देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)
অধ্যায় ৩৬ত দক্ষৰ যজ্ঞমণ্ডপত বৃদ্ধি পোৱা উত্তেজনা খোলা যুদ্ধলৈ পৰিণত হয়। ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে—অহংকাৰী ইন্দ্ৰে দেৱতাসকলক সমবেত কৰি নিজ নিজ বাহনত আহে; ইন্দ্ৰ ঐৰাৱতত, যম মহিষত, কুবেৰ পুষ্পক বিমানে। তেওঁলোকৰ সাজু-সজ্জা দেখি ৰক্তাক্ত আৰু ক্ৰুদ্ধ দক্ষে কয় যে এই মহাযজ্ঞ তোমালোকৰ বলৰ আশ্ৰয়ে আৰম্ভ হৈছে আৰু ইয়াৰ সফলতাৰ ‘প্ৰমাণ’ তোমালোকৰ শক্তিয়েই। দক্ষৰ বাক্যত উদ্দীপ্ত হৈ দেৱগণ যুদ্ধলৈ ধাৱমান হয়। তাৰ পিছত দেৱসেনা আৰু শিৱগণৰ মাজত ভয়ংকৰ সমৰ আৰম্ভ হয়; লোকপালসকল শিৱমায়াৰে মোহিত বুলি কোৱা হয়, সেয়ে তেওঁলোকৰ আক্রমণ ধৰ্মৰক্ষা নহয়, অজ্ঞতাজনিত বুলি বুজোৱা হয়। শূল-বাণ-ভল্ল, শঙ্খ-ভেৰী-দুন্দুভিৰ গর্জনত যজ্ঞভূমি ৰণভূমি হয় আৰু শিৱসান্নিধ্যবিহীন যজ্ঞে বিশ্বব্যৱস্থাত অশান্তি আনে বুলি প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिस्सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তেতিয়া ইন্দ্ৰও, আত্মবাদ-তৰ্কত মগ্ন বিষ্ণুক উপহাস কৰি, বজ্ৰপাণি হৈ দেৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হ’ল।
Verse 2
तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा । यमो महिषमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च
তেতিয়া ইন্দ্ৰ গজৰ ওপৰত আৰূঢ় হ’ল; অনল (অগ্নি)ও ছাগৰ ওপৰত আৰূঢ় হ’ল। যম মহিষৰ ওপৰত আৰূঢ়, আৰু নিৰৃতি প্ৰেতৰ ওপৰত আৰূঢ় হ’ল।
Verse 3
पाशी च मकरारूढो मृगारूढो स्सदागतिः । कुबेरः पुष्पकारूढस्संनद्धोभूदतंद्रितः
পাশধাৰী বৰুণ মকৰত আৰূঢ় হ’ল; সদা দ্ৰুতগামী বায়ু মৃগত আৰূঢ় হ’ল। কুবেৰ পুষ্পক বিমানে আৰূঢ় হৈ সম্পূৰ্ণ সজ্জিত আৰু সতর্ক থাকিল, একেবাৰে অমনোযোগী নহয়।
Verse 4
तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः
সেইদৰে আন আন দেৱসংঘ আৰু যক্ষ, চাৰণ, গুহ্যক—সেই প্ৰতাপীসকল নিজৰ নিজৰ বাহনত আৰূঢ় হ’ল।
Verse 5
तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा । तदंतिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत
তেওঁলোকৰ দৃঢ় প্ৰস্তুতি দেখি দক্ষও উত্তেজনাত মুখ ৰঙা হৈ উঠিল। তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গৈ সমগ্ৰ দলটোক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 6
दक्षौवाच । युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणास्स्युर्महाप्रभाः
দক্ষই ক’লে—তোমালোকৰ ব’লৰ আশ্ৰয়তে মই এই মহান যজ্ঞ আৰম্ভ কৰিলোঁ। এই সৎকৰ্ম সিদ্ধিৰ বাবে, হে মহাপ্ৰভু দেৱগণ, তোমালোক ইয়াৰ প্ৰমাণ-সাক্ষী আৰু অনুমোদক হওক।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवास्सवासवाः । निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—দক্ষৰ বাক্য শুনি, ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱগণ তাতেই যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈ তৎক্ষণাৎ ওলাই গ’ল।
Verse 8
अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः । शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया
তাৰ পিছত বলসম্পন্ন সকলো দেবগণ যুদ্ধত লিপ্ত হ’ল। ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকল শিৱমায়াত মোহিত হ’ল।
Verse 9
देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् । तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्
তেতিয়া দেৱতা আৰু শিৱৰ গণসকলৰ মাজত এক মহাসমৰ উঠিল। তীক্ষ্ণ তোমৰ আৰু লৌহ-বাণেৰে তেওঁলোকে মুখামুখি পৰস্পৰে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 10
नेदुश्शंखाश्च भेर्य्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे । महादुंदुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः
সেই মহা ৰণ-মহোৎসৱত শঙ্খ আৰু ভেৰী ধ্বনিত হ’ল। মহাদুন্দুভি, পটহ, ডিণ্ডিম আদি বাদ্যও গর্জি উঠিল।
Verse 11
तेन शब्देन महता श्लाघ्मानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्
সেই মহা শব্দে উৎসাহিত হৈ দেৱতাসকল লোকপালসকলৰ সৈতে মিলি তেতিয়া শিৱৰ কিঙ্কৰসকলক আঘাত কৰি নিপাত কৰিলে।
Verse 12
इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाश्शंभो पराङ्मुखाः । कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मंत्रबलेन च
হে মুনিশাৰ্দূল! ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলে শম্ভুৰ গণসকলক পিছলৈ হটালে; আৰু ভৃগুৰ মন্ত্রবলে তেওঁলোক কাটি-ছিন্ন হৈ নিপাতিত হ’ল।
Verse 13
उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च
তেতিয়া যজমানৰ ঋত্বিজ ভৃগুৱে তেওঁলোকৰ ওপৰত উচ্চাটন-কর্ম কৰিলে—দেৱতাসকলৰ যজ্ঞ আগবঢ়াবলৈ আৰু দীক্ষিত যজমানক তুষ্ট কৰিবলৈ।
Verse 14
पराजितान्स्वकान्दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः । भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः
নিজ বাহিনী পৰাজিত হোৱা দেখি ক্ৰোধে উন্মত্ত বীৰভদ্ৰে সেই শত্রুসকলকেই ভূত, প্ৰেত আৰু পিশাচ কৰি নিজৰ পিঠিৰ ফালে অনুচৰ ৰূপে তাড়ি নিলে।
Verse 15
वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्
বৃষভাৰূঢ়সকলক আগত ৰাখি, স্বয়ং মহাবলী হৈ তেওঁ মহাত্ৰিশূল ধৰি অমৰ দেবগণক ভূমিত পতিত কৰিলে।
Verse 16
देवान्यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि । शूलघातैश्च सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे
তেতিয়া শিৱৰ সকলো গণে ত্ৰিশূলাঘাতে বেগেৰে দেৱ, যক্ষ, সাধ্যগণ, গুহ্যক আৰু চাৰণসকলকো প্ৰহাৰ কৰি নিপাত কৰিলে।
Verse 17
केचिद्द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः । अन्यैश्शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाऽभवन्
কিছুমান দেৱ খড়্গে দ্বিখণ্ডিত হ’ল, কিছুমান মুদ্গৰে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল। অন্য শস্ত্ৰৰ আঘাততো তেতিয়া দেৱসকল শিৱগণৰ দ্বাৰা ছিন্নভিন্ন হ’ল।
Verse 18
एवं पराजितास्सर्वे पलायनपरायणाः । परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्
এইদৰে পৰাজিত হৈ সকলো দেৱতা কেৱল পলায়নত তৎপৰ হ’ল। পৰস্পৰক ত্যাগ কৰি তেওঁলোকে ত্ৰিবিষ্টপ (স্বৰ্গ)লৈ উভতি গ’ল।
Verse 19
केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः
কেৱল লোকপালসকল—শক্ৰ আদি—সেখানে উৎসুক আৰু সজাগ হৈ থিয় হৈ ৰ’ল। সেই দাৰুণ যুদ্ধত সেই মহাবলীয়ে ধৈৰ্য আৰু স্থিৰতা ধৰি ৰাখিলে।
Verse 20
सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे । बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा
তেতিয়া শক্ৰ আদি সকলো দেৱতা সেই ৰণভূমিত একেলগে মিলিল। বিনয়ে নত হৈ তেওঁলোকে বৃহস্পতিক সুধিলে—এতিয়া কি কৰা উচিত?
