सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle
অধ্যায় ২৩ত ব্ৰহ্মাই কয়—শংকৰৰ সৈতে দীঘলীয়া দিব্য-বিহাৰৰ পাছত সতী অন্তৰত তৃপ্ত হৈ বৈৰাগ্যভাব লাভ কৰে। তেওঁ একান্তত শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম আৰু অঞ্জলি কৰি গভীৰ স্তৱ কৰে—দেৱদেৱ, মহাদেৱ, কৰুণাসাগৰ, আৰ্তৰ ত্ৰাতা; লগতে পৰম পুৰুষ, ৰজঃ-সত্ত্ব-তমঃৰ অতীত, নিৰ্গুণো সগুণো, সাক্ষী আৰু অবিকাৰ ঈশ্বৰ। তাৰ পাছত নিজৰ সৌভাগ্য স্মৰণ কৰি সতীয়ে ‘পৰং তত্ত্ব’ৰ জ্ঞান বিচাৰে—যাৰ দ্বাৰা জীৱে সুখ পায় আৰু সংসাৰদুখ সহজে পাৰ হয়; বিষয়াসক্তেও পৰম পদ লাভ কৰি ‘সংসাৰী’ হৈ নাথাকে। জীৱকল্যাণৰ বাবে আদিশক্তিৰ এই জিজ্ঞাসাই অধ্যায়ৰ মূল সাৰ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं कृत्वा विहारं वै शंकरेण च सा सती । संतुष्टा साभवच्चाति विरागा समजायत
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে শঙ্কৰৰ সৈতে দিৱ্য বিহাৰ কৰি সতী অতিশয় তৃপ্ত হ’ল; আৰু তেওঁৰ অন্তৰত গভীৰ বৈৰাগ্য উদিত হ’ল।
Verse 2
एकस्मिन्दिवसे देवी सती रहसि संगता । शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या न्यस्योच्चैः सुकृतांजलिः
এদিনা দেৱী সতী নিৰ্জনত শিৱক লগ পালে। সদ্ভক্তিৰে শিৱক প্ৰণাম কৰি, সুন্দৰকৈ অঞ্জলি জোৰি তেওঁ উচ্চস্বৰে ক’লে।
Verse 3
सुप्रसन्नं प्रभुं नत्वा सा दक्षतनया सती । उवाच सांजलिर्भक्त्या विनयावनता ततः
অতিশয় প্ৰসন্ন প্ৰভুক প্ৰণাম কৰি, দক্ষকন্যা সতী তাৰ পিছত ভক্তিভৰে অঞ্জলি জোৰি, বিনয়ে নত হৈ ক’লে।
Verse 4
सत्युवाच । देवदेव महादेव करुणा सागर प्रभो । दीनोद्धर महायोगिन् कृपां कुरु ममोपरि
সতী ক’লে— হে দেবদেব মহাদেৱ, কৰুণাসাগৰ প্ৰভু! হে দীনোদ্ধাৰক মহাযোগী, মোৰ ওপৰত কৃপা কৰা।
Verse 5
त्वं परः पुरुषस्स्वामी रजस्सत्त्वतमः परः । निर्गुणस्सगुणस्साक्षी निर्विकारी महाप्रभुः
আপুনি পৰম পুৰুষ, সৰ্বস্বামী; ৰজঃ-সত্ত্ব-তমঃৰ অতীত। আপুনি নিৰ্গুণ হৈও সগুণৰূপে প্ৰকাশিত; সাক্ষী-চৈতন্য, নিৰ্বিকাৰ মহাপ্ৰভু।
Verse 6
धन्याहं ते प्रिया जाता कामिनी सुविहारिणी । जातस्त्वं मे पतिस्स्वामिन्भक्तिवात्सल्यतो हर
মই ধন্য—তোমাৰ প্ৰিয়া হৈছোঁ, তোমাৰ সান্নিধ্যত সুখেৰে বিহাৰ কৰা স্নেহময়ী কামিনী। হে হৰ! ভক্তিৰ প্ৰতি তোমাৰ वात্সল্যৰ বাবেই তুমি মোৰ পতি আৰু স্বামী হৈছা।
Verse 7
कृतो बहुसमा नाथ विहारः परमस्त्वया । संतुष्टाहं महेशान निवृत्तं मे मनस्ततः
