सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
এই অধ্যায়ত অন্তঃসংবাদৰ ধৰণ দেখা যায়। নাৰদে নিজৰ প্ৰস্থানৰ পিছত ৰুদ্ৰৰ ওচৰত কি ঘটিল সেয়া ব্ৰহ্মাক সোধে। ব্ৰহ্মা হিমৱত অঞ্চলত মহাদেৱৰ কাষলৈ গৈ দেখে যে শিৱ সতীপ্ৰাপ্তিৰ বিষয়ে বাৰে বাৰে সংশয় আৰু বিৰহব্যাকুলতাৰে অন্তৰত অস্থিৰ। শিৱে লোকগতিমতে যেন প্ৰাকৃতভাৱে কথা কৈ দেৱজ্যেষ্ঠ ব্ৰহ্মাক সোধে—সতীৰ উদ্দেশ্যে কি ব্যৱস্থা কৰা হ’ল, আৰু মোৰ মন্মথতাপ শমোৱা বৃত্তান্ত কোৱা। তেওঁ সতীৰ প্ৰতি একনিষ্ঠা দৃঢ় কৰি আন বিকল্প ত্যাগ কৰে আৰু অভেদভাৱৰ বাবে সতীপ্ৰাপ্তি নিশ্চিত বুলি কয়। তেতিয়া ব্ৰহ্মা শিৱক সান্ত্বনা দিয়ে, সেই বাক্যক লোকাচাৰসঙ্গত বুলি ধৰে আৰু কয়—সতী মোৰ কন্যা, তেওঁক শিৱকেই দিয়া হ’ব; এই বিবাহ দেৱনির্ণীত আৰু পূৰ্বেই স্থিৰ। পৰৱৰ্তী শ্লোকসমূহত আশ্বাস, বিধিক্ৰম আৰু দৈৱ-লোকব্যৱস্থাৰ সামঞ্জস্য বিস্তাৰিত।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । रुद्रपार्श्वे त्वयि गते किमभूच्चरितं ततः । का वार्ता ह्यभवत्तात किं चकार हरः स्वयम्
নাৰদে ক’লে: হে প্ৰিয়, তুমি ৰুদ্ৰৰ সন্নিধিলৈ যোৱাৰ পাছত কি ঘটিল? তেতিয়া কি বাৰ্তা উঠিল, আৰু স্বয়ং হৰ—শিৱ—এ কি কৰিলে?
Verse 2
ब्रह्मोवाच । अथाहं शिवमानेतुं प्रसन्नः परमेश्वरम् । आसदं हि महादेवं हिमवद्गिरिसंस्थितम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তেতিয়া মন প্ৰসন্ন কৰি মই পৰমেশ্বৰ শিৱক আনিবলৈ ওলাই গ’লোঁ; আৰু হিমৱদ্গিৰিত অৱস্থিত মহাদেৱৰ ওচৰলৈ উপস্থিত হ’লোঁ।
Verse 3
मां वीक्ष्य लोकस्रष्टारमायांतं वृषभध्वजः । मनसा संशयं चक्रे सतीप्राप्तौ मुहुर्मुहुः
মোক—লোকস্ৰষ্টাক—আহি থকা দেখি বৃষভধ্বজ (শিৱ) সতীপ্ৰাপ্তিৰ বিষয়ে মনত বাৰে বাৰে সংশয় কৰিলে।
Verse 4
अथ प्रीत्या हरो लोक गतिमाश्रित्य लीलया । सत्या भक्त्या च मां क्षिप्रमुवाच प्राकृतो यथा
তেতিয়া প্ৰীত হৰ লীলাবশে লোকৰীতি আশ্ৰয় কৰিলে; আৰু সতীৰ সত্য ভক্তিয়ে প্ৰেৰিত হৈ সোনকালে সাধাৰণৰ দৰে মোক ক’লে।
Verse 5
ईश्वर उवाच । किमकार्षीत्सुरज्येष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतस्स माम् । कथयस्व यथा स्वांतं न दीर्ये मन्मथेन हि
ঈশ্বৰে ক’লে—হে সুৰজ্যেষ্ঠ, সত্যাৰ্থে তোমাৰ পুত্ৰে মোৰ প্ৰতি কি কৰিলে? তোমাৰ অন্তঃকৰণত যি আছে সেয়াই যথাৰ্থকৈ কোৱা; কিয়নো মন্মথে মোক কঁপাই বা ভাঙি পেলাব নোৱাৰে।
Verse 6
धावमानो विप्रयोगो मामेव च सतीं प्रति । अभिहंति सुरज्येष्ठ त्यक्त्वान्यां प्राणधारिणीम्
হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, এই ধাৱমান বিৰহ-বেদনা কেৱল মোক আৰু সতীকেই আঘাত কৰে; আন প্ৰাণধাৰীক ত্যাগ কৰি ই আমাৰ দুজনৰ ওপৰতে মাত্ৰ পৰে।
Verse 7
सतीति सततं ब्रह्मन् वद कार्यं करोम्यहम् । अभेदान्मम सा प्राप्या तद्विधे क्रियतां तथा
