संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
এই অধ্যায়ত সূতে কয় যে পূৰ্ব ঘটনা শুনি নাৰদে ব্ৰহ্মাক সুধে—মানসপুত্ৰসকল নিজ নিজ ধামলৈ গ’লে সন্ধ্যা ক’লৈ গ’ল, তাৰ পিছত কি কৰিলে, আৰু কাক বিয়া কৰিলে। তত্ত্ববিদ ব্ৰহ্মাই শংকৰক স্মৰণ কৰি বংশ-তত্ত্বৰ ব্যাখ্যা আৰম্ভ কৰে। সন্ধ্যা ব্ৰহ্মাৰ মানসকন্যা আছিল; তেওঁ তপস্যা কৰি দেহ ত্যাগ কৰে আৰু পুনর্জন্মত অৰুন্ধতী ৰূপে জন্ম লয়। এইদৰে তপস্যা আৰু ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-মহেশৰ দেৱবিধানৰ দ্বাৰা সন্ধ্যাৰ আদিকথা অৰুন্ধতীৰ পতিব্ৰতা আদৰ্শৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः
সূত ক’লে—ব্ৰহ্মাৰ এই বাক্য শুনি, মুনিশ্ৰেষ্ঠ সেই ঋষি প্ৰেমে প্ৰসন্নচিত্তে শংকৰক স্মৰণ কৰি আনন্দে ক’লে।
Verse 2
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः
নাৰদে ক’লে— হে ব্ৰহ্মন, হে বিধে, হে মহাভাগ, হে বিষ্ণুশিষ্য মহামতে! আপুনি চন্দ্ৰমৌলি শিৱৰ অদ্ভুত লীলা বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 3
गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि
কামদেৱে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰি আনন্দিত হৈ নিজৰ ঘৰলৈ গ’ল আৰু দক্ষও নিজৰ গৃহলৈ গ’ল—তথাপি, হে কৰ্তা (শিৱ), ঘটিত সকলো ঘটনাৰ অন্তৰালে অধিষ্ঠাতা কৰ্তা আপুনিই আছিল।
Verse 4
मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः
মানসজাত পুত্ৰসকল নিজ নিজ ধামলৈ গ’লত ব্ৰহ্মাই চিন্তা কৰিলে—“ব্ৰহ্মকন্যা আৰু পিতৃসকলৰ জননী সেই সন্ধ্যা ক’লৈ গ’ল?”
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় সতীখণ্ডত “সন্ধ্যাচৰিত্ৰবৰ্ণন” নামৰ পঞ্চম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 6
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्
সূত ক’লে—সেই ধীমান ব্ৰহ্মপুত্ৰ (নাৰদ)ৰ বাক্য শুনি, তেওঁ একাগ্ৰ শক্তিৰে শংকৰক স্মৰণ কৰিলে; তাৰ পাছত তত্ত্ববিদ ব্ৰহ্মাই ক’লে।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মুনি, সন্ধ্যাৰ সমগ্ৰ শুভ চৰিত্ৰ শুনা। ইয়াক শুনিলে, হে মুনি, সকলো কামনাসম্পন্ন নাৰীসকলেও সদায় সাধ্বী আৰু দৃঢ়ব্ৰতা হয়।
Verse 8
सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती
সেই সন্ধ্যা সঁচাকৈ মোৰ কন্যা আছিল; আগতে মোৰ মনৰ পৰা জন্মিছিল। তপস্যা কৰি দেহ ত্যাগ কৰি, সেয়াই পুনৰ পতিব্ৰতা অৰুন্ধতী ৰূপে জন্ম ল’লে।
Verse 9
मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता
সেয়া বুদ্ধিমান মুনিশ্ৰেষ্ঠ মেধাতিথিৰ কন্যা হ’ল। ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশান (শিৱ)ৰ বচন অনুসৰি সেয়া নিষ্ঠাৰে ব্ৰতাচৰণ কৰিলে।
Verse 10
वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा
সেয়া প্ৰশংসিত ব্ৰতধাৰী মহাত্মা বশিষ্ঠক স্বামী ৰূপে বৰণ কৰিলে। পতিব্ৰতাসকলৰ মাজত সেয়া শ্ৰেষ্ঠা হ’ল, বন্দনীয় আৰু পূজনীয় হ’ল, আৰু তপোবলৰ প্ৰভাৱত মহাতেজস্বিনী তথা ভীষণ প্ৰতাপশালী হ’ল।
Verse 12
नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्
নাৰদে ক’লে—তাই কেনেকৈ তপস্যা কৰিলে, কিহৰ বাবে, আৰু কোন সংধ্যা-সময়/স্থানত? তাই দেহ ত্যাগ কৰি কেনেকৈ মেধাতিথিৰ কন্যা হ’ল? আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ দেৱতাই তাইৰ বাবে স্বামী কেনেকৈ বিধান কৰিলে, যাৰ ফলত প্ৰশংসিত ব্ৰতধাৰী মহাত্মা বশিষ্ঠক তাই বৰণ কৰিলে?