Verse 21
लोकपाला ऊचुः । गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे । शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽ स्माकं जयो भवेत्
লোকপালসকলে ক’লে—হে গুৰু বৃহস্পতে, হে তাত! হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, দয়ানিধি! আমি সুধিছোঁ; শীঘ্ৰ কওক—কোন কাৰণত আমাৰ জয় হ’ব?
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् । बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তেওঁলোকৰ কথা শুনি, প্ৰয়াসী বৃহস্পতিয়ে শম্ভুক স্মৰণ কৰি, জ্ঞানত দুৰ্বল মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক এই উপদেশ দিলে।
Verse 23
बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै । तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु
বৃহস্পতিয়ে ক’লে—বিষ্ণুৱে পূৰ্বে যি কৈছিল, সেয়া সকলো আজি সত্য হৈছে। হে ইন্দ্ৰ, সেই কথাই মই ব্যাখ্যা কৰোঁ; সাৱধান হৈ শুনা।
Verse 24
अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोपि न स्वकर्त्तुः प्रभुर्हि सः
সকলো কৰ্মৰ ফল দান কৰা এজন যক্ষেশ্বৰ আছে; তথাপি তেওঁও পৰম কৰ্তাক ভজে, কিয়নো নিজৰ কৰ্তৃত্বত তেওঁ স্বতন্ত্ৰ প্ৰভু নহয়।
Verse 25
अमंत्रौषधयस्सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा
সকলো মন্ত্ৰ-ঔষধি নিষ্ফল হয়; ন অভিচাৰ চলে, ন লৌকিক উপায়। ন কৰ্মকাণ্ড, ন বেদ, ন মীমাংসাৰ দুয়োটা শাখাই তাত সহায় নহয়।
Verse 26
अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च । ज्ञातुं नेशं संभवंति वदंत्येवं पुरातनाः
আন আন শাস্ত্ৰসমূহো, বহু বেদ আৰু নানাবিধ উপদেশেৰে সমৃদ্ধ হলেও, ঈশ (শিৱ) ক যথাৰ্থভাবে জানিব নোৱাৰে; এনেদৰেই পুৰাতনসকলে কয়।
Verse 27
न स्वज्ञेयो महेशानस्सर्ववेदायुतेन सः । भक्तेरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः
অসংখ্য বেদৰ জ্ঞান থাকিলেও মহেশানক যথাৰ্থভাৱে জনা নাযায়। মহাশ্ৰুতি কয়—অনন্য শৰণাগত ভক্তৰ ভক্তিৰ দ্বাৰাই তেওঁ লাভ্য; অন্যথা নহয়।
Verse 28
शांत्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया । तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः
পৰম শান্তি আৰু সৰ্বথা নিৰ্বিকাৰ, সৰ্বোচ্চ দৃষ্টিৰ দ্বাৰা—কেৱল তেওঁৰ অনুগ্ৰহ-কৃপাৰে—নিশ্চয় সদাশিৱক সত্যৰূপে জনা যায়।
Verse 29
परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ । सिध्यंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै
এতিয়া মই কৰণীয় আৰু অকৰণীয়ৰ অভিপ্ৰেত ভেদ অধিককৈ ক’ম। হে সুৰেশান, সিদ্ধিৰ সেই উপায় শুনা—নিশ্চয় তোমাৰ হিতৰ বাবে।
Verse 30
त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै । आगतो दक्ष यज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्
হে ইন্দ্ৰ, বালিশ আৰু মোহগ্ৰস্ত হৈ তুমি আজি লোকপালসকলৰ সৈতে দক্ষৰ যজ্ঞলৈ আহিছা। ইয়াত তুমি কোন পৰাক্ৰম কৰিবা?