হে ব্ৰহ্মন, ‘সতী, সতী’ বুলি সদায় ক’; মই কৰ্তব্য কাৰ্য কৰিম। সি মোৰ পৰা অভিন্ন, সেয়ে সিয়েই মোৰ প্ৰাপ্য—অতএব তদনুসাৰে বিধি কৰা হওক।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति रुद्रोक्तवचनं लोकाचारसुगर्भितम् । श्रुत्वाहं नारदमुने सांत्वयन्नगदं शिवम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে নাৰদমুনি, লোকাচাৰ-গৰ্ভিত ৰুদ্ৰৰ উক্তি শুনি মই নিৰ্দোষ ভগৱান শিৱক সান্ত্বনা দিলোঁ।
Verse 9
ब्रह्मोवाच । सत्यर्थं यन्मम सुतो वदति स्म वृषध्वज । तच्छ्रणुष्व निजासाध्य सिद्धमित्यवधारय
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে বৃষধ্বজ (বৃষচিহ্নধাৰী শিৱ), মোৰ পুত্ৰই যি কৈছে সেয়া সত্যাৰ্থ আৰু অৰ্থবহ। সেয়া শুনা; তাক তোমাৰ নিজ অচ্যুত সাধন, সিদ্ধ আৰু নিশ্চিত বুলি ধাৰণা কৰা।
Verse 10
देया तस्मै मया पुत्री तदर्थं परिकल्पिता । ममाभीष्टमिदं कार्यं त्वद्वाक्यादधिकं पुनः
মই তাক মোৰ কন্যা দিম; সি ঠিক এই উদ্দেশ্যৰ বাবেই নিৰ্ধাৰিত। এই কাৰ্য মোৰ অতি অভীষ্ট—পুনৰ, তোমাৰ বাক্যতকৈও অধিক।
Verse 11
मत्पुत्र्याराधितश्शंभुरेतदर्थं स्वयं पुनः । सोप्यन्विष्यति मां यस्मात्तदा देया मया हरे
মোৰ কন্যাই এই উদ্দেশ্যৰ বাবেই শম্ভুক আৰাধনা কৰিছে; সেয়ে তেওঁ নিজেই পুনৰ মোক বিচাৰি আহিব। যিহেতু তেওঁ মোক অনুসন্ধান কৰিব, হে হৰি, তেতিয়া মই তেওঁক (কন্যাক) দিম।
Verse 12
शुभे लग्न सुमुहूर्ते समागच्छतु सोंतिकम् । तदा दास्यामि तनयां भिक्षार्थं शंभवे विधे
“শুভ লগ্ন আৰু সৰ্বোত্তম মুহূৰ্ত ওচৰলৈ আহক। তেতিয়া, হে বিধাতা ব্ৰহ্মা, ভিক্ষাৰ্থী ভাৱে অহা শম্ভুক মই মোৰ কন্যা দিম।”
Verse 13
इत्युवाच स मां दक्षस्तस्मात्त्वं वृषभध्वज । शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ तामानयस्व च
দক্ষে মোক এইদৰে ক’লে: “সেয়ে, হে বৃষভধ্বজ, শুভ মুহূৰ্তত সেই গৃহলৈ যা আৰু তাইক ইয়ালৈ আন।”
Verse 14
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचो लौकिकी गतिमाश्रितः । उवाच विहसन्रुद्रो मुने मां भक्तवत्सलः
ব্ৰহ্মাই ক’লে: “মোৰ কথা শুনি ৰুদ্ৰে লৌকিক ভাৱ আশ্ৰয় কৰি, হাঁহি মুখে মোক ক’লে, হে মুনি; কিয়নো তেওঁ ভক্তৱৎসল।”
Verse 15
रुद्र उवाच । गमिष्ये भवता सार्द्धं नारदेन च तद्गृहम् । अहमेव जगत्स्रष्टस्तस्मात्त्वं नारदं स्मर
ৰুদ্ৰে ক’লে—মই তোমাৰ সৈতে আৰু নাৰদৰ সৈতে সেই গৃহলৈ যাম। জগতৰ স্ৰষ্টা মই একাই; সেয়ে তুমি নাৰদক স্মৰণ কৰা।
Verse 16
मरीच्यादीन् स्वपुत्रांश्च मानसानपि संस्मर । तैः सार्द्धं दक्षनिलयं गमिष्ये सगणो विधे
মৰীচি আদি ঋষিসকল—তোমাৰ পুত্ৰসকল আৰু মানস-সন্তানসকলকো—স্মৰণ কৰা। তেওঁলোকৰ সৈতে, হে বিধাতা (ব্ৰহ্মা), মই মোৰ গণসহ দক্ষৰ নিলয়লৈ যাম।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तोहमीशेन लोकाचारपरेण ह । संस्मरं नारदं त्वां च मरीच्यदीन्सुतांस्तथा
ব্ৰহ্মাই ক’লে—লোকাচাৰৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰা ঈশ্বৰৰ এনে আজ্ঞা পাই মই, হে নাৰদ, তোমাক আৰু মৰীচি আদি ঋষিসকলৰ পুত্ৰসকলকো স্মৰণ কৰি যাত্ৰা কৰিলোঁ।
Verse 18