হে নাথ! বহু বছৰ তুমি মোৰ সৈতে পৰম দিৱ্য সান্নিধ্যৰ আনন্দ ভাগ-বতৰা কৰিছা। হে মহেশান! মই সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত; সেয়ে মোৰ মন এতিয়া শান্ত হৈ নিবৃত্ত হৈছে।
Verse 8
ज्ञातुमिच्छामि देवेश परं तत्त्वं सुखावहम् । यं न संसारदुःखाद्वै तरेज्जीवोंजसा हर
হে দেৱেশ! সত্য সুখ দান কৰা সেই পৰম তত্ত্ব মই জানিব বিচাৰোঁ; যাৰ অবিহনে, হে হৰ, জীৱে সহজে সংসাৰ-দুখ পাৰ হ’ব নোৱাৰে।
Verse 9
यत्कृत्वा विषयी जीवस्स लभेत्परमं पदम् । संसारी न भवेन्नाथ तत्त्वं वद कृपां कुरु
হে নাথ! বিষয়ত আসক্ত জীৱেও কি কৰিলে পৰম পদ লাভ কৰি পুনৰ সংসাৰী হৈ নাথাকে? কৃপা কৰি তত্ত্ব কওক।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । इत्यपृच्छत्स्म सद्भक्त्या शंकरं सा सती मुने । आदिशक्तिर्महेशानी जीवोद्धाराय केवलम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মুনি, সেই সতীয়ে সদ্ভক্তিৰে শংকৰক প্ৰশ্ন কৰিলে। তেওঁ আদিশক্তি, মহেশানী; কেৱল জীৱৰ উদ্ধাৰ আৰু মোক্ষৰ কাৰণেই।
Verse 11
आकर्ण्य तच्छिवः स्वामी स्वेच्छयोपात्तविग्रहः । अवोचत्परमप्रीतस्सतीं योगविरक्तधीः
সেয়া শুনি স্বেচ্ছাই দেহ ধাৰণ কৰা স্বামী ভগৱান শিৱে, যোগবৈৰাগ্যবুদ্ধিৰে, গভীৰ অপ্রসন্নতাৰে সতীক ক’লে।
Verse 12
शिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दाक्षायणि महेश्वरि । परं तत्त्वं तदेवानुशयी मुक्तो भवेद्यतः
শিৱে ক’লে—হে দেবী, হে দাক্ষায়ণী, হে মহেশ্বৰী, শুনা। মই পৰম তত্ত্ব ক’ম; তাতেই অনুশয়ী হলে মুক্তি হয়।
Verse 13
परतत्त्वं विजानीहि विज्ञानं परमेश्वरी । द्वितीयं स्मरणं यत्र नाहं ब्रह्मेति शुद्धधीः
হে পৰমেশ্বৰী, পৰতত্ত্বকেই সত্য বিজ্ঞান-বিবেক বুলি জানিবা। এই দ্বিতীয় স্মৰণ—য’ত শুদ্ধ বুদ্ধিয়ে ‘মই ব্ৰহ্ম নহয়’ বুলি স্মৰণ হয়।
Verse 14
तद्दुर्लभं त्रिलोकेस्मिंस्तज्ज्ञाता विरलः प्रिये । यादृशो यस्सदासोहं ब्रह्मसाक्षात्परात्परः
হে প্ৰিয়ে, সেই তত্ত্ব ত্ৰিলোকত অতি দুৰ্লভ, আৰু তাৰ জ্ঞাতাও বিৰল। মই যেনেকৈ সদায় আছোঁ—ব্ৰহ্মৰ সাক্ষাৎ—তেনেকৈ মই পৰাত্পৰ পৰম।
Verse 15
तन्माता मम भक्तिश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सुलभा मत्प्रसादाद्धि नवधा सा प्रकीर्तिता
সেই দিৱ্য মাতাই মোৰ ভক্তি, যি ভোগ আৰু মুক্তি—দুয়োটাৰ ফল দিয়ে। মোৰ প্ৰসাদে ই সুলভ, আৰু ই নবধা ভক্তি বুলি প্ৰখ্যাত।
Verse 16
भक्तौ ज्ञाने न भेदो हि तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम् । विज्ञानं न भवत्येव सति भक्तिविरोधिनः