Verse 31
एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः । आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यंत्यसंशयम
এয়া ৰুদ্ৰৰ সহায় গণ, অতি ক্ৰোধী। যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটাবলৈ তেওঁলোকে আহিছে, আৰু নিঃসন্দেহে সেই বিঘ্ন ঘটাব।
Verse 32
सर्वथा न ह्युपायोत्र केषांचिदपि तत्त्वतः । यज्ञविघ्नविनाशार्थ सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्
এই বিষয়ত তত্ত্বতঃ কাৰো বাবে অন্য কোনো উপায় নাই। যজ্ঞৰ বিঘ্ন বিনাশৰ বাবে মই সত্য—সত্যই কওঁ।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपालास्सवासवाः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—বৃহস্পতিৰ বাক্য শুনি স্বৰ্গবাসী সকলোৱে, ইন্দ্ৰসহ আৰু সকলো লোকপাল, গভীৰ চিন্তাত পৰিল।
Verse 34
ततोब्रवीद्वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः । इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शंकरम्
তাৰ পাছত মহাবীৰ গণেৰে ঘেৰাও কৰা বীৰভদ্ৰে, মনত শংকৰক স্মৰণ কৰি আৰু ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলকো ভাবি, কথা ক’লে।
Verse 35
वीरभद्र उवाच । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः । अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममांतिकम्
বীৰভদ্ৰে ক’লে—তোমালোক সকলোৱে নিজৰ মূৰ্খতাৰ বাবে দণ্ড বিচাৰি ইয়ালৈ আহিছা। সেই দণ্ড মই দিছোঁ; মোৰ ওচৰলৈ আহা।
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे विष्णुवीरभद्रसम्वादो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় সতীখণ্ডত ‘বিষ্ণু-বীৰভদ্ৰ সংবাদ’ নামৰ ছত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 37
हे सुरासुरसंघाहीहैत यूयं हे विचक्षणाः । अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वराः
হে দেৱ-অসুৰৰ বিচক্ষণ সমূহ, ইয়াত তোমালোক শুনা। মই এনে শ্ৰেষ্ঠ পবিত্ৰ উপাখ্যান ক’ম, যিয়ে অতৃপ্তি আদি দূৰ কৰি তৃপ্তি দিয়ে।
Verse 38
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः । निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः । तैर्बाणैर्निहतास्सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এনেকৈ কৈ, ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত শিৱগণৰ অগ্ৰণী বীৰভদ্ৰই নিজৰ উজ্জ্বল বাণে তৎক্ষণাৎ সেই সকলো দেৱতাক আঘাত কৰিলে। সেই বাণে বাসৱ (ইন্দ্ৰ) আদি সকলো দেৱেশ্বৰ নিহত হ’ল।
Verse 39
पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश । गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटोपकंठं हि वीरभद्रोगमद्गणैः
পলায়নৰ তাড়নাত তেওঁলোকে দহো দিশলৈ চিতৰি পলাই গ’ল। লোকপালসকল গুচি যোৱা আৰু দেৱতাসকলো ভয়তে পলাই ছিটিকি যোৱাৰ পাছত, বীৰভদ্ৰে নিজৰ গণসকলৰ সৈতে যজ্ঞবাটৰ একেবাৰে ওচৰৰ প্ৰাঙ্গণলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 40