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कन्यादानवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় গ্ৰন্থৰ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় সতীখণ্ডত ‘কন্যাদানবৰ্ণন’ নামৰ অষ্টাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 19
विष्णुस्समागतस्तूर्णं स्मृतो रुद्रेण शैवराट् । सस्वसैन्यः कमलया गरुडारूढं एव च
ৰুদ্ৰে স্মৰণ কৰামাত্ৰেই বিষ্ণু তৎক্ষণাৎ উপস্থিত হ’ল—শিৱভক্তসকলৰ অধিৰাজ—নিজ সেনাসহ, কমলা (লক্ষ্মী)সহ, আৰু গৰুড়াৰূঢ় হৈ।
Verse 20
अध चैत्रसिते पक्षे नक्षत्रे भगदैवते । त्रयोदश्यां दिने भानौ निगच्छत्स महेश्वरः
তাৰপিছত চৈত্ৰ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষত, ভগ-দেৱতা অধিষ্ঠিত নক্ষত্ৰত, ত্ৰয়োদশী তিথিৰ দিনা, সূৰ্য আগবাঢ়ি থাকোঁতে, মহেশ্বৰ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 21
सर्वैस्सुरगणैस्सार्द्धं ब्रह्मविष्णु पुरस्सरैः । तथा तैर्मुनिभिर्गच्छन् स बभौ पथि शंकरः
সকলো দেৱগণৰ সৈতে, আগভাগত ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুক লৈ, আৰু সেই মুনিসকলেও সঙ্গ দিয়া অৱস্থাত, শংকৰে পথত দিৱ্য তেজে দীপ্তিমান হৈ অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 22
मार्गे समुत्सवो जातो देवादीनां च गच्छताम् । तथा हरगणानां च सानंदमनसामति
পথত আগবাঢ়ি যোৱা দেৱাদি সকলৰ মাজত মহোৎসৱ উঠিল; তেনেদৰে আনন্দে ভৰা মনৰ হৰগণসকলৰ মাজতো উল্লাস বিয়পি পৰিল।
Verse 24
ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन योगिना । स विष्णुप्रमुखः प्रीत्या प्राप दक्षालयं हरः
তাৰ পাছত ক্ষণমাত্ৰতে, বলৱান যোগী, শক্তিশালী বৃষভবাহন হৰে বিষ্ণুপ্ৰমুখ দেৱসকলৰ সৈতে প্ৰীতিসহ গমন কৰি দক্ষৰ গৃহত উপস্থিত হ’ল।
Verse 25
ततो दक्षो विनीतात्मा संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रययौ सन्मुखं तस्य संयुक्तस्सकलैर्निजैः
তেতিয়া বিনীতচিত্ত দক্ষ, আনন্দত ৰোমাঞ্চিত দেহসহ, নিজৰ সকলো লোকক লগত লৈ, তেওঁৰ সন্মুখলৈ সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 26
सर्वे सुरगणास्तत्र स्वयं दक्षेण सत्कृताः । पार्श्वे श्रेष्ठं च मुनिभिरुपविष्टा यथाक्रमम्
তাত সকলো দেৱগণক দক্ষে নিজে সন্মান কৰিলে। মুনিসকলেও যথাক্ৰমে তেওঁৰ কাষৰ শ্ৰেষ্ঠ আসনত বহিল।
Verse 27
परिवार्याखिलान्देवान्गणांश्च मुनिभिर्यथा । दक्षस्समानयामास गृहाभ्यंतरतश्शिवम्
সকলো দেৱ, গণ আৰু মুনিক যথাবিধি একত্ৰ কৰি দক্ষে শিৱক গৃহৰ অন্তৰ্ভাগত লৈ গ’ল।
Verse 28
अथ दक्षः प्रसन्नात्मा स्वयं सर्वेश्वरं हरम् । समानर्च विधानेन दत्त्वासनमनुत्तमम्
তাৰ পিছত প্ৰসন্নচিত্ত দক্ষে নিজে সৰ্বেশ্বৰ হৰ (শিৱ)ক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, তেখেতক অনুত্তম আসন অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 29
ततो विष्णुं च मां विप्रान्सुरान्सर्वान्गणांस्तथा । पूजयामास सद्भक्त्या यथोचितविधानतः
তাৰ পিছত তেওঁ যথোচিত বিধান অনুসৰি সদ্ভক্তিৰে বিষ্ণু আৰু মোক (শিৱক), লগতে ব্ৰাহ্মণসকল, সকলো দেৱতা আৰু গণসকলক যথাযথ পূজা কৰিলে।