ভক্তি আৰু (তত্ত্ব)জ্ঞানৰ মাজত প্ৰকৃততে কোনো ভেদ নাই; সেই পথৰ সাধকৰ সদায় সুখ। কিন্তু যি ভক্তিৰ বিৰোধী, তাৰ ভিতৰত বিজ্ঞান (সাক্ষাৎ উপলব্ধি-বিবেক) কেতিয়াও উদয় নহয়।
Verse 17
भक्त्या हीनस्सदाहं वै तत्प्रभावाद्गृहेष्वपि । नीचानां जातिहीनानां यामि देवि न संशयः
দেৱী, মই যদি ভক্তিহীন হওঁ, তেন্তে তাৰ প্ৰভাৱত মই নীচ আৰু জাতিহীন লোকৰ ঘৰলৈও গৈ পৰিম—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 18
सा भक्तिर्द्विविधा देवि सगुणा निर्गुणा मता । वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा त्ववरा स्मृता
দেৱী, ভক্তি দুবিধ—সগুণা আৰু নিৰ্গুণা। ইয়াৰ ভিতৰত বিধিনিষ্ঠ (বৈধী) ভক্তি শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য, আৰু স্বাভাৱিক (স্বতঃস্ফূর্ত) ভক্তি অবৰা বুলি স্মৃত।
Verse 19
नैष्ठिक्या नैष्ठिकी भेदाद्द्विविधे द्विविधे हि ते । षड्विधा नैष्ठिकी ज्ञेया द्वितीयैकविधा स्मृता
‘নৈষ্ঠিক্য’ আৰু ‘নৈষ্ঠিকী’ৰ ভেদৰ বাবে এইবোৰ সত্যই দ্বিবিধ। তাত নৈষ্ঠিকী ষড়্বিধ বুলি জানিব লাগে, আৰু দ্বিতীয় নৈষ্ঠিক্য একবিধ বুলি স্মৃত।
Verse 20
विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च तत्त्वं त्वन्यत्र वर्णितम्
বিধেয় আৰু নিষিদ্ধৰ ভেদৰ বাবে জ্ঞানীসকলে তাক বহু ৰূপৰ বুলি জানে। আৰু দুয়োটাই বহুবিধ হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকৰ তত্ত্ব অন্যত্ৰ বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 21
ते नवांगे उभे ज्ञेये वर्णिते मुनिभिः प्रिये । वर्णयामि नवांगानि प्रेमतः शृणु दक्षजे
হে প্ৰিয়ে, মুনিসকলে বৰ্ণনা কৰা এই দুয়োটা নবাংগ-সমূহ জানিবলগীয়া। এতিয়া মই প্ৰেমেৰে নবাংগসমূহ বৰ্ণনা কৰোঁ—হে দক্ষজে, স্নেহেৰে শুনা।
Verse 22
श्रवणं कीर्तनं चैव स्मरणं सेवनं तथा । दास्यं तथार्चनं देवि वंदनं मम सर्वदा
হে দেৱী, মোৰ বাবে সদায় প্ৰিয় (আৰু ফলদায়ক)—শ্ৰৱণ, কীৰ্তন, স্মৰণ, সেৱা, দাস্যভাব, অৰ্চন আৰু বন্দনা।
Verse 23
सख्यमात्मार्पणं चेति नवांगानि विदुर्बुधाः । उपांगानि शिवे तस्या बहूनि कथितानि वै
বুদ্ধিমানসকলে সখ্য আৰু আত্মাৰ্পণসহ এইবোৰকেই ভক্তিৰ নবাংগ বুলি জানে। আৰু সেই শিৱভক্তিৰ বহু উপাংগো নিশ্চয়কৈ কোৱা হৈছে।
Verse 24
शृणु देवि नवांगानां लक्षणानि पृथक्पृथक् । मम भक्तेर्मनो दत्त्वा भक्ति मुक्तिप्रदानि हि
হে দেৱী, নবাংগ-ভক্তিৰ লক্ষণসমূহ পৃথক পৃথককৈ শুনা। যেতিয়া মন মোৰ ভক্তিত অৰ্পিত হয়, তেতিয়া সেই ভক্তিয়েই নিশ্চয় মুক্তি প্ৰদান কৰে।