तदा ते ऋषयस्सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् । विज्ञप्तुकामास्सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्
তেতিয়া সেই সকলো ঋষি অতি ভয়ভীত হৈ ৰমেশ্বৰক গভীৰ প্ৰণাম কৰি, বিনীত নিবেদন জনাবলৈ ইচ্ছুক হৈ তৎক্ষণাৎ শীঘ্ৰে ক’লে।
Verse 41
ऋषय ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो । रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः
ঋষিসকলে ক’লে—হে দেবদেৱ, হে ৰমানাথ, হে সৰ্বেশ্বৰ মহাপ্ৰভু! দক্ষৰ যজ্ঞ ৰক্ষা কৰক; নিঃসন্দেহে আপুনি নিজেই যজ্ঞস্বৰূপ।
Verse 42
यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञांगो यज्ञरक्षकः । रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोन्यो न हि रक्षकः
তুমিয়েই যজ্ঞৰ কৰ্ম, তুমিয়েই যজ্ঞৰ ৰূপ, যজ্ঞৰ অংগ আৰু যজ্ঞৰ ৰক্ষক। সেয়ে এই যজ্ঞক ৰক্ষা কৰা—ৰক্ষা কৰা; তোমাৰ বাহিৰে সঁচাকৈ আন কোনো ৰক্ষক নাই।
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः । योद्धुकामो भयाद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै
ব্ৰহ্মাই ক’লে—ঋষিসকলৰ সেই বচন শুনি হৰি (বিষ্ণু) যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হ’ল; কিন্তু সেই বীৰভদ্ৰৰ ভয়ত বিষ্ণু সঁচাকৈ সাৱধান হৈ থাকিল।
Verse 44
चतुर्भुजस्सुसनद्धो चक्रायुधधरः करैः । महाबलोमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ
চাৰিভুজ, সুসজ্জিত বর্মধাৰী, হাতে চক্ৰায়ুধ ধৰি সেই মহাবলী—অমৰগণৰ সৈতে—যজ্ঞবাটৰ পৰা ওলাই গ’ল।
Verse 45
वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः । ददर्श विष्णुं संनद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्
শূলপাণি বীৰভদ্ৰই, নানা গণৰ সৈতে, মহাপ্ৰভু বিষ্ণুক সন্নদ্ধ আৰু যুদ্ধোৎসুক ৰূপে দেখিলে।
Verse 46
तं दृष्ट्वा वीरभद्रोभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः । कृतांत इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्
তাক দেখি বীৰভদ্ৰৰ মুখ ভ্ৰূকুটি চেপি কুটিল হৈ উঠিল। তেওঁ সেই পৰম পাপিষ্ঠৰ ওপৰত কৃতান্ত (মৃত্যু) যেন ধাৱমান হ’ল, আৰু মৃগেন্দ্ৰ সিংহ যেন হাতীৰ ওপৰত ঝাঁপ মাৰে তেনেকৈ।
Verse 47
तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः । अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः
হৰিক সেই অৱস্থাত দেখি, শত্রু-মৰ্দন বীৰভদ্ৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ উঠিল; তৎক্ষণাৎ আদেশ দি, বীৰ গণেৰে আৱৃত হৈ আগবাঢ়িল।
Verse 48
वीरभद्र उवाच । रेरे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया । कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव
বীৰভদ্ৰ ক’লে— অ’ অ’ হৰে! মহাদেৱ! তুমি তোমাৰ শপথ উলংঘন কৰিছা। আজি তুমি এইটো কেনেকৈ কৰিলা? তোমাৰ চিত্তত কিহৰ গৰ্ব জাগিল?
Verse 49
तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् । को वा त्वमसिको वा ते रक्ष कोस्ति जगत्त्रये
শ্ৰীৰুদ্ৰৰ পবিত্ৰ শপথ উলংঘন কৰাৰ শক্তি সঁচাকৈ তোমাৰ আছে নেকি? তুমি কোন—আৰু ত্ৰিলোকত তোমাৰ ৰক্ষক কোন?
