कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage
অধ্যায় ৪ সংলাপৰূপে গঠিত। শিৱ স্বধামলৈ গমন কৰাৰ পাছৰ বৃত্তান্ত আগবঢ়াবলৈ নাৰদে ব্ৰহ্মাক অনুৰোধ কৰে। ব্ৰহ্মাই কয়—পূৰ্বোক্ত বাক্য স্মৰণ কৰি দক্ষে কাম (মনমথ)ক সম্বোধন কৰি নিজৰ দেহৰ পৰা উৎপন্ন, শুভলক্ষণ-গুণসম্পন্ন কন্যাক তেওঁৰ উপযুক্ত পত্নী হিচাপে দান কৰে। কন্যাৰ নাম ‘ৰতি’; বিধিপূৰ্বক বিবাহ সম্পন্ন হয়। ৰতিক দেখি কাম আনন্দিত আৰু মোহিত হয়; ইয়াত কামক কেৱল বিঘ্নকাৰী বাসনা নহয়, ধৰ্মৰ ভিতৰত বিবাহ, বংশধাৰা আৰু অনুমোদিত সংযোগেৰে নিয়ন্ত্রিত তত্ত্ব হিচাপে দেখুওৱা হৈছে। ৰতিৰ সৌন্দৰ্যবৰ্ণনা আৰু কামৰ আসক্তিয়ে আগলৈ শিৱৰ তপঃশক্তি আৰু বিশ্ব-শাসনৰ সৈতে কামতত্ত্বৰ সংযোগ-সংঘাতৰ পূৰ্বাভাস দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाप्राज्ञ विधे लोककर प्रभो । अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शिवलीलामृतान्विता
নাৰদে ক’লে—হে বিষ্ণুশিষ্য, মহাপ্ৰাজ্ঞ বিধে! হে লোককৰ্তা প্ৰভো! শিৱলীলা-অমৃতৰে পৰিপূৰ্ণ এই অদ্ভুত কাহিনী কোৱা হ’ল।
Verse 2
ततः किमभवत्तात चरितं तद्वदाधुना । अहं श्रद्धान्वितः श्रोतुं यदि शम्भुकथाश्रयम्
তাৰ পাছত কি হ’ল, হে প্ৰিয়? সেই চৰিত্ৰ এতিয়া কোৱা। মই শ্ৰদ্ধাৰে পূৰ্ণ; মোৰ মন শম্ভু-কথাত আশ্ৰিত, সেয়ে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । शंभौ गते निजस्थाने वेधस्यंतर्हिते मयि । दक्ष प्राहाथ कंदर्पं संस्मरन् मम तद्वचः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—শম্ভু নিজ ধামলৈ গ’ল আৰু মই সৃষ্টিকৰ্তা বেধস তাতৰ পৰা অন্তৰ্হিত হ’লোঁ; তেতিয়া দক্ষে মোৰ সেই বাক্য সুঁৱৰি কন্দর্পক ক’লে।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीस० कामविवाहवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ভাগৰ ৰুদ্ৰসংহিতা (সতীখণ্ড) ত ‘কামবিবাহ-বৰ্ণন’ নামৰ চতুৰ্থ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 5
एषा तव महा तेजास्सर्वदा सहचारिणी । भविष्यति यथाकामं धर्मतो वशवर्तिनी
