वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
এই অধ্যায়ত দাক্ষযজ্ঞ-উত্তৰ যুদ্ধবৰ্ণনা অধিক তীব্ৰ হয়। ব্ৰহ্মাই কয়—বিপদনাশক শংকৰক হৃদয়ত স্মৰণ কৰি বীৰভদ্ৰে দিব্য ৰথত আৰোহণ কৰি পৰমাস্ত্ৰ সাজি সিংহনাদ কৰে। বিষ্ণুৱে পাঞ্চজন্য শঙ্খ ধ্বনি কৰে; তাতে আগতে পলাই যোৱা দেৱতাসকল পুনৰ ৰণভূমিলৈ ঘূৰি আহে। তাৰ পাছত শিৱগণ আৰু লোকপাল/বসু/আদিত্য আদি দেৱসেনাৰ মাজত ভয়ংকৰ দ্বন্দ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হয়; গর্জন-ঘোষে আকাশ ভৰি উঠে। নন্দীৰ ইন্দ্ৰৰ সৈতে মুখামুখি সংঘৰ্ষ হয়, আন দেৱতাসকলেও নিজ নিজ গণনায়কৰ সৈতে যুঁজে। উভয় পক্ষৰ বীৰত্ব আৰু ‘পৰস্পৰবধ’ সদৃশ বিৰোধাভাসী বৰ্ণনা দেখা যায়—ই সাধাৰণ মৃত্যু নহয়, পুৰাণীয় দিব্যশক্তিৰ নাট্যপ্ৰকাশ। অধ্যায়ে শিৱস্মৰণক ৰক্ষাকাৰী শৰণ, যজ্ঞধৰ্ম ৰক্ষাৰ বাবে দেৱশ্ৰেণীৰ সমাবেশ, আৰু গণসকলক শিৱৰ সংশোধক ক্ৰোধৰ উপকৰণ ৰূপে প্ৰতিপাদন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः । संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তেতিয়া মহাবলী বীৰভদ্ৰে বিষ্ণুৰ সৈতে যুদ্ধত, অন্তৰত সৰ্ব আপদা নাশক শংকৰক স্মৰণ কৰিলে।
Verse 2
आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह
দিব্য দীপ্তিমান ৰথত আৰোহণ কৰি, সকলো বৈৰীক মর্দন কৰোঁতাই পৰম অস্ত্ৰসমূহ ধৰি সিংহনাদৰ দৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 3
विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् । दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव
বিষ্ণুৱেও মহাবলে নিজৰ ‘পাঞ্চজন্য’ নামৰ মহাশঙ্খ ধ্বনিত কৰিলে; তাৰ মহাঘোষ যেন নিজৰ জনক হর্ষিত আৰু উৎসাহিত কৰিলে।
Verse 4
तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः । रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः
সেই শঙ্খনাদ শুনি, যিসকল দেৱতা আগতে ৰণ ত্যাগ কৰি পলাই গৈছিল, তেওঁলোক সকলেই দ্ৰুত পুনৰ উভতি আহিল।
Verse 5
वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः । युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः
তাৰ পাছত বীৰভদ্ৰে নিজৰ গণসমূহসহ ইন্দ্ৰাদি দেৱসহ লোকপালসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে; বলবান হৈ সিংহনাদৰ দৰে ৰণধ্বনি কৰি লড়িল।
Verse 6
गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् । अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः
তাত শিৱগণ আৰু লোকপালসকলৰ মাজত ভয়ংকৰ, তুমুল দ্বন্দ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল; সিংহনাদৰ গর্জনত ৰণভূমি কঁপি উঠিল।
Verse 7
नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा । कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली
শক্র (ইন্দ্ৰ) নন্দীৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে; অনল (অগ্নি)ও, আৰু বৈষ্ণৱ গণো ৰণত প্ৰৱেশ কৰিলে। কুবেৰো যুদ্ধ কৰিলে, আৰু কূষ্মাণ্ডসকলৰ বলবান অধিপতিও সমৰত যোগ দিলে।
Verse 8
तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा
তেতিয়া শত-পৰ্বযুক্ত বজ্ৰে ইন্দ্ৰে নন্দীক আঘাত কৰি ভূমিত পেলালে।
Verse 9
नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे
আৰু নন্দীয়ে ত্ৰিশূলৰে শক্ৰক স্তনান্তৰত বিদ্ধ কৰি নিপাত কৰিলে।
Verse 10
बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् । नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया
দুয়ো বলৱানেই পৰস্পৰ প্ৰীতিসহ যুদ্ধ কৰিলে। জয়লাভৰ ইচ্ছাৰে নন্দী আৰু শক্ৰে নানা প্ৰকাৰ আঘাত পৰস্পৰে দিলে।
Verse 11
शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः । सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्
তেতিয়া পৰম ক্ৰোধে জ্বলি উঠা শুচিয়ে শক্তি-অস্ত্ৰে পাৱকক যেন শিল নিক্ষেপে আঘাত কৰিলে। পাৱকেও তৎক্ষণাৎ বেগে তীক্ষ্ণধাৰ ত্ৰিশূলেৰে তাক প্ৰতিঘাত কৰিলে।
Verse 12
यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः । चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा
মহাদেৱক আনন্দে স্মৰণ কৰি, শিৱগণৰ অগ্ৰণী বীৰ মহালোকে যমৰ সৈতে ঘোৰ আৰু তুমুল যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 13
नैरृतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः । युयुधे परमास्त्रैश्च नैरृतिं निबिडं वयन्
নৈঋতৰ সৈতে সমৰত মুখামুখি হৈ, অধিক বলৱান চণ্ডে পৰমাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰি নৈঋতিৰ ওপৰত ঘন আৰু অবিচ্ছিন্ন প্ৰহাৰৰ জাল বুনিলে।
Verse 14
वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः । युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव
বীৰ আৰু মহাবলৱান মুণ্ডে বৰুণৰ সৈতে সমানকৈ যুদ্ধ কৰিলে; পৰম শক্তিৰে যুঁজ দি যেন ত্ৰিলোকক বিস্মিত কৰিলে।
Verse 15
वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा । भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना
পৰম ওজেৰে ভৰা নিজৰ অস্ত্ৰে বায়ুৱে ভৃঙ্গীক নিপাত কৰিলে; আৰু প্ৰতাপী ভৃঙ্গীয়ে ত্ৰিশূলেৰে বায়ুকো নিপাত কৰিলে।
Verse 16
कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् । युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्
কুবেৰ সৈতে যোগ দি, কূষ্মাণ্ডসকলৰ পূজ্য অধিপতিয়ে প্ৰথমে হৃদয়ত মহেশ্বৰক ধ্যান কৰি, তাৰপিছত বলৱান বীৰৰ দৰে আদৰে দৃঢ় সংকল্পে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 17
योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् । विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्
যোগিনীচক্ৰৰ সৈতে যুক্ত মহান ভৈৰবী-নায়কে সকলো দেৱতাক বিদীৰ্ণ কৰি তেওঁলোকৰ আশ্চৰ্য ৰক্ত পান কৰিলে— ই প্ৰভুৰ ৰৌদ্ৰ, ৰক্ষাকাৰী শক্তিৰ ভয়ংকৰ প্ৰকাশ।
Verse 18
क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् । काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु
সেখানে ক্ষেত্ৰপালৰূপ শক্তিশালী দেৱবীৰসকল যুদ্ধতৃষ্ণাত ক্ষুধাৰ্ত হ’ল। তেতিয়া কালীও তেওঁলোকক বিদীৰ্ণ কৰি বহুত ৰক্ত পান কৰিলে।
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा । चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী শত্রুনাশক বিষ্ণুৱে তেওঁলোকৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে; আৰু বেগেৰে চক্র নিক্ষেপ কৰিলে, যেন দশ দিশ দহি পেলাইছে।
Verse 20
क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः । तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली
বেগে ধাৱমান চক্ৰটো দেখি মহাবলী ক্ষেত্ৰপালে তৎক্ষণাৎ তাত আহি, সন্মুখতেই হঠাতে তাক ধৰি পেলালে।
Verse 21
चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्
চক্ৰটো গিলি পেলোৱা দেখি পৰপুৰঞ্জয় বিষ্ণুৱে তাৰ মুখ মচি দি, সেই শত্রুক চক্ৰটো উগলাবলৈ বাধ্য কৰালে।
Verse 22
स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता । महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः
নিজ চক্ৰ হাতত লৈ সেই মহানুভৱ ভব—একমাত্ৰ অধিপতি—অতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল। মহাবলী হৈ, ক্ৰোধে নানাবিধ শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰা বীৰসকলৰ সৈতে সি যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 23
चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा । नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्
তেতিয়া বিষ্ণুৱে মহাৰণ সংঘটিত কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ সৈতে আনন্দে যুদ্ধ কৰিলে। নানাবিধ অস্ত্ৰ-আয়ুধ একত্ৰ কৰি নিক্ষেপ কৰি তুমুল সংঘৰ্ষ ঘটাই ভয়ংকৰ বিক্ৰম প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 24
अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः । नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा
তাৰ পিছত ভৈৰৱ আদি উগ্ৰ গণসকলে বহু সংখ্যাত তেওঁৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে। পৰম ক্ৰোধে আৰু শ্ৰেষ্ঠ বলত বলীয়ান হৈ তেওঁলোকে নানাবিধ অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 25
इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा । विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली
এইদৰে অতুল তেজস্বী হৰিৰ সৈতে তেওঁলোকৰ যুদ্ধ দেখি সেই বলবান পিছু হটি; পুনৰ আগবাঢ়ি নিজেই তেওঁলোকৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 26
अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः । युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী বিষ্ণুৱে চক্ৰ উঠাই যুদ্ধোন্মাদত আৱিষ্ট হ’ল। ভগৱান মাধৱ সেই বীৰভদ্ৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 27
तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने
হে মুনি! সেই দুয়োৰ মাজত অতি ঘোৰ, ৰোমাঞ্চকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল—মহাবীৰসকলৰ অধিপতি দুয়োৰ, নানাবিধ অস্ত্ৰধাৰী।
Verse 28
विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे
হে দেৱদেৱ! বিষ্ণুৰ যোগবলেৰে তাৰ পৰা অসংখ্য, অতিশয় ভয়ংকৰ দিব্য সত্তা জন্মিল—হাতে শঙ্খ, চক্ৰ আৰু গদা ধৰি।
Verse 29
ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः
বীৰভদ্ৰৰ আদেশত সিহঁতেও যুদ্ধত নামিল। নানাবিধ অস্ত্ৰধাৰী শিৱগণ বিষ্ণুৰ দৰে বলবান; নিৰ্ভয়ে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 30
तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्
সেই বীৰে পৰম স্বামী প্ৰভু শিৱক স্মৰণ কৰি, নাৰায়ণসম দীপ্তিমান সেই সকলো যোদ্ধাক বধ কৰিলে আৰু ত্ৰিশূলেৰে ভস্ম কৰি দিলে।
Verse 31
ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली
তাৰপিছত ৰণাঙ্গনত মহাবলী বীৰভদ্ৰে যেন কেৱল লীলামাত্ৰ কৰি, বিষ্ণুৰ বক্ষস্থলত ত্ৰিশূলেৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 32
तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः
সেই আঘাতে হঠাৎ আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ পুৰুষোত্তম হৰি (বিষ্ণু) তেতিয়াই ভূমিত পৰি গ’ল; হে মুনি, তেওঁ অচেতন হ’ল।
Verse 33
ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्
তাৰ পাছত সেই যজ্ঞৰ পৰা প্ৰলয়াগ্নিৰ সদৃশ জ্বলি উঠা তেজ উদ্ভৱ হ’ল—অতিতীব্ৰ, ত্ৰিলোক দাহক, আৰু বীৰসকলকো ভীত কৰা ভয়ংকৰ।
Verse 34