Verse 13
एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः
হে পিতামহ! মই শুনিবলৈ আগ্ৰহী; কৌতূহলজাগোৱা অৰুন্ধতীৰ আশ্চৰ্য চৰিত সত্য অনুসাৰে বিস্তাৰে মোক কওক।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा
ব্ৰহ্মাই ক’লে—আগতে মোৰ নিজৰ কন্যা সন্ধ্যাক দেখি মোৰ মন সোনকালে কামনাৰ ফালে টানি নিলে; কিন্তু সি শিৱভয়ত তাক ত্যাগ কৰি আঁতৰি গ’ল।
Verse 15
संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्
সন্ধ্যাকালত কামবাণে আলোড়িত হৈ, মন সংযত কৰা মহাত্মা ঋষিসকলৰো চিত্ত চঞ্চল হৈ উঠে।
Verse 16
भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति
মোৰ প্ৰতি উপহাসমিশ্ৰিত ভৰ্গৰ বাক্য শুনি মই নিজৰ ভিতৰত ধৈৰ্যৰ চঞ্চলতা বুজিলোঁ, আৰু ঋষিসকলৰ প্ৰতি আচৰণত মৰ্যাদা-ভংগো দেখিলোঁ।
Verse 17
कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता
কামৰ তেনে অৱস্থা—যি বাৰে বাৰে দেখিলে মুনিসকলকো মোহিত কৰিব পাৰে—দেখি সন্ধ্যা নিজে দুখিত হৈ তাত আহি শৰণ ল’লে।
Verse 18
ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे
তাৰ পিছত, হে মুনি, ব্ৰহ্মা আৰু মোৰ দ্বাৰা শপিত মদন মোৰ ভিতৰতে লীন হ’ল; আৰু মই শিৱ মোৰ নিজ ধামলৈ উভতি গ’লোঁ।
Verse 19
आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, সেই সন্ধ্যা ক্ৰোধৰ বশত পৰিল। মোৰ কন্যাই এইদৰে ভাবি তেতিয়া সম্পূৰ্ণ ধ্যানত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 20
ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्
দৃঢ়মন সতি তৎক্ষণাৎ এক মুহূৰ্ততে আগতে ঘটা কথাখিনি ধ্যান কৰিলে। সেই সময়তেই সন্ধ্যাই ভাৱি-চিন্তি যি যথোচিত আৰু উপযুক্ত, সেয়া স্থিৰ কৰিলে।
Verse 21
संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम
সন্ধ্যাই ক’লে—মই জন্ম লোৱাৰ লগে লগে মোক যুৱতী ৰূপে দেখি, কামদেৱৰ প্ৰেৰণা পাই মোৰ পিতাৰ মনত অনুৰাগময় অভিলাষ জাগি উঠিল।
Verse 22
पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः
মন সংযমী, ভাবিতাত্মা মুনিসকলেও চাই থাকোঁতে, মই অমৰ্যাদা আচৰণ কৰা দেখি মাত্ৰে তেওঁলোকৰ মন কামনাৰে বিচলিত হ’ল।
Verse 24
फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः
এই পাপৰ ফল স্বয়ং মদনেই লাভ কৰিলে; কিয়নো শম্ভুৰ সন্মুখত ক্ৰুদ্ধ পিতামহ ব্ৰহ্মাই তাক শাপ দিছিল।
Verse 26
यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा
মোক প্ৰত্যক্ষ দেখি মোৰ পিতা আৰু ভাতৃসকলে কামবশত লোভদৃষ্টিৰে মোৰ প্ৰতি স্পৃহা কৰিলে; সেয়ে মোৰতকৈ ডাঙৰ পাপী আন কোনো নাই।
Verse 27
ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि
তেওঁলোকৰ অমৰ্যাদ আচৰণ দেখি মোৰ ভিতৰতো কামভাব জাগিল; আৰু যেন তেওঁলোক মোৰেই স্বামী, তেনেকৈ সেই সকলো সহচৰৰ প্ৰতিও মোৰ অন্তৰ ঝুঁকি পৰিল।
Verse 28
करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत
মই যি পাপ কৰিবলৈ উদ্যত, তাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত মই নিজেই হ’ম; বেদমাৰ্গ অনুসাৰে মই মোৰ দেহক পবিত্ৰ অগ্নিত আহুতি দিম।
Verse 29
किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः
কিন্তু মই এই ভূতলত এটা মৰ্যাদা স্থাপন কৰিম—যাতে দেহধাৰী জীৱ জন্মমাত্ৰেই কামনা আৰু ভোগলালসাৰে চালিত নহয়।
Verse 30
एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्
এই উদ্দেশ্যে মই অতি দাৰুণ তপস্যা কৰিম; ধৰ্মৰ মৰ্যাদা স্থাপন কৰি তাৰ পাছত এই জীৱন ত্যাগ কৰিম।
Verse 31
यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्
যি দেহৰ বিষয়ে মোৰ পিতাই নিজে কামনা কৰিছে, সেই দেহ লৈ ভাতৃসকলৰ মাজত মোৰ আৰু কি প্ৰয়োজন?