Verse 25
कथादेर्नित्यसम्मानं कुर्वन्देहादिभिर्मुदा । स्थिरासनेन तत्पानं यत्तच्छ्रवणमुच्यते
কথা আদি বিষয়ৰ নিত্য সন্মান দেহ-ইন্দ্ৰিয়সহ আনন্দে কৰি, স্থিৰ আসনত বহি তাৰ ৰস পান কৰাকেই ‘শ্ৰৱণ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 26
हृदाकाशेन संपश्यञ् जन्मकर्माणि वै मम । प्रीत्याचोच्चारणं तेषामेतत्कीर्तनमुच्यते
হৃদয়-আকাশত মোৰ জন্ম আৰু দিব্য কৰ্মসমূহ দৰ্শন কৰি, প্ৰীতিসহ সিহঁতৰ উচ্চাৰণ কৰাকেই ‘কীৰ্তন’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 27
व्यापकं देवि मां दृष्ट्वा नित्यं सर्वत्र सर्वदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्
হে দেবী, মোক সৰ্বব্যাপী—নিত্য, সৰ্বত্ৰ, সৰ্বদা—ৰূপে দৰ্শন কৰিলে জগতত সদায় নিৰ্ভয়তা লাভ হয়; একেই সত্য ‘স্মৰণ’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 28
अरुणोदयमारभ्य सेवाकालेंचिता हृदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्
সূৰ্যোদয়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, সেৱা-কালত হৃদয় স্থিৰ কৰি যি ভক্ত একাগ্ৰ থাকে, সি জগতত সদায় নিৰ্ভয়তা লাভ কৰে—ইয়াকেই শিৱ-স্মৰণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 29
सदा सेव्यानुकूल्येन सेवनं तद्धि गोगणैः । हृदयामृतभोगेन प्रियं दास्यमुदाहृतम्
সেৱনীয় প্ৰভুৰ সেৱা সদায় তেওঁৰ অনুকূল আৰু প্ৰীতিকৰভাৱে কৰাটোক জ্ঞানীয়ে ‘সেৱা’ বুলিয়েই কয়। হৃদয়ৰ অমৃত-ৰসে অৰ্পিত এনে প্ৰেমময় দাস্য-ভক্তি প্ৰভুৰ অতি প্ৰিয় বুলি ঘোষিত।
Verse 30
सदा भृत्यानुकूल्येन विधिना मे परात्मने । अर्पणं षोडशानां वै पाद्यादीनां तदर्चनम्
সদায় ভৃত্যভাবৰ অনুকূল্যে, বিধি অনুসাৰে, মোক—পৰমাত্মাক—পাদ্যাদি ষোড়শোপচাৰ অৰ্পণ কৰা; সেই অৰ্পণেই মোৰ সত্য অর্চনা।
Verse 31
मंत्रोच्चारणध्यानाभ्यां मनसा वचसा क्रमात् । यदष्टांगेन भूस्पर्शं तद्वै वंदनमुच्यते
ক্রমে মন আৰু বাক্যৰে মন্ত্রোচ্চাৰণ আৰু ধ্যান কৰি, তাৰ পাছত অষ্টাঙ্গসহ ভূমি স্পৰ্শ কৰিলে, সেই কৰ্মকেই ‘বন্দন’ (সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম) বুলি কোৱা হয়।
Verse 32
मंगलामंगलं यद्यत्करोतीतीश्वरो हि मे । सर्वं तन्मंगलायेति विश्वासः सख्यलक्षणम्
মোৰ ঈশ্বৰ যি কৰে—মঙ্গল বা অমঙ্গল যেন লাগিলেও—সেই সকলো মোৰ পৰম কল্যাণৰ বাবেই বুলি মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস। শিৱৰ প্ৰতি এই অচল আস্থােই সত্য সখ্যৰ লক্ষণ।
Verse 33
