৰ গণ আছে। ‘সন্নাদ’ আৰু ‘পিপ্পল’ও পৃথক পৃথকভাবে হাজাৰ কোটি গণৰ অধিপতি।
Verse 22
आवेशनस्तथाष्टाभिरष्टाभिश्चंद्रतापनः । महावेशः सहस्रेण कोटिना गणपो वृतः
আৱেশন আঠ গণসহ, আৰু চন্দ্ৰতাপনো আন আঠ গণসহ; লগতে গণপতি মহাৱেশ সহস্ৰ-কোটি গণে পৰিবৃত আছিল।
Verse 23
कुण्डी द्वादशकोटीभिस्तथा पर्वतको मुने । विनाशितुं दक्षयज्ञं निर्ययौ गणसत्तम
হে মুনি, কুণ্ডী দ্বাদশ কোটি গণসহ আৰু পৰ্বতকো; দক্ষযজ্ঞ বিনাশ কৰিবলৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ গণ আগবাঢ়িল।
Verse 24
कालश्च कालकश्चैव महाकालस्तथैव च । कोटीनां शतकेनैव दक्षयज्ञं ययौ प्रति
কাল, কালক আৰু মহাকাল—এওঁলোকে শত কোটি গণসহ দক্ষযজ্ঞৰ প্ৰতি আগবাঢ়িল।
Verse 25
अग्निकृच्छतकोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यमूर्द्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः
তেওঁ ‘অগ্নিকৃচ্ছত-কোট্য’ নামে খ্যাত, আৰু ‘কোট্যগ্নিমুখ’ও—যাঁৰ মুখ অসংখ্য অগ্নিৰ দৰে; ‘কোট্যাদিত্য-মূৰ্ধা’—যাঁৰ শিৰ অসংখ্য সূৰ্যৰ দৰে; আৰু ‘ঘনাবহ’—ঘন মেঘবাহক।
Verse 26
सन्नाहश्शतकोट्या च कोट्या च कुमुदो गणः । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या गणाधिपः
সন্নাহ শত কোটি সহ আহিল, আৰু কুমুদ গণ এক কোটি সহ। অমোঘ আৰু কোকিলো—দুয়ো গণাধিপ—কোটি কোটি অনুচৰসহ উপস্থিত হ’ল।
Verse 27
काष्ठागूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशी वृषभस्तथा । सुमन्त्रको गणाधीशस्तथा तात सुनिर्ययौ
তাৰ পিছত কাষ্ঠাগূঢ় চৌষট্টি (অনুচৰ) সহ, সুকেশী আৰু বৃষভো। লগতে গণসকলৰ নেতা সুমন্ত্রক—হে প্ৰিয়—সকলো একেলগে ওলাই গ’ল।
Verse 28
काकपादोदरः षष्टिकोटिभिर्गणसत्तमः । तथा सन्तानकः षष्टिकोटिभिर्गणपुंगवः
কাকপাদোদৰ—শিৱগণৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—ষাঠি কোটি গণেৰে পৰিবৃত আছিল। তেনেদৰে সান্তানক—গণপুঙ্গৱ—ষাঠি কোটি গণসহ আছিল।
Verse 29
महाबलश्च नवभिः कोटिभिः पुंगवस्तथा
মহাবলো নৱ কোটি বলৱান পুঙ্গৱ-বীৰসহ তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 30
मधुपिंगस्तथा तात गणाधीशो हि निर्ययौ । नीलो नवत्या कोटीनां पूर्णभद्रस्तथैव च
তাৰ পিছত, হে প্ৰিয়, মধুপিঙ্গো ওলাই গ’ল, আৰু গণাধীশো প্ৰস্থান কৰিলে। নীল নব্বই কোটি (অনুচৰ) সহ, আৰু পূৰ্ণভদ্ৰো তেনেদৰে ওলাই গ’ল।
Verse 31
निर्ययौ शतकोटीभिश्चतुर्वक्त्रो गणाधिपः । काष्ठागूढेश्चतुष्षष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा
তেতিয়া গণাধিপ চতুৰ্বক্ত্ৰ শত-কোটি গণসহ ওলাই গ’ল; আৰু দিশসমূহত গোপনে থকা চৌষট্টি গণসহ সুকেশ আৰু বৃষভো প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 32
विरूपाक्षश्च कोटीनां चतुःषष्ट्या गणेश्वरः । तालकेतुः षडास्यश्च पंचास्यश्च गणाधिपः