Verse 50
अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे । दक्षस्य यज्ञपातात्त्वं कथं जातोसि तद्वद
তুমি ইয়ালৈ কিয় আহিছা? তাৰ কাৰণ আমি সঁচাকৈ নাজানোঁ। আৰু দক্ষৰ যজ্ঞপতনৰ পৰা তুমি কেনেকৈ জন্মিলা? সেয়া কোৱা।
Verse 51
दाक्षायण्याकृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया । प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया
দক্ষৰ কন্যা (সতী)য়ে যি কৰিছিল, তুমি কি সেয়া দেখা নাই? আৰু ঋষি দধীচিয়ে যি কৈছিল, তুমি কি সেয়া শুনা নাই?
Verse 52
त्वञ्चापि दक्षयज्ञेस्मिन्नवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज
তুমিও এই দক্ষযজ্ঞলৈ তোমাৰ নিৰ্ধাৰিত অৱদান ল’বলৈ আহিছা; হে মহাবাহু, মই তোমাকো তোমাৰ যজ্ঞ-ভাগ প্ৰদান কৰিম।
Verse 53
वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव । कस्तवास्ति समायातो रक्षकोद्य ममांतिकम्
হে হৰি, মই ত্ৰিশূলৰে তোমাৰ বক্ষ বিদীৰ্ণ কৰিম। আজি তোমাৰ কোন ৰক্ষক মোৰ ওচৰলৈ আহি থিয় হৈছে?
Verse 54
पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना । दग्धं भवंतमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्
মই তোমাক ভূ-পৃষ্ঠত পেলাই দিম, অগ্নিৰে জ্বলাই দিম; আৰু তুমি দগ্ধ হ’লে, এই মুহূৰ্ততে বিলম্ব নকৰাকৈ তোমাক চূৰ্ণ কৰিম।
Verse 55
रेरे हरे दुराचार महेश विमुखाधम । श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्
ৰে ৰে দুষ্কৰ্মী হৰি! মহেশ-বিমুখ অধম! পবিত্ৰকাৰী শ্ৰী-মহাৰুদ্ৰৰ মাহাত্ম্য কি তুমি নাজানা?
Verse 56
तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोग्रतः स्थितः । नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना
তথাপি, হে মহাবাহু! যুদ্ধেচ্ছাৰে তুমি মোৰ সন্মুখত থিয় হৈ আছা; যদি তুমি নিজ সংকল্পে ইয়াতে স্থিৰ থাক, তেন্তে মই তোমাক পুনৰ উভতি যাবলৈ নিদিম।
Verse 57
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् । उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्त्र सुरेश्वरः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—বীৰভদ্ৰৰ সেই বাক্য শুনি বুদ্ধিমান দেৱেশ্বৰ ভগৱান বিষ্ণুৱে স্নেহভৰা হাঁহিৰে ক’লে।
Verse 58
विष्णुरुवाच । शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः । न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शंकरसेवकम्
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে বীৰভদ্ৰ আদি! শুনা, মই তোমালোকৰ আগত ক’ম। মোক ৰুদ্ৰবিমুখ বুলি নক’বা; মোক শংকৰৰ সেৱক বুলি জানিবা।
Verse 59
अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः । दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः
পূৰ্বতে দক্ষ—সত্য অৰ্থ নাজানি, কৰ্মকাণ্ডত কঠোৰ নিস্ঠাৱান—মোহবশত যজ্ঞাৰ্থে বাৰে বাৰে তেওঁক (শিৱক) প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।
Verse 60
अहं भक्तपराधीनस्तथा सोपि महेश्वरः । दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे
মই ভক্তসকলৰ অধীন—সেই মহেশ্বৰো তেনেকুৱাই। তাত, দক্ষ মোৰ ভক্ত; সেয়ে মই এই যজ্ঞলৈ ইয়াত আহিছোঁ।
Verse 61
शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव । रुद्रतेजस्स्वरूपो हि सुप्रतापालयंप्रभो
হে বীৰ, ৰুদ্ৰকোপৰ পৰা উদ্ভৱ! মোৰ প্ৰতিজ্ঞা শুনা। তুমি ৰুদ্ৰতেজৰেই স্বৰূপ, প্ৰভু—মহাপ্ৰতাপৰ আলয়।