क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः
ক্ৰোধত ৰক্তবৰ্ণ নয়নধাৰী সেই শ্ৰীমান প্ৰভু পুনৰ উঠি থিয় হ’ল; প্ৰহাৰ কৰিবলৈ চক্ৰ উঠাই সেই পুৰুষৰ্ষভ আক্রমণৰ বাবে সাজু হৈ ৰ’ল।
Verse 35
तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् । व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः
তাৰ সেই মহাৰৌদ্ৰ চক্ৰ প্ৰলয়-সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত আছিল; কিন্তু শিৱস্বৰূপ প্ৰভু বীৰভদ্ৰে অচলচিত্তে তাক স্তম্ভিত কৰিলে।
Verse 36
मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः । न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्
হে মুনি! মায়াধীশ মহাপ্ৰভু শম্ভুৰ প্ৰভাৱত হৰিৰ চক্ৰ হাতত থাকিলেও একেবাৰে নচলিল; ধ্ৰুৱৰ দৰে স্তম্ভিত হৈ ৰ’ল।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় সতীখণ্ডত ‘যজ্ঞবিধ্বংসবৰ্ণনা’ নামৰ সাঁইত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 38
ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद । यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्
তাৰ পিছত, হে নাৰদ, বীৰভদ্ৰে বিষ্ণুক স্তম্ভিত কৰিলে; যজ্বসকলক মন্ত্ৰে আহ্বান কৰিব খুজিলেও তেওঁৰ স্তম্ভনশক্তি নিষ্ফল হ’ল।
Verse 39
ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः । शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने
তাৰ পিছত স্তম্ভনমুক্ত হৈ শাৰ্ঙ্গধন্বা ৰমেশ্বৰ ক্ৰুদ্ধ হ’ল; হে মুনি, তেওঁ বাণসহ নিজৰ শাৰ্ঙ্গ ধনু ধৰি ল’লে।
Verse 40
त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः । वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने
তেওঁৰ তিনিটা বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু পৰাভূত হৈ হৰিৰ শাৰ্ঙ্গ ধনু, হে প্ৰিয়, সেই ক্ষণতেই বীৰভদ্ৰে, হে মুনি, তিনিখণ্ড কৰি ভাঙি পেলালে।
Verse 41
अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् । असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे
তেতিয়া মোৰ বাক্যৰে বোধিত বিষ্ণুৱে সেই মহাগণক সঠিককৈ বুজিলে। তেওঁৰ অসহ্য তেজ জানি বিষ্ণুৱে অন্তৰ্ধান হ’বলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 42
ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् । गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्
সতীৰ দ্বাৰা ঘটিবলগীয়া, আনসকলৰ বাবে অদম্য সেই সমগ্ৰ ভৱিষ্যৎ জানি, তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ গণসহ স্বস্ব লোকলৈ উভতি গ’ল; স্বতন্ত্ৰ সৰ্বপতি শিৱক স্মৰণ কৰি থাকিল।
Verse 43
सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः । अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै
সত্যলোকলৈ গৈ মই পুত্ৰশোকে পীড়িত হ’লোঁ। অতি দুখে ব্যাকুল হৈ “এতিয়া মই কি কৰিম?” বুলি চিন্তা কৰি থাকিলোঁ।
Verse 44
विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह । विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः
বিষ্ণু আৰু মই অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত, মুনিসকলৰ সৈতে দেৱতাসকল—যিসকলে যজ্ঞৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰে—গণসকলৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাজিত হ’ল।
Verse 45
समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् । मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे
মহা উপদ্ৰৱ দেখি আৰু মহামখ ধ্বংস হোৱা জানি, যজ্ঞই মৃগৰূপ ধৰি মহাভয়ে দৌৰি পলাই গ’ল।
Verse 46
तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति । वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्
তেতিয়া তাক মৃগৰূপে আকাশলৈ ধাৱমান দেখি বীৰভদ্ৰে ধৰি শিৰচ্ছেদ কৰি শিৰহীন কৰিলে।
Verse 47
ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः । अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्
তাৰ পিছত সেই বীৰে শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰজাপতি ধৰ্ম আৰু কশ্যপক লগত ল’লে; লগতে অৰিষ্টনেমি আৰু মুনীশ্বৰ বহুপত্ৰকো সাদৰে সৈতে ল’লে।
Verse 48
मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्
সেই মহাগণে মুনি অংগিৰা, কৃশাশ্ব আৰু শ্রেষ্ঠ মুনি দত্তৰ মস্তকত পদাঘাত কৰিলে।
Verse 49
सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्
প্রতাপশালী বীৰভদ্ৰই নিজৰ নখৰ আগেৰে সৰস্বতীৰ নাক আৰু দেৱ আস্তুক কাটি পেলালে।
Verse 50
ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः
তাৰ পিছত ক্ৰোধত ৰঙা চকুৰে সেই বীৰভদ্ৰই আন দেৱতাসকলকো বিদীৰ্ণ কৰি পৃথিৱীত পেলাই দিলে।
Verse 51
वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः
মুখ্য দেৱতা আৰু মুনিসকলক বিদীৰ্ণ কৰাৰ পিছতো বীৰভদ্ৰ শান্ত নহ’ল; তেওঁ সৰ্পৰাজৰ দৰে ক্ৰোধিত আৰু সুশোভিত আছিল।
Verse 52
वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् । दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्
বীৰভদ্ৰে শত্রুসকলক ধৰি দমন কৰি, বনহস্তী বিচৰা সিংহৰ দৰে বাৰে বাৰে দিশসমূহ চালে আৰু ক্ষণে ক্ষণে সুধিলে—“কোন? ক’ত আছে?”
Verse 53
व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् । पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्
প্ৰতাপৱান মণিভদ্ৰে ভৃগুক বহুক্ষণ ধৰি আঘাত কৰি চূর্ণ কৰিলে; তাৰ পাছত ভৃগুৰ বুকুত ভৰি থৈ বলপূৰ্বক তাৰ গোঁফ উপুৰাই ল’লে।
Verse 54
चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः । शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः
তাৰ পাছত চণ্ডে প্ৰবল বেগে আগবাঢ়ি পূষাৰ দাঁত উপুৰাই পেলালে—যি পূৰ্বে হৰক নিন্দা কৰা সময়ত দাঁত দেখুৱাই হাঁহিছিল।
Verse 55
नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्
ক্ৰোধে নন্দীয়ে ভগাৰ চকু দুটা উপুৰাই মাটিত পেলালে; তাৰ পাছত দক্ষৰ যজ্ঞাগ্নিৰে শাপ দিয়া জনক দগ্ধ কৰিলে।
Verse 56
विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा । मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः
তাত স্বধা অপমানিত হ’ল; স্বাহা আৰু দক্ষিণাও তেনেদৰে। মন্ত্ৰ-তন্ত্ৰ আৰু অন্য বিধিবিধানসমূহো গণনায়কসকলে দমন কৰি নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিলে।
Verse 57
ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः । अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्
ক্ৰোধত সেই বীৰ গণসকলে যজ্ঞ-বিতানৰ তলৰ অগ্নিত মল বৰষালে; আৰু তেতিয়াই তেওঁলোকে সেই অধ্বৰক অবৰ্ণনীয়ভাৱে কলুষিত আৰু বিশৃঙ্খল কৰি তুলিলে।
Verse 58
अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् । आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्
অন্তৰ্বেদীৰ ভিতৰত সি লুকাই আছিল; কিন্তু শিৱশক্তিৰ পৰা উদ্ভূত বীৰভদ্ৰে তাক চিনে ভয়ৰ মাজতো বলপূৰ্বক ধৰি আনিলে।
Verse 59
कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः
তাৰ গাল ধৰি খড়্গেৰে মূৰত আঘাত কৰা হ’ল; কিন্তু যোগপ্ৰভাৱত সেই শিৰ অভেদ্য হৈ ৰ’ল, কাটা নপৰিল।
Verse 60
अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि
সেই শিৰ সকলো শস্ত্ৰাস্ত্ৰে অভেদ্য বুলি বুজি, সি বুকত ভৰি থৈ নিজৰ হাতেৰে তাক চেপি ভাঙিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 61
तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः
তাৰ পাছত শিৱগণৰ অগ্ৰণী বীৰভদ্ৰে, হৰ (শিৱ)ৰ বৈৰী সেই দুষ্ট দক্ষৰ শিৰ যজ্ঞাগ্নিকুণ্ডত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 62
रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे । क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः
তেতিয়া বীৰভদ্ৰই হাতে ত্ৰিশূল ঘূৰাই দীপ্তিমান হ’ল। ক্ৰোধত সেই ৰণ-ৰাক্ষস সদৃশ প্ৰলয়কাৰী বাহিনী পৰ্বতসম হৈ জ্বলি উঠিল।
Verse 63
अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना । ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव
অনায়াসে সকলোকে বধ কৰি, ক্ৰোধদীপ্ত বীৰভদ্ৰে পাছত অগ্নিৰে তেওঁলোকক জ্বলাই দিলে; জ্বলন্ত অগ্নিত ঝাঁপ দিয়া পতঙ্গৰ দৰে তেওঁলোক দগ্ধ হ’ল।
Verse 64
वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् । अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्
তাৰ পাছত বীৰভদ্ৰে দক্ষ-প্ৰমুখ অগ্ৰগণ্যসকল দগ্ধ হোৱা দেখি অট্টহাস কৰিলে; সেই গর্জনময় হাঁহিয়ে ত্ৰিলোক ভৰি উঠিল।
Verse 65
वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा । पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते
সেখানে শিৱগণসহ বীৰশ্ৰীৰে আৱৃত বীৰভদ্ৰৰ সন্মানাৰ্থে নন্দনবনৰ পৰা দিব্য পুষ্পবৃষ্টি হ’ল।
Verse 66
ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः । देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्
তাৰ পাছত ধীৰে ধীৰে শীতল, সুগন্ধবাহী আৰু সুখদায়ক বতাহ ব’বলৈ ধৰিলে; তাৰ পিছত দেৱদুন্দুভিও একেলগে নিনাদ কৰিলে।
Verse 67
कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् । विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्
তাৰ পাছত সেই বীৰ, কাৰ্য সিদ্ধ কৰি, সত্বৰে কৈলাসলৈ গ’ল—যেনেকৈ উদিত সূৰ্য ঘন অন্ধকাৰ তৎক্ষণাৎ নাশ কৰে।
Verse 68
कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः । शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः
কাৰ্য সফলকৈ সম্পন্ন কৰা বীৰভদ্ৰক দেখি পৰমেশ্বৰ শম্ভু অন্তৰত সন্তুষ্ট হ’ল আৰু তেওঁক বীৰগণৰ অধিনায়ক নিযুক্ত কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It depicts the battlefield escalation after Dakṣa’s sacrificial conflict: Vīrabhadra prepares for war, Viṣṇu sounds Pāñcajanya, the fleeing devas return, and duels erupt between Śiva’s gaṇas and the lokapālas/devas (including Nandin vs Indra).
It frames Śiva-smaraṇa as a protective and empowering act (apad-vinivāraṇa), implying that agency and victory derive from alignment with Śiva’s transcendent authority rather than from mere martial strength.
Vīrabhadra’s divine chariot and supreme weapons, Viṣṇu’s Pāñcajanya conch as a rallying signal, Indra’s vajra, and Śiva’s triśūla wielded by Nandin—each functioning as iconographic markers of cosmic jurisdiction.