এই মহাতেজস্বিনী সদায় তোমাৰ সহচৰী হ’ব। ধৰ্মৰ পথত থাকি তোমাৰ ইচ্ছাৰ অনুগামী হৈ, অধৰ্ম নকৰাকৈ, যি কাম্য সেয়া পূৰ্ণ কৰিব।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रददौ तस्यै देहस्वेदांबुसम्भवाम् । कंदर्प्पायाग्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ তেওঁ নিজৰ দেহৰ স্বেদজলৰ পৰা উৎপন্ন সেই কন্যাক তাইক দান কৰিলে; আৰু কন্দর্প (কামদেৱ)ৰ সন্মুখত ৰাখি তাইৰ নাম ‘ৰতি’ ৰাখিলে।
Verse 7
विवाह्य तां स्मरस्सोपि मुमोदातीव नारद । दक्षजां तनयां रम्यां मुनीनामपि मोहिनीम्
হে নাৰদ! তাইৰ বিবাহ সম্পন্ন কৰাই স্মৰ (কামদেৱ)ো অতিশয় আনন্দিত হ’ল; কিয়নো সি দক্ষৰ মনোহৰ কন্যা, এনে মোহিনী যে মুনিসকলৰ মনোও বিচলিত হয়।
Verse 8
अथ तां वीक्ष्य मदनो रत्याख्यां स्वस्त्रियं शुभाम् । आत्मा गुणेन विद्धोसौ मुमोह रतिरंजितः
তাৰপিছত মদনে নিজৰ শুভ পত্নী ‘ৰতি’ক দেখি; তাইৰ গুণ-সৌন্দৰ্যই হৃদয় বিদ্ধ কৰিলে, আৰু ৰতি-ৰসে ৰঞ্জিত হৈ সি মোহগ্ৰস্ত হ’ল।
Verse 9
क्षणप्रदाऽभवत्कांता गौरी मृगदृशी मुदा । लोलापांग्यथ तस्यैव भार्या च सदृशी रतौ
ক্ষণতে প্ৰিয়া মৃগনয়নী, আনন্দময়ী গৌৰী হৈ উঠিল; চঞ্চল পাৰ্শ্বদৃষ্টিৰে সি যেন তাৰেই পত্নী হ’ল, প্ৰেম-প্ৰমোদত তাৰ সদৃশ।
Verse 10
तस्या भ्रूयुगलं वीक्ष्य संशयं मदनोकरोत् । उत्सादनं मत्कोदण्डं विधात्रास्यां निवेशितम्
তাইৰ ভ্ৰূযুগল দেখি মদনৰ মনত সংশয় জাগিল; যেন বিধাতাই মোৰ দমনকাৰী কোদণ্ডক তাইৰ মুখত—ভ্ৰূৰূপে—স্থাপন কৰিছে।
Verse 11
कटाक्षाणामाशुगतिं दृष्ट्वा तस्या द्विजोत्तम । आशु गन्तुं निजास्त्राणां श्रद्दधे न च चारुताम्
হে দ্বিজোত্তম, তাইৰ কাটাক্ষৰ অতি দ্ৰুত গতি দেখি সি নিজৰ অস্ত্ৰৰ দ্ৰুততা আৰু ফলপ্ৰসূ শোভাৰ ওপৰতো বিশ্বাস নকৰিলে।
Verse 12
तस्याः स्वभावसुरभिधीरश्वासानिलं तथा । आघ्राय मदनः श्रद्धां त्यक्तवान् मलयांतिके
মলয় পৰ্বতৰ ওচৰত, সতীৰ স্বাভাৱিক সুগন্ধিময় ধীৰ শ্বাস বহন কৰা বতাহ শুঁকি মদনে তৎক্ষণাৎ পূৰ্ব সংকল্প ত্যাগ কৰি শ্ৰদ্ধাৰে পূৰ্ণ হ’ল।
Verse 13
पूर्णेन्दुसदृशं वक्त्रं दृष्ट्वा लक्ष्मसुलक्षितम् । न निश्चिकाय मदनो भेदं तन्मुखचन्द्रयोः
তাইৰ মুখ পূৰ্ণচন্দ্ৰ সদৃশ আৰু শুভ লক্ষণে চিহ্নিত দেখি মদনে সেই মুখচন্দ্ৰ আৰু আকাশৰ চন্দ্ৰৰ মাজত কোনো ভেদ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 14