Verse 62
अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय । तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्
“মই তোমাক নিবাৰণ কৰোঁ, আৰু তুমিো মোক নিবাৰণ কৰা। যি ভবিতব্য, সেয়া নিশ্চয় হ’ব; তথাপি মই মোৰ পৰাক্ৰম কৰিম।”
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः । अवदत्सुप्रसन्नोस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—গোবিন্দে এইদৰে কোৱাৰ পাছত সেই মহাবাহুৱে হাঁহি কৈ ক’লে—“মই অতি প্ৰসন্ন; কিয়নো মই বুজিলোঁ যে তুমি আমাৰ প্ৰভু শিৱৰ প্ৰিয়।”
Verse 64
ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः । प्रश्रयावनतोवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः
তাৰ পাছত গণাগ্ৰণী বীৰভদ্ৰে হাঁহি উঠিল আৰু অতি প্ৰসন্ন হৈ, বিনয়ে নত হৈ, তত্ত্বতঃ দেৱ বিষ্ণুক ক’লে।
Verse 65
वीरभद्र उवाच । तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो । इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः
বীৰভদ্ৰে ক’লে—“হে মহাপ্ৰভু, তোমাৰ অন্তৰ্ভাৱ পৰীক্ষা কৰিবলৈ মই তেনে কৈছিলোঁ। এতিয়া মই তত্ত্বতঃ সত্য ক’ম; তুমি সাৱধান হৈ শুনা।”
Verse 66
यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । इति वेदा वर्णयंति शिवशासनतो हरे
“যেনে শিৱ, তেনে তুমি; আৰু যেনে তুমি, তেনে শিৱ।” হে হৰে, শিৱৰ শাসনে বেদে এইদৰে বৰ্ণনা কৰে।
Verse 67
शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शंकरस्य वै । तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्
শিৱৰ আজ্ঞাৰে আমি সকলোৱে নিশ্চয় শংকৰৰ সেৱক। তথাপি, হে ৰমানাথ, লোকচৰ্চাত যি কোৱা উচিত, তাৰ আদৰ ৰাখি আমি এইদৰে কওঁ।
Verse 68
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः । प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—বীৰভদ্ৰৰ বাক্য শুনি অচ্যুত (বিষ্ণু) হাঁহিলে, তাৰ পাছত বীৰভদ্ৰক এই কথা ক’লে।
Verse 69
विष्णुरुवाच । युद्धं कुरु महावीर मया सार्द्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्
বিষ্ণুৱে ক’লে—হে মহাবীৰ, নিৰ্ভয়ে মোৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা। তোমাৰ অস্ত্ৰৰ চাপে পৰিলেও মই মোৰ আশ্ৰমলৈ উভতি যাম।
Verse 70
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोभूद्रणाय च । स्वगणैर्वीरभद्रोपि सन्नद्धोथ महाबलः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ সি অলপ থমকি যুদ্ধৰ বাবে সজ্জিত হ’ল। মহাবল বীৰভদ্ৰও নিজৰ গণসমূহসহ সন্নদ্ধ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates the outbreak of battle at Dakṣa’s yajña: Indra and the devas assemble with their vāhanas and engage Śiva’s gaṇas, turning the sacrificial setting into a full-scale war.
It interprets the devas’ aggression as delusion produced by Śiva’s māyā—an assertion that even high gods can act in ignorance when disconnected from Śiva, and that the conflict serves a corrective cosmic purpose.
The text highlights the lokapālas and major devas through their emblems and vāhanas (elephant, buffalo, makara, aerial vimāna), marking their functional domains while contrasting their assembled power with the superior agency of Śiva’s gaṇas.