Verse 32
मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्
মোৰ যি দেহৰ দ্বাৰা স্বাভাৱিক আত্মীয়সকলৰ মাজতো কামভাব জাগি উঠিল, সেয়া কেতিয়াও পুণ্যসাধন নহয়।
Verse 33
इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः
এইদৰে মনে স্থিৰ কৰি সন্ধ্যা সেই শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতৰ পৰা ওলাই, য’ত চন্দ্ৰভাগা নদী বৈ যায়, সেই ‘চন্দ্ৰভাগা’ নামৰ স্থানলৈ গ’ল।
Verse 34
अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्
তাৰ পাছত সন্ধ্যা তপস্যাৰ বাবে মন নিয়ন্ত্ৰিত কৰি শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতৰ ফালে তাত গ’ল বুলি জানি, ব্ৰহ্মাই মোক—নিজ পুত্ৰক—ক’লে।
Verse 35
वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्
কাষতে বসি আছিল বশিষ্ঠ—আত্মসংযমী, সর্বজ্ঞ, জ্ঞানযোগত প্রতিষ্ঠিত—সমীপ আসনত উপবিষ্ট, বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि
ব্ৰহ্মাই ক’লে— হে বশিষ্ঠপুত্ৰ! তুমি সন্ধ্যাৰ ওচৰলৈ যোৱা; সি দৃঢ়চিত্ত হৈ তপস্যাৰ সংকল্প ধাৰণ কৰিছে। বিধি অনুসাৰে তাক তপোদীক্ষা দিয়া।
Verse 37
मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! পূৰ্বে কামাসক্ত লোকক কেৱল দেখামাত্ৰেই তাইৰ দৃষ্টি নত হৈ পৰিছিল; আৰু সি আপোনাক, মোক আৰু নিজকো কাম-স্পৰ্শিত বুলি ভাবিছিল।
Verse 38
अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति
সেই অভূতপূৰ্ব কৰ্মটো চিন্তা কৰি, আৰু আগতেই মৃত্যুৰ কথা মনন কৰি, সি এতিয়া তোমালোকৰেই কাৰণে—তোমালোকৰ প্ৰতি—নিজ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিব বিচাৰে।
Verse 39
समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे
মৰ্যাদা মানি চলাসকলৰ মাজত মৰ্যাদা স্থাপন কৰিবলৈ, সাধ্বী সতীয়ে তপস্যাৰ দ্বাৰা যথাৰ্থ সীমা স্থিৰ কৰাৰ সংকল্প কৰিলে; আৰু তপ কৰিবলৈ চন্দ্ৰভাগা নামৰ পৰ্বতলৈ গ’ল।
Verse 40
न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु
হে প্ৰিয়, আনৰ তপস্যাৰ অন্তৰ্ভাৱ আৰু ফল কোনেও সঁচাকৈ নিৰ্ধাৰণ বা অনুমোদন কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে যিদৰে উপদেশ পাইছ তেনেদৰেই কৰা, যাতে সি নিজৰ ইষ্ট লাভ কৰে।
Verse 41
इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्
হে মুনি, এই ৰূপ ত্যাগ কৰি নিজৰেই অন্য ৰূপ ধাৰণ কৰি তেওঁ তাইৰ ওচৰত থাকিল আৰু তপশ্চৰ্যাৰ শৃঙ্খলা প্ৰদৰ্শন কৰি শৈৱ তপোমাৰ্গ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 42
इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु
ইয়াত আগতে তোমাৰ এই একে স্বৰূপ দেখাৰ বাবে তাই এতিয়া নতুন একো লাভ নকৰিব; সেয়ে তুমি অন্য ৰূপ ধাৰণ কৰা।
Verse 43
ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে নাৰদ, দয়ালু বশিষ্ঠে মোক এইদৰে আদেশ দিছিল। ‘যথাস্তু’ বুলি কৈ সেই মুনি সন্ধ্যা-কর্ম কৰিবলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 44
तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि
তাত তেওঁ শుభ গুণে পৰিপূৰ্ণ আৰু পবিত্ৰ মানস সৰোবৰ সদৃশ এক দিৱ্য সৰোবৰ দেখিলে। তাৰ পাছত বশিষ্ঠে তাৰ তীৰধাৰে গমন কৰা সন্ধ্যা দেৱীকো দেখিলে।
Verse 45
तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा
তীৰত অৱস্থিত সেই দেৱীৰ দ্বাৰা পদ্ম-উজ্জ্বল সৰোবৰটি তেনেকৈ দীপ্ত হ’ল, যেন প্ৰদোষবেলাত উদিত চন্দ্ৰ আৰু নক্ষত্ৰমালাৰে আকাশ ঝলমল কৰে।
Verse 46
मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्
মুনিয়ে তেওঁক তাত অতি শুভ আৰু উত্তম লক্ষণসমন্বিতা দেখি, কৌতূহলত চাৰিওফালে দৃষ্টি দিলে আৰু তাত ‘বৃহল্লোহিত’ নামে প্ৰসিদ্ধ এটা সৰোবৰ দেখিলে।
Verse 47
चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्
সেই প্ৰাকাৰৰ পৰা চন্দ্ৰভাগা নদী দক্ষিণ দিশে সাগৰৰ ফালে বৈ যোৱা দেখা গ’ল; আৰু বৈ যোৱা অৱস্থাত, চাৰিওফালৰ পৰ্বতমালাসহ এক বিশাল আৰু মহিমান্বিত দৃশ্য তাই দেখিলে।
Verse 48
निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्
সেই চন্দ্ৰভাগা নদী পশ্চিম দিশা ভেদ কৰি আগবাঢ়ি ববলৈ ধৰিলে। যেনেকৈ হিমৱতৰ পৰা উৎপন্ন গঙ্গা সাগৰলৈ যায়, তেনেকৈ সেও সমুদ্ৰৰ দিশে গ’ল।
Verse 49
तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा
চন্দ্ৰভাগা নামৰ সেই পৰ্বতত বসিষ্ঠে বৃহল্লোহিত নদীৰ তীৰৰ পৰা আহি থকা সন্ধ্যাক দেখি তেতিয়া শ্ৰদ্ধাৰে তাইক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 50
वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्
বসিষ্ঠে ক’লে—হে ভদ্ৰে, তুমি কিয় এই নিৰ্জন পৰ্বতলৈ আহিছা? তুমি কাৰ কন্যা, আৰু সঁচাকৈ তোমাৰ উদ্দেশ্য কি?
Verse 51
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव
মই এই কথা শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ—যদি ই গোপনীয় নহয় তেন্তে কওক। পূৰ্ণচন্দ্ৰ সদৃশ দীপ্ত আপোনাৰ মুখ কেনেকৈ নিস্তব্ধ আৰু নিৰ্বিকাৰ হৈ পৰিল?
Verse 52
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মহাত্মা বশিষ্ঠৰ বাক্য শুনি, অগ্নিৰ দৰে জ্বলি থকা সেই মহর্ষিক দেখি তেওঁলোক বিস্ময় আৰু মনোযোগে ভৰি উঠিল।
Verse 53
शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्
ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰতত দীপ্ত, জটাধাৰী আৰু সংযমে দেহ ধাৰণ কৰা সেই তপস্বীক দেখি সন্ধ্যাই শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰণাম কৰিলে, তাৰ পিছত সেই তপোধনক ক’লে।
Verse 54
संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो
সন্ধ্যাই ক’লে—“হে বিভো, কোন উদ্দেশ্যে আপুনি এই সিদ্ধ পৰ্বতলৈ আহিছে, সেয়া মোক স্পষ্টকৈ কওক। আপোনাৰ মাত্ৰ দৰ্শনেই মোৰ বাবে কি সিদ্ধ হ’ব?”
Verse 55
तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता
“হে ব্রহ্মন, তপস্যা কৰিবলৈ মই এই নিৰ্জন পৰ্বতলৈ আহিছোঁ। মই ব্ৰহ্মাৰ কন্যা হিচাপে জন্ম লৈছোঁ আৰু ‘সন্ধ্যা’ নামে প্ৰসিদ্ধ।”
Verse 56
यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते
যদি ই তোমাৰ বাবে যোগ্য আৰু সহ্য হয়, তেন্তে মোক সম্পূৰ্ণভাৱে উপদেশ দিয়া। মোৰ এই অভিপ্ৰায় গোপন; আন কাকো ইয়াৰ বিষয়ে একো জনা নাই।
Verse 57
अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम
তপস্যাৰ সত্য ভাৱ নাজানি মই এই তপোবনত আশ্ৰয় লৈছোঁ। কিন্তু ইয়াত চিন্তাত মই ক্ষয় হৈছোঁ, আৰু মোৰ মন সঁচাকৈ কঁপি উঠে।
Verse 58
ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাইৰ বাক্য শুনি ব্ৰহ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বশিষ্ঠ, যি নিজেও সকলো কৰ্তব্য আৰু বিধিৰ জ্ঞানী, আৰু একো নোসোধিলে।
Verse 59
अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्
তাৰ আত্মসংযম আৰু তপস্যাৰ দঢ় সংকল্প দেখি, দক্ষে—মনতে ভক্তৱৎসল শংকৰক স্মৰণ কৰি—তাক ক’লে।
Verse 60
वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्
বশিষ্ঠে ক’লে—যি পৰম তেজস্বী, পৰম তপস্বী, সৰ্বোচ্চ আৰু পৰম আৰাধ্য, সেই শম্ভুক মনত ধাৰণ কৰা।
Verse 61
धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ—এই চাৰিও পুৰুষাৰ্থৰ একমাত্ৰ আদিকাৰণ যিজন, সকলো জগতৰ আদি সেই এক পুৰুষোত্তমক ভজনা কৰা।
Verse 62
मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः
হে শুভাননে! এই মন্ত্ৰেৰে দেৱেশ শম্ভুক ভজনা কৰা; তাতে তোমাৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰাপ্তি আৰু সকলো সিদ্ধি হব—সন্দেহ নাই।
Verse 63
ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु
‘ওঁ নমঃ শংকৰায়’—শেষত ‘ওঁ’ মুদ্ৰা ৰাখি নিৰন্তৰ জপ কৰা। এতিয়া মৌন-তপস্যাৰ আৰম্ভ বিধি মই কওঁ; শুনা।
Verse 64
स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः
স্নান মৌনত কৰিব লাগে আৰু মৌনতেই হৰ (শিৱ) পূজা কৰিব লাগে। দুয়ো সময়তে কেৱল পূৰ্ণ জলাহাৰ গ্ৰহণ কৰিব—প্ৰথম আৰু ষষ্ঠ কালে।
Verse 65
तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्
তৃতীয় পৰ্যায়ত, ষষ্ঠ নিৰ্ধাৰিত কালে, উপবাসত পৰায়ণ হ’ব লাগে। এইদৰে তপস্যা সমাপ্ত হ’লে, ষষ্ঠ কালে ক্ৰিয়াও (অনুষ্ঠান) কৰিব লাগে।
Verse 66
एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः
হে দেৱী! এইদৰে ‘মৌনতপ’ নামে পৰিচিত এই সাধনাই ব্ৰহ্মচৰ্যৰ ফল প্ৰদান কৰে। ই সকলো অভীষ্ট দান কৰে—ই সত্য, সত্যই; কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 67
एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति
এইদৰে চিত্ত স্থিৰ কৰি, লৌকিক কামনা ত্যাগ কৰি শংকৰক ধ্যান কৰা। তেওঁ তোমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হ’লে অচিৰেই তোমাৰ অভীষ্ট প্ৰদান কৰিব।
Verse 68
ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ পিছত বসিষ্ঠে বহি সন্ধ্যা-তপৰ ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে। সেই বিধি যথান্যায় (তাক) বুজাই দি, মুনি তাতেই অন্তর্ধান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter explains Sandhyā’s subsequent fate and identity-change: after tapas and relinquishing her body, she is said to be reborn as Arundhatī, establishing an etiological link between primordial Sandhyā and the later exemplary wife-figure.
It presents tapas as a mechanism of ontological refinement and re-situation: a being’s form and role can be reconfigured to embody dharmic exemplarity, with divine sanction (Brahmā–Viṣṇu–Maheśa) anchoring the transformation.
Śiva is highlighted through epithets (Śaṅkara, Śaśimauli) and as the devotional reference-point invoked before authoritative teaching; Brahmā appears as the tattvavit narrator; Nārada functions as the epistemic catalyst through questioning.