Verse 30
कृत्वा यथोचितां पूजां तेषां पूज्यादिभिस्तथा । चकार संविदं दक्षो मुनिभिर्मानसैः पुनः
সেই পূজ্য ঋষিসকলক প্ৰয়োজনীয় অৰ্ঘ্য-আদৰসহ যথোচিত পূজা সম্পন্ন কৰি, দক্ষে পুনৰ মানস (মনোজাত) মুনিসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ আৰু বিচাৰ-বিমৰ্শ কৰিলে।
Verse 31
ततो मां पितरं प्राह दक्षः प्रीत्या हि मत्सुतः । प्रणिपत्य त्वया कर्म कार्यं वैवाहिकं विभो
তাৰ পাছত মোৰ পুত্ৰ দক্ষে স্নেহেৰে পিতৃস্বৰূপ মোক ক’লে— “হে বিভো! প্ৰণাম কৰি আপুনি বৈৱাহিক কৰ্ম সম্পাদন কৰিব লাগিব।”
Verse 32
बाढमित्यहमप्युक्त्वा प्रहृष्टैनांतरात्मना । समुत्थाय ततोऽकार्षं तत्कार्यमखिलं तथा
ময়ো “বাঢ়ম্” বুলি উত্তৰ দিলোঁ; অন্তৰে আনন্দিত হৈ উঠি, তাৰ পাছত সেই সকলো কাম তেনেকৈয়ে সম্পন্ন কৰিলোঁ।
Verse 33
ततश्शुभे मुहूर्ते हि लग्ने ग्रहबलान्विते । सती निजसुतां दक्षो ददौ हर्षेण शंभवे
তাৰ পাছত শুভ মুহূৰ্তত—লগ্ন গ্ৰহবলৰে বলৱান থাকোঁতে—দক্ষে আনন্দেৰে নিজৰ কন্যা সতীক শম্ভু (ভগৱান শিৱ)ক বিবাহত দান কৰিলে।
Verse 34
उद्वाहविधिना सोपि पाणिं जग्राह हर्षितः । दाक्षायण्या वरतनोस्तदानीं वृषभध्वजः
বিবাহবিধি অনুসৰি সেই সময়তে বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱে আনন্দিত হৈ বৰতনু দাক্ষায়ণী (সতী)-ৰ হাত গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 35
अहं हरिस्त्वदाद्या वै मुनयश्च सुरा गणाः । नेमुस्सर्वे संस्तुतिभि स्तोषयामासुरीश्वरम्
মই হৰি (বিষ্ণু) আৰু তোমাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মুনি আৰু দেৱগণ—আমি সকলোৱে প্ৰণাম কৰি স্তুতিসমূহেৰে পৰমেশ্বৰ ঈশ্বৰক স্তুতি কৰিলোঁ।
Verse 36
समुत्सवो महानासीन्नृत्यगानपुरस्सरः । आनन्दं परमं जग्मुस्सर्वे मुनिगणाः सुराः
নৃত্য-গানৰ আগভাগত এক মহোৎসৱ উঠিল। সকলো মুনিগণ আৰু দেবগণ পৰমানন্দ লাভ কৰিলে—শিৱৰ শুভ সান্নিধ্য আৰু মহিমাত মগ্ন হৈ।
Verse 37
कन्या दत्त्वा कृत्तार्थोऽभूत्तदा दक्षो हि मत्सुतः । शिवाशिवौ प्रसन्नौ च निखिलं मंगलालयम्
কন্যাদান কৰি তেতিয়া মোৰ পুত্ৰ দক্ষ কৃতাৰ্থ হ’ল। শিৱ আৰু শিৱা (সতী) প্ৰসন্ন হ’ল; সকলো মঙ্গলৰ আৱাস হৈ উঠিল।
Frequently Asked Questions
A Brahmā–Śiva exchange in which Brahmā approaches Śiva in the Himavat region and confirms the intended giving of Satī (Brahmā’s daughter) to Śiva, framing the union as already determined.
Śiva’s insistence that Satī is attainable due to abheda encodes a Śaiva metaphysic: Śakti is not ‘other’ than Śiva, so the narrative of marriage functions as a symbolic articulation of ontological unity.
Śiva appears in multiple epithets—Hara/Rudra/Vṛṣabhadhvaja/Mahādeva—signaling a single deity operating across relational (lover), cosmic (lord), and social (participant in lokācāra) registers.