গণসমূহৰ মাজত বিরূপাক্ষ কোটি কোটি গণৰ গণেশ্বৰ; আৰু চৌষট্টি দলৰ গণেশ্বৰো প্ৰশংসিত। তালকেতু, ষড়াস্য আৰু পঞ্চাস্যো গণাধিপ।
Verse 33
संवर्तकस्तथा चैव कुलीशश्च स्वयं प्रभुः । लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने
সেয়া সংৱৰ্তক, আৰু কুলীশ—স্বয়ং প্ৰভু; দীপ্তাত্মা লোকান্তক, আৰু দৈত্যান্তকো, হে মুনি।
Verse 34
गणो भृंगीरिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस्तथा । अशनिर्भालकश्चैव चतुःषष्ट्या सह्स्रकः
গণসমূহৰ মাজত শ্ৰীমান ভৃঙ্গীৰিটি আছিল, দেৱদেৱ মহাদেৱৰ প্ৰিয়; আৰু অশনি আৰু ভালকো আছিল—চৌষট্টি হাজাৰ গণসহ।
Verse 35
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंश तिभिर्वृतः । वीरेशो ह्यभ्ययाद्वीरः वीरभद्र शिवाज्ञया
কোটি-কোটি আৰু সহস্ৰ-সহস্ৰ গণে, শত আৰু বিশৰ শাৰীত পৰিবেষ্টিত বীৰসকলৰ অধিপতি বীৰভদ্ৰ শিৱৰ আজ্ঞাত বীৰ্যৰে আগবাঢ়িল।
Verse 36
भूतकोटिसहस्रैस्तु प्रययौ कोटिभिस्त्रिभिः । रोमजैः श्वगणै श्चैव तथा वीरो ययौ द्रुतम्
সহস্ৰ-কোটি ভূতগণৰ সৈতে, আৰু তিন কোটি অধিক; ৰোমজ গণ আৰু শ্বগণ (কুকুৰদল) সহ সেই বীৰ দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িল।
Verse 37
तदा भेरीमहानादः शंखाश्च विविधस्वनाः । जटाहरोमुखाश्चैव शृंगाणि विविधानि च
তেতিয়া ভেৰীৰ মহানাদ উঠিল; শঙ্খৰ নানা স্বৰ ধ্বনিত হ’ল; আৰু জটাহাৰ-ৰোমুখ আদি বাদ্য আৰু বিভিন্ন শিঙো বাজি উঠিল।
Verse 38
ते तानि विततान्येव बंधनानि सुखानि च । वादित्राणि विनेदुश्च विविधानि महोत्सवे
সেই মহোৎসৱত শুভ তোৰণ-বন্ধনাদি বিস্তাৰ কৰা হ’ল, আৰু বিভিন্ন বাদ্য আনন্দেৰে ধ্বনিত হ’ল।
Verse 39
वीरभद्रस्य यात्रायां सबलस्य महामुने । शकुनान्यभवंस्तत्र भूरीणि सुखदानि च
হে মহামুনি, বীৰভদ্ৰ যেতিয়া নিজৰ সেনাসহ যাত্ৰালৈ ওলাই গ’ল, তেতিয়া তাত বহু শুভ লক্ষণ প্ৰকাশ পালে—যি সুখ আৰু মঙ্গলসিদ্ধি দান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It depicts Vīrabhadra receiving Śiva’s command and departing rapidly—accompanied by countless gaṇas—toward Dakṣa’s sacrificial arena (makha), establishing the immediate prelude to the yajña confrontation.
The martial-cosmic procession symbolizes Śiva’s sovereign intervention: gaṇas function as extensions of Rudra-power, indicating that cosmic order responds when ritual authority is exercised without devotion or reverence to Śiva.
Vīrabhadra’s terrifying theophany (Śiva-like adornment, immense strength, serpentine ornaments), the Rudra-nature of the gaṇas, and auspicious portents (flower-rain from kalpavṛkṣas) that mark divine sanction and inevitability.