कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
অধ্যায় ৯ত ব্ৰহ্মাই মুনীশ্বৰক এক আশ্চৰ্য ঘটনাৰ বিৱৰণ দিয়ে। মন্মথ (কামদেৱ) পৰিচাৰকসহ শিৱধামলৈ গৈ মোহকাৰক ৰূপে নিজৰ স্বাভাৱিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে; একে সময়তে বসন্ত ঋতুশক্তি প্ৰকাশ কৰি গছবোৰ একেলগে ফুলেৰে ভৰি উঠে আৰু জগতত কামৰস বৃদ্ধি পায়। ৰতিসহ কামদেৱে নানা উপায়ে সাধাৰণ জীৱক বশ কৰে, কিন্তু গণেশসহ শিৱৰ ওপৰত তাৰ প্ৰভাৱ নপৰে। শেষত শিৱৰ সন্মুখত তাৰ সকলো চেষ্টা নিষ্ফল হয়; সি উভতি ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গৈ বিনয়ে স্বীকাৰ কৰে—যোগপৰায়ণ শিৱক কাম বা আন কোনো শক্তিয়ে মোহিত কৰিব নোৱাৰে। এই অধ্যায়ে শিৱৰ যোগচেতনাৰ অজেয়তা আৰু কাম-মোহৰ সীমা বুজায়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तस्मिन् गते सानुचरे शिवस्थानं च मन्मथे । चरित्रमभवच्चित्रं तच्छृणुष्व मुनीश्वर
ব্ৰহ্মাই ক’লে—অনুচৰসহ মন্মথ শিৱস্থানলৈ যেতিয়া গ’ল, তেতিয়া তাত এক বিচিত্ৰ ঘটনা-ধাৰা ঘটিল; হে মুনীশ্বৰ, সেয়া শুনা।
Verse 2
गत्वा तत्र महावीरो मन्मथो मोहकारकः । स्वप्रभावं ततानाशु मोहयामास प्राणिनः
তাত গৈ মহাবীৰ, মোহকাৰক মন্মথে সোনকালে নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিলে আৰু প্ৰাণীসকলক মোহিত কৰি তুলিলে।
Verse 3
वसंतोपि प्रभावं स्वं चकार हरमोहनम् । सर्वे वृक्षा एकदैव प्रफुल्ला अभवन्मुने
হে মুনে, বসন্তেও নিজৰ প্ৰভাৱ প্ৰকাশ কৰিলে, যি হৰ (শিৱ)ক মোহিত কৰিব পৰা; সকলো গছ একেলগে ফুলেৰে ভৰি উঠিল।
Verse 4
विविधान्कृतवान्यत्नान् रत्या सह मनोभवः । जीवास्सर्वे वशं यातास्सगणेशश्शिवो न हि
ৰতিৰ সৈতে মনোভৱ (কাম) নানা প্ৰকাৰ চেষ্টা কৰিলে; সকলো জীৱ তাৰ বশলৈ আহিল, কিন্তু গণেশসহ শিৱ কেতিয়াও তাৰ অধীন নহ’ল।
Verse 5
समधोर्मदनस्यासन्प्रयासा निप्फला मुने । जगाम स मम स्थानं निवृत्त्य विमदस्तदा
হে মুনি, মোৰ সৈতে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰা মদন (কামদেৱ)ৰ সকলো প্ৰয়াস নিষ্ফল হ’ল। তেতিয়া সি নিবৃত্ত হৈ নিজৰ স্থানলৈ গ’ল; তাৰ গৰ্ব শমিল।
Verse 6
कृत्वा प्रणामं विधये मह्यं गद्गदया गिरा । उवाच मदनो मां चोदासीनो विमदो मुने
হে মুনি, তেতিয়া মদন (কামদেৱ) এ বিধাতা (ব্ৰহ্মা) আৰু মোক প্ৰণাম কৰি, গদ্গদ কণ্ঠে—এফালে থিয় হৈ, গৰ্বহীন হৈ—মোক ক’লে।
Verse 7
काम उवाच । ब्रह्मन् शंभुर्मोहनीयो न वै योगपरायणः । न शक्तिर्मम नान्यस्य तस्य शंभोर्हि मोहने
কামে ক’লে— হে ব্ৰহ্মন! শম্ভু মোহিত হ’বলগীয়া নহয়, কিয়নো তেওঁ যোগত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ। সেই শম্ভুক মোহিত কৰাৰ শক্তি ন মোৰ আছে, ন আন কাৰো।
Verse 8
समित्रेण मया ब्रह्मन्नुपाया विविधाः कृताः । रत्या सहाखिलास्ते च निष्फला अभवञ्च्छिवे