सुवर्ण पद्मकलिकातुल्यं तस्याः कुचद्वयम् । रेजे चूचुकयुग्मेन भ्रमरेणेव वेष्टितम्
তেওঁৰ যুগল স্তন সোণালী পদ্মকলিৰ দৰে দীপ্তিময় আছিল; আৰু যুগল চূচুক যেন নীল ভ্ৰমৰে ঘেৰাই থোৱা, তাতে শোভা অধিক বৃদ্ধি পালে।
Verse 15
दृढपीनोन्नतं तस्यास्तनमध्यं विलंबिनीम् । आनाभिप्रतलं मालां तन्वीं चन्द्रायितां शुभाम्
তেওঁৰ বক্ষদেশ দৃঢ়, পূৰ্ণ আৰু কোমলভাৱে উন্নত আছিল; আৰু স্তনমধ্যৰ পৰা এটা সৰু, শুভ মালা ঝুলে নাভি-প্ৰদেশলৈকে গৈছিল—চন্দ্ৰপ্ৰভাৰ দৰে দীপ্ত আৰু মনোহৰ।
Verse 16
ज्यां पुष्पधनुषः कामः षट्पदावलिसंभ्रमाम् । विसस्मार च यस्मात्तां विसृज्यैनां निरीक्षते
পুষ্পধনু ধাৰণ কৰা কামদেৱে ধনুৰ জ্যা-নাদ আৰু মৌমাখিৰ শাৰীটোৰ গুঞ্জনো পাহৰি গ’ল; ধনু এৰি তেওঁ তাইলৈ একাগ্ৰ দৃষ্টিৰে চাই থাকিল।
Verse 17
गम्भीरनाभिरंध्रांतश्चतुःपार्श्वत्वगादृतम् । आननाब्जेऽक्षणद्वंद्वमारक्तकफलं यथा
তাইৰ নাভি আছিল গম্ভীৰ আৰু তাৰ গহ্বৰ চাৰিওফালৰ ত্বকৰ সৌন্দৰ্যৰে সুশোভিত। তাইৰ পদ্মমুখত নয়নযুগল ৰঙা আভাৰে দীপ্ত আছিল—পকা কাফল ফলৰ দৰে।
Verse 18
मध्येन वपुषा निसर्गाष्टापदप्रभा । रुक्मवेदीव ददृशे कामेन रमणी हि सा
সৰু কোমৰ আৰু স্বভাৱতে শুদ্ধ সোণসদৃশ দেহপ্ৰভা থকা সেই ৰমণী, কামদেৱৰ প্ৰভাৱত যেন সোণৰ বেদীৰ দৰে দেখা দিলে।
Verse 19
रंभास्तंभायतं स्निग्धं यदूरुयुगलं मृदु । निजशक्तिसमं कामो वीक्षांचक्रे मनोहरम्
ৰম্ভা আৰু কলাগছৰ কাণ্ডৰ দৰে স্নিগ্ধ, মৃদু আৰু দীপ্তিময় তাইৰ উৰুযুগল কামদেৱে চালে—অতি মনোহৰ, যেন তেওঁৰ নিজ মোহিনীশক্তিৰ সমান।
Verse 20
आरक्तपार्ष्णिपादाग्रप्रांतभागं पदद्वयम् । अनुरागमिवाऽनेन मित्रं तस्या मनोभवः
গোৰালি, আঙুলিৰ আগ আৰু পাদৰ প্ৰান্তভাগত কোমল ৰঙা আভা থকা তাইৰ পদযুগল যেন অনুৰাগৰ মূৰ্ত ৰূপ; সেয়ে মনোভৱ (কাম) যেন তাইৰ সখা হৈ পৰিল।
Verse 21
तस्याः करयुगं रक्तं नखरैः किंशुकोपमैः । वृत्ताभिरंगुलीभिश्च सूक्ष्माग्राभिर्मनोहरम्
তাইৰ দুয়োখন হাত ৰক্তিম আছিল; নখবোৰ কিঞ্চুক ফুলৰ দৰে শোভিত আছিল। গোলাকাৰ আঙুলি আৰু সূক্ষ্ম, সৰু অগ্ৰভাগে সিহঁত অতিশয় মনোহৰ লাগিছিল।
Verse 22
तद्बाहुयुगुलं कांतं मृणालयुगलायतम् । मृदु स्निग्धं चिरं राजत्कांतिलोहप्रवालवत्
তেওঁৰ মনোহৰ দুয়ো বাহু যুগল দুটা পদ্মনালৰ দৰে দীঘল—কোমল, স্নিগ্ধ আৰু চিৰদীপ্ত; উজ্জ্বল ৰক্তপ্ৰবালৰ দৰে জ্যোতিময়।
Verse 23
नीलनीरदसंकाशः केशपाशो मनोहरः । चमरीवाल भरवद्विभाति स्म स्मरप्रियः
তেওঁৰ কেশপাশ নীলা বৰষুণীয়া মেঘৰ দৰে শ্যাম-দীপ্ত আৰু মনোহৰ। শোভাময় চামৰীৰ অলংকাৰে তেওঁ উজ্জ্বল হ’ল—স্মৰ (কামদেৱ)-প্ৰিয়।
Verse 24
एतादृशीं रतिं नाम्ना प्रालेयाद्रिसमुद्भवाम् । गंगामिव महादेवो जग्राहोत्फुल्ललोचनः
হিমপৰ্বতজাত ‘ৰতি’ নাম্নী সেই কন্যাক মহাদেৱে আনন্দে বিকশিত নয়নে, যেনেকৈ গঙ্গাক গ্ৰহণ কৰিছিল, তেনেকৈ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 25
चक्रपद्मां चारुबाहुं मृणालशकलान्विताम् । भ्रूयुग्मविभ्रमव्राततनूर्मिपरिराजिताम्
তেওঁ বৰ্ণনা কৰিলে—তাঁহাৰ দেহত চক্ৰ আৰু পদ্মৰ শুভ লক্ষণ; সুন্দৰ বাহু; পদ্মনাৰুৰ দৰে সূক্ষ্ম অলংকাৰৰে বিভূষিতা; আৰু যুগল ভ্ৰূৰ ললিত বিভ্ৰমৰ পৰা উঠা কোমল তৰংগসম কান্তিত পৰিৰাজিতা।
Verse 26
कटाक्षपाततुंगौघां स्वीयनेत्रोत्पलान्विताम् । तनुलोमांबुशैवालां मनोद्रुमविलासिनीम्
তাইৰ উচ্চ, ঢৌৰ দৰে বোৱা কটাক্ষধাৰা তৰংগসমূহৰ দৰে প্ৰবাহিত হৈছিল; তাইৰ চকু নীলউৎপল সদৃশ। দেহৰ সূক্ষ্ম ৰোম মৃদু জলশৈৱালৰ দৰে, আৰু তাই মনোকামনা পূৰণকাৰী কল্পদ্ৰুমবনত লীলাৰে বিচৰণ কৰি হৃদয় মোহিত কৰিছিল।
Verse 27
निम्ननाभिह्रदां क्षामां सर्वांगरमणीयिकाम् । सर्वलावण्यसदनां शोभमानां रमामिव
তেওঁৰ নাভি গভীৰ সৰোবৰৰ দৰে, কঁকাল সুকোমল আৰু ক্ষীণ, আৰু সৰ্বাঙ্গ মনোহৰ আছিল। তেওঁ সৰ্ব লাৱণ্যৰ নিবাস, দেৱী ৰমা (লক্ষ্মী)ৰ দৰে দীপ্তিময়ী আছিল।
Verse 28
द्वादशाभरणैर्युक्तां शृंगारैः षोडशैर्युताम् । मोहनीं सर्वलोकानां भासयंतीं दिशो दश
তেওঁ দ্বাদশ অলংকাৰৰে ভূষিতা আৰু নাৰীৰ ষোড়শ শৃঙ্গাৰে সমন্বিতা আছিল। তেওঁ সৰ্বলোকক মোহিত কৰি দশ দিশ আলোকিত কৰিছিল।
Verse 29
इति तां मदनो वीक्ष्य रतिं जग्राह सोत्सुकः । रागादुपस्थितां लक्ष्मीं हृषीकेश इवोत्तमाम्
তেওঁক এইদৰে দেখি মদন উৎসুক হৈ ৰতিক আলিঙ্গন কৰিলে—যেনেকৈ প্ৰেমানুৰাগে ওচৰলৈ অহা উত্তমা লক্ষ্মীক হৃষীকেশ (বিষ্ণু) আনন্দে গ্ৰহণ কৰে।
Verse 30
नोवाच च तदा दक्षं कामो मोदभवात्ततः । विस्मृत्य दारुणं शापं विधिदत्तं विमोहितः
তেতিয়া আনন্দত অভিভূত কাম মোহগ্ৰস্ত হৈ দক্ষক ক’লে; ব্ৰহ্মাই দিয়া সেই ভয়ংকৰ শাপ সি পাহৰি গ’ল।
Verse 31
तदा महोत्सवस्तात बभूव सुखवर्द्धनः । दक्षः प्रीततरश्चासीन्मुमुदे तनया मम
তেতিয়া, হে প্ৰিয়, সুখ বঢ়োৱা এক মহোৎসৱ উঠিল। দক্ষ অধিক প্ৰীত হ’ল আৰু মোৰ কন্যাৰ কাৰণে অতি আনন্দিত হ’ল।
Verse 32
कामोतीव सुखं प्राप्य सर्वदुःखक्षयं गतः । दक्षजापि रतिः कामं प्राप्य चापि जहर्ष ह
কাম যেন পৰম সুখ লাভ কৰি সকলো দুখৰ ক্ষয় পালে। আৰু দক্ষবংশজা ৰতিও কামক পুনৰ পাই অতি হর্ষিত হ’ল।
Verse 33
रराज चेतयासार्द्धं भिन्नश्चारुवचः स्मरः । जीमूत इव संध्यायां सौदामन्या मनोज्ञया
মধুৰবচন স্মৰ নিজৰ অনুচৰসকলৰ সৈতে দীপ্ত হ’ল, তথাপি তেওঁলোকৰ পৰা পৃথক জ্যোতিৰে উজ্জ্বল থাকিল। সি সন্ধ্যাকালৰ মেঘৰ দৰে, মনোহৰ বিজুলীৰ শোভাৰে সুশোভিত।
Verse 34
इति रतिपतिरुच्चैर्मोहयुक्तो रतिं तां हृदुपरि जगृहे वै योगदर्शीव विद्याम् । रतिरपि पतिमग्र्यं प्राप्य सा चापि रेजे हरिमिव कमला वै पूर्णचन्द्रोपमास्या
এইদৰে কামপতি মোহে আচ্ছন্ন হৈ সেই ৰতিক হৃদয়ত আঁকোৱালি ল’লে, যেন যোগদৰ্শী সত্য বিদ্যাক বক্ষে ধৰে। ৰতিও শ্ৰেষ্ঠ স্বামীক পাই হৰিৰ কাষত কমলাৰ দৰে দীপ্ত হ’ল; তাইৰ মুখ পূৰ্ণচন্দ্ৰসম মনোহৰ।
Frequently Asked Questions
Dakṣa gives Ratī—said to arise from his own body—to Kāma (Manmatha) as a wife, and Brahmā narrates the marriage and Kāma’s ensuing delight and enchantment.
It encodes kāma as a cosmic function that must be situated within dharma; by placing desire within sanctioned union, the text presents desire as generative power under moral-ritual regulation rather than mere passion.
Kāma’s force (madana/smara) is shown as immediately operative through Ratī’s beauty and guṇas; Śiva’s transcendence is implied by his withdrawal to his own abode, setting a contrast between ascetic sovereignty and desire’s creative role.