कृत्वा देहादिकं तस्य प्रीत्यै सर्वं तदर्पणम् । निर्वाहाय च शून्यत्वं यत्तदात्मसमर्पणम्
দেহ আদি সকলো তেওঁৰ প্ৰীতিৰ বাবে কৰি তেওঁকেই অৰ্পণ কৰা, আৰু জীৱন-নিৰ্বাহৰ বাবেও স্বামিত্ব-অভিমানশূন্য ‘শূন্য’ হৈ থকা—ইয়েই সত্য আত্মসমৰ্পণ।
Verse 34
नवांगानीति मद्भक्तेर्भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मम प्रियाणि चातीव ज्ञानोत्पत्तिकराणि च
এইবোৰ মোৰ ভক্তিৰ নৱ অঙ্গ; ই ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাই প্ৰদান কৰে। এইবোৰ মোৰ অতি প্ৰিয়, আৰু সত্য জ্ঞান উদয়ৰ কাৰণো।
Verse 35
उपांगानि च मद्भक्तेर्बहूनि कथितानि वै । बिल्वादिसेवनादीनि समू ह्यानि विचारतः
মোৰ ভক্তিৰ বহু উপাঙ্গ বৰ্ণিত হৈছে—যেনে বিল্বপত্ৰ শ্ৰদ্ধাৰে অৰ্পণ, সেৱন আদি আচাৰ—যিবোৰ বিচাৰ কৰি ক্ৰমে সমাহাৰ কৰা হয়।
Verse 36
इत्थं सांगोपांगभक्तिर्मम सर्वोत्तमा प्रिये । ज्ञानवैराग्यजननी मुक्तिदासी विराजते
হে প্ৰিয়ে, এইদৰে মোৰ ভক্তি—সাঙ্গোপাঙ্গ সম্পূৰ্ণ—সৰ্বোত্তম ৰূপে দীপ্তিমান। ই জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰ জননী, আৰু মুক্তিলৈ নিবলৈ দাসীৰ দৰে সহায়িকা।
Verse 37
सर्वकर्मफलोत्पत्तिस्सर्वदा त्वत्समप्रिया । यच्चित्ते सा स्थिता नित्यं सर्वदा सोति मत्प्रियः
যি সদায় সকলো কৰ্মফলৰ উৎপত্তিৰ কাৰণ, সি তোমাৰ ওচৰত নিজৰ দৰে প্ৰিয়। যিয়ে তাক সদায় হৃদয়ত স্থিৰ কৰি ৰাখে, সি সদায় মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 38
त्रैलोक्ये भक्तिसदृशः पंथा नास्ति सुखावहः । चतुर्युगेषु देवेशि कलौ तु सुविशेषतः
হে দেৱেশী, ত্ৰিলোকত ভক্তিৰ দৰে সুখদায়ক কোনো পথ নাই। চাৰিও যুগত—বিশেষকৈ কলিযুগত—ই কথা অতি বিশেষভাৱে সত্য।
Verse 39
कलौ तु ज्ञानवैरागो वृद्धरूपौ निरुत्सवौ । ग्राहकाभावतो देवि जातौ जर्जर तामति
হে দেবী! কলিযুগত জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য বৃদ্ধৰূপ ধৰি উৎসৱহীন আৰু নিৰানন্দ হয়। যোগ্য পাত্ৰৰ অভাৱত সিহঁতে জৰ্জৰতা আৰু দুৰ্বলতা লাভ কৰে।
Verse 40
कलौ प्रत्यक्षफलदा भक्तिस्सर्वयुगेष्वपि । तत्प्रभावादहं नित्यं तद्वशो नात्र संशयः
কলিযুগত ভক্তি প্ৰত্যক্ষ ফলদায়িনী; আচলতে সকলো যুগতেই ই ফলপ্ৰদ। সেই ভক্তিৰ প্ৰভাৱত মই নিত্য তাৰ বশত থাকোঁ—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 41
यो भक्तिमान्पुमांल्लोके सदाहं तत्सहायकृत् । विघ्नहर्ता रिपुस्तस्य दंड्यो नात्र च संशयः
এই লোকত যি পুৰুষ ভক্তিমান, মই সদায় তাৰ সহায়। তাৰ মঙ্গলত বিঘ্ন ঘটোৱা শত্রু নিশ্চয় দণ্ডনীয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 42
भक्तहेतोरहं देवि कालं क्रोधपरिप्लुतः । अदहं वह्निना नेत्रभवेन निजरक्षकः
হে দেবী! ভক্তৰ হেতু মই ক্ৰোধে পৰিপ্লুত হৈ, মোৰ নয়নৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অগ্নিৰে কালক দগ্ধ কৰিলোঁ; মই নিজেই নিজৰ ৰক্ষক হৈ ৰ’লোঁ।
Verse 43
भक्तहेतोरहं देवि रव्युपर्यभवं किल । अतिक्रोधान्वितः शूलं गृहीत्वाऽन्वजयं पुरा
হে দেবী! ভক্তৰ হেতু মই এবাৰ সূৰ্যৰ ওপৰলৈ উঠিছিলোঁ। তাৰ পাছত অতি ক্ৰোধে ত্ৰিশূল ধৰি, পুৰ্বকালত (অপরাধীক) অনুসৰণ কৰিছিলোঁ।
Verse 44
भक्तहेतोरहं देवि रावणं सगणं क्रुधा । त्यजति स्म कृतो नैव पक्षपातो हि तस्य वै
হে দেৱী, ভক্তৰ হেতু মই ক্ৰোধে ৰাৱণক তাৰ গণসহ ত্যাগ কৰিছিলোঁ; সঁচাকৈয়ে তাৰ প্ৰতি কেতিয়াও পক্ষপাত কৰা নাছিল।
Verse 45
भक्तहेतोरहं देवि व्यासं हि कुमतिग्रहम् । काश्या न्यसारयत् क्रोधाद्दण्डयित्वा च नंदिना
হে দেৱী, ভক্তৰ হেতু ক্ৰোধে মই কুমতিগ্ৰস্ত ব্যাসক কাশীৰ পৰা বাহিৰ কৰাই দিলোঁ আৰু নন্দীৰ দ্বাৰা তাক দণ্ডিতো কৰালোঁ।
Verse 46
किं बहूक्तेन देवेशि भक्त्याधीनस्सदा ह्यहम् । तत्कर्तुं पुरुषस्यातिवशगो नात्र संशयः
হে দেৱেশী, বহু কথা কিয়? মই সদা ভক্তিৰ অধীন; সেয়া কৰিবলৈ মই ভক্ত পুৰুষৰ সম্পূৰ্ণ বশত—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्थमाकर्ण्य भक्तेस्तु महत्त्वं दक्षजा सती । जहर्षातीव मनसि प्रणनाम शिवं मुदा
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে ভক্তিৰ মাহাত্ম্য শুনি দক্ষকন্যা সতী মনত অতিশয় আনন্দিত হ’ল আৰু হর্ষে শিৱক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 48
पुनः पप्रच्छ सद्भक्त्या तत्काण्डविषयं मुने । शास्त्रं सुखकरं लोके जीवोद्धारपरायणम्
তাৰ পিছত তেওঁ সদ্ভক্তিৰে মুনিক সেই কাণ্ড-বিষয়ত পুনৰ সুধিলে—যি শাস্ত্ৰ লোকে মঙ্গল-সুখদায়ক আৰু জীৱোদ্ধাৰত পৰায়ণ।
Verse 49
सयंत्रमंत्रशास्त्रं च तन्माहात्म्यं विशेषतः । अन्यानि धर्मवस्तूनि जीवोद्धारकराणि हि
আৰু (তেওঁ) যন্ত্ৰ-মন্ত্ৰ শাস্ত্ৰসমূহ আৰু বিশেষকৈ সিহঁতৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিলে; লগতে আন ধৰ্মবিষয়ো—যিবোৰ নিশ্চয়েই জীৱোদ্ধাৰৰ উপায়।
Verse 50
शंकरोपि तदाकर्ण्य सतीं प्रश्नं प्रहृष्टधीः । वर्णयामास सुप्रीत्या जीवोद्धाराय कृत्स्नशः
সতীৰ প্ৰশ্ন শুনি শংকৰো—হৰ্ষিত মনৰে—জীৱোদ্ধাৰৰ বাবে মহা প্ৰীতিসহ সকলো কথা সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 51
तत्र शास्त्रं सयंत्रं हि सपंचाङ्गं महेश्वरः । बभाषे महिमानं च तत्तद्दैववरस्य वै
তাত মহেশ্বৰে যন্ত্ৰসহিত শাস্ত্ৰক পঞ্চাঙ্গসহ উপদেশ দিলে; আৰু সেই সেই শ্ৰেষ্ঠ দৈৱ-ব্ৰতসমূহৰ মাহাত্ম্যো ঘোষণা কৰিলে।
Verse 52
सेतिहासकथं तेषां भक्तमाहात्म्यमेव च । सवर्णाश्रमधर्मांश्च नृपधर्मान् मुनीश्वर
হে মুনীশ্বৰ! ইয়াত তেওঁলোকৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পবিত্ৰ ইতিহাস-কথা, ভক্তিৰ মাহাত্ম্য, বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ ধৰ্ম আৰু ৰাজধৰ্মৰ ন্যায়সঙ্গত কৰ্তব্যো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 53
सुतस्त्रीधर्ममाहात्म्यं वर्णाश्रममनश्वरम् । वैद्यशास्त्रं तथा ज्योतिश्शास्त्रं जीवसुखावहम्
সূতে ক’লে— ইয়াত পুত্ৰধৰ্ম আৰু স্ত্ৰীধৰ্মৰ মাহাত্ম্য, অনশ্বৰ বৰ্ণ-আশ্ৰমব্যৱস্থা, আৰু জীৱসুখদায়ক বৈদ্যশাস্ত্ৰ আৰু জ্যোতিষশাস্ত্ৰো উপদেশিত।
Verse 54
सामुद्रिकं परं शास्त्रमन्यच्छास्त्राणि भूरिशः । कृपां कृत्वा महे शानो वर्णयामास तत्त्वतः
কৃপা কৰি ভগৱান মহেশানে পৰম সামুদ্ৰিক-শাস্ত্ৰ আৰু আন বহু শাস্ত্ৰ তত্ত্বতঃ সত্যৰূপে ব্যাখ্যা কৰিলে।
Verse 55
इत्थं त्रिलोकसुखदौ सर्वज्ञौ च सतीशिवौ । लोकोपकारकरणधृतसद्गुणविग्रहौ
এইদৰে ত্ৰিলোকক সুখ দান কৰা আৰু সৰ্বজ্ঞ সতী-শিৱে, লোককল্যাণ সাধনৰ উদ্দেশ্যে সদ্গুণসমন্বিত দিৱ্য ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 56
चिक्रीडाते बहुविधे कैलासे हिमवद्गिरौ । अन्यस्थलेषु च तदा परब्रह्मस्वरूपिणौ
তেতিয়া পৰব্ৰহ্মস্বৰূপ সেই দুয়ো—সতী আৰু শিৱ—হিমৱদ্গিৰিৰ কৈলাসত আৰু আন আন ঠাইতো নানা ধৰণে ক্ৰীড়া কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Satī, after enjoying divine companionship with Śiva, privately approaches him and—through praise and humility—requests instruction on the supreme tattva that liberates beings from saṃsāra.
The passage models the transition from fulfillment to vairāgya and from devotion (stuti) to liberating knowledge (tattva-jñāna), presenting inquiry itself as an act of compassion for the jīva’s uplift.
Śiva is highlighted as both transcendent and immanent: beyond the three guṇas, yet also the personal lord (Mahādeva) and the inner witness (sākṣī), approached through grace and bhakti.