হে ব্ৰহ্মন! মই মোৰ মিত্ৰৰ সৈতে নানা উপায় কৰিলোঁ; ৰতীৰ সহায়তাৰে কৰা সেই সকলো প্ৰয়াস শিৱৰ ক্ষেত্ৰত নিষ্ফল হ’ল।
Verse 9
शृणु ब्रह्मन्यथाऽस्माभिः कृतां हि हरमोहने । प्रयासा विविधास्तात गदतस्तान्मुने मम
হে ব্ৰাহ্মণ, শুনা—হৰ (শিৱ)ক মোহিত/পৰীক্ষা কৰিবলৈ আমি যি কৰিছিলোঁ। প্ৰিয় তাত, হে মুনি, মোৰ কথাৰ পৰা সেই নানাবিধ প্ৰয়াস শুনা।
Verse 10
यदा समाधिमाश्रित्य स्थितश्शंभुर्नियंत्रितः । तदा सुगंधिवातेन शीतलेनातिवेगिना
যেতিয়া সংযমী শম্ভু সমাধিত স্থিত আছিল, তেতিয়া অতি বেগে শীতল আৰু সুগন্ধি বতাহ বলিবলৈ ধৰিলে।
Verse 11
उद्वीजयामि रुद्रं स्म नित्यं मोहनकारिणा । प्रयत्नतो महादेवं समाधिस्थं त्रिलोचनम्
মই নিত্য মোহনকাৰী ক্ৰিয়া আৰু আন্তৰিক প্ৰচেষ্টাৰে সমাধিস্থ ত্ৰিনয়ন মহাদেৱ ৰুদ্ৰক জাগাবলৈ চেষ্টা কৰোঁ।
Verse 12
स्वसायकांस्तथा पंच समादाय शरासनम् । तस्याभितो भ्रमंतस्तु मोहयंस्तद्ग णानहम्
নিজৰ পাঁচটা বাণ আৰু ধনু লৈ মই তেওঁৰ চাৰিওফালে ঘূৰি ফুৰিলোঁ আৰু সকলো দিশে তেওঁৰ গণসকলক মোহিত কৰিলোঁ।
Verse 13
मम प्रवेशमात्रेण सुवश्यास्सर्वजंतवः । अभवद्विकृतो नैव शंकरस्सगणः प्रभुः
মোৰ কেৱল প্ৰৱেশমাত্ৰেই সকলো জীৱ সম্পূৰ্ণ বশীভূত হ’ল; কিন্তু প্ৰভু শংকৰ গণসহ একেবাৰে বিকৃত বা বিচলিত নহ’ল।
Verse 14
यदा हिमवतः प्रस्थं स गतः प्रमथाधिपः । तत्रागतस्तदैवाहं सरतिस्समधुर्विधे
যেতিয়া প্ৰমথসকলৰ অধিপতি হিমৱানৰ পৰ্বত-প্ৰদেশলৈ গ’ল, তেতিয়াই মইও মোৰ সঙ্গীসকলৰ সৈতে তাত উপস্থিত হ’লোঁ, হে মধুৰস্বভাৱ।
Verse 15
यदा मेरुं गतो रुद्रो यदा वा नागकेशरम् । कैलासं वा यदा यातस्तत्राहं गतवांस्तदा
যেতিয়া যেতিয়া ৰুদ্ৰ মেরু পৰ্বতলৈ গ’ল, অথবা নাগকেশৰলৈ গ’ল, বা যেতিয়া যেতিয়া কৈলাসলৈ যাত্ৰা কৰিলে—ঠিক তেতিয়াই মইও তাঁক অনুসৰণ কৰি তাত গৈছিলোঁ।
Verse 16
यदा त्यक्तसमाधिस्तु हरस्तस्थौ कदाचन । तदा तस्य पुरश्चक्रयुगं रचितवानहम्
এবাৰ হৰ (শিৱ) সমাধি ত্যাগ কৰি স্থিৰ হৈ থিয় দিলে, তেতিয়া মই তেওঁৰ সন্মুখত চক্ৰ-অস্ত্ৰৰ এটা যোৰা গঢ়ি তুলিলোঁ।
Verse 17
तच्च भ्रूयुगलं ब्रह्मन् हावभावयुतं मुहुः । नानाभावानकार्षीच्च दांपत्यक्रममुत्तमम्
হে ব্ৰাহ্মণ! সেই ভ্ৰূযুগলে বাৰে বাৰে প্ৰেমজন্য ললিত হাৱভাব প্ৰকাশ কৰিলে; নানা ভাৱ উন্মোচন কৰি উত্তম দাম্পত্য-ক্রম প্ৰকাশিত কৰিলে।
Verse 18
नीलकंठं महादेवं सगणं तत्पुरःस्थिताः । अकार्षुमोहितं भावं मृगाश्च पक्षिणस्तथा
গণসহ নীলকণ্ঠ মহাদেৱ শিৱৰ সন্মুখত থিয় হৈ, হৰিণ আৰু পক্ষীসকলেও মোহিত মনোভাৱত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 19
मयूरमिथुनं तत्राकार्षीद्भावं रसोत्सुकम् । विविधां गतिमाश्रित्य पार्श्वे तस्य पुरस्तथा
তাত ময়ূৰৰ যুগল ৰসাস্বাদনত উত্সুক হৈ কামভাবত উদ্দীপিত হ’ল; নানা মনোহৰ গতি ধৰি সিহঁতে তাৰ কাষে আৰু সন্মুখতো ক্ৰীড়া কৰিলে।
Verse 20
नालभद्विवरं तस्मिन् कदाचिदपि मच्छरः । सत्यं ब्रवीमि लोकेश मम शक्तिर्न मोहने
মোৰ শত্ৰুৱে কেতিয়াও মোৰ ভিতৰত সৰু এটুকুৰা ফাঁকো নাপালে। হে লোকেশ, মই সঁচাই কওঁ—মোৰ শক্তি মোহ সৃষ্টিৰ বাবে নহয়।
Verse 21
मधुरप्यकरोत्कर्म युक्तं यत्तस्य मोहने । तच्छृणुष्व महाभाग सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
মধুৰ আৰু প্ৰিয় যেন লাগিলেও, তাক মোহিত কৰিবলৈ সি যুক্তিপূৰ্বক এক কৰ্ম কৰিলে। হে মহাভাগ, সেয়া শুনা—মই সঁচা, কেৱল সঁচাই কওঁ।
Verse 22
चंपकान्केशरान्वालान्कारणान्पाटलांस्तथा । नागकेशरपुन्नागान्किंशुकान्केतकान्करान्
চম্পক, কেশৰ-সদৃশ পুষ্প, বালা, কাৰণ আৰু পাটলা পুষ্প; লগতে নাগকেশৰ, পুন্নাগ, কিংশুক, কেতকী আৰু তাজা পুষ্পগুচ্ছ অৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 23
मागंधिमल्लिकापर्णभरान्कुरवकांस्तथा । उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः
য’ত য’ত হৰ (ভগৱান শিৱ) স্থিত হয়, তাতেই সুগন্ধি মল্লিকাৰ গধুৰ পাতৰ গুচ্ছ আৰু কুৰৱক-পুষ্প ক্ষণতে প্ৰস্ফুটিত হয়, যেন তেওঁৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্যত জাগি উঠি সম্পূৰ্ণ বিকশিত হয়।
Verse 24
सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः । यत्नात्सुगंधीन्यकरोदतीव गिरिशाश्रमे
মলয়ৰ শীতল বতাহে পদ্মে ভৰা সৰোবৰৰ পানী জোকাৰি, তেওঁ গিৰীশ (শিৱ)ৰ আশ্ৰমত সেয়া অতি যত্নে অত্যন্ত সুগন্ধিময় কৰি তুলিলে।
Verse 25
लतास्सर्वास्सुमनसो दधुरंकुरसंचयान् । वृक्षांकं चिरभावेन वेष्टयंति स्म तत्र च
তাত সকলো লতা যেন প্ৰসন্নচিত্ত হৈ নতুন অংকুৰৰ গুচ্ছ ধাৰণ কৰিলে; আৰু দীঘলীয়া স্নেহে গছৰ কাণ্ডক জড়াই ধৰিলে।
Verse 26
तान्वृक्षांश्च सुपुष्पौघान् तैः सुगंधिसमीरणैः । दृष्ट्वा कामवशं याता मुनयोपि परे किमु
সুন্দৰ ফুলৰ গুচ্ছে ভৰা সেই গছবোৰ আৰু সিহঁতৰ সুবাসবাহী বতাহ দেখি, শ্ৰেষ্ঠ মুনিসকলেও কামবশ হ’ল; তেন্তে আনসকলৰ কথা কি ক’ব।
Verse 27
एवं सत्यपि शंभोर्न दृष्टं मोहस्य कारणम् । भावमात्रमकार्षीन्नो कोपो मय्यपि शंकरः
যদিও এনে আছিল, তথাপি শম্ভুৰ মাজত মোহৰ কোনো কাৰণ দেখা নগ’ল। তেওঁ কেৱল বাহ্যিক ভাৱমাত্ৰ প্ৰকাশ কৰিলে; শংকৰৰ মোৰ প্ৰতিো ক্ৰোধ নাছিল।
Verse 28
इति सर्वमहं दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्य च भावनाम् । विमुखोहं शंभुमोहान्नियतं ते वदाम्यहम्
এইদৰে সকলো দেখি আৰু তেওঁৰ অন্তৰ্ভাৱনাও জানি, শম্ভু-সম্বন্ধীয় মোহৰ বাবে মই নিশ্চিতভাৱে বিমুখ হৈছোঁ—এই সত্য মই তোমাক কওঁ।
Verse 29
तस्य त्यक्तसमाधेस्तु क्षणं नो दृष्टिगोचरे । शक्नुयामो वयं स्थातुं तं रुद्रं को विमोहयेत्
তেওঁ সমাধি ত্যাগ কৰিলেও ক্ষণমাত্ৰ আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ নহয়। আমি সেই ৰুদ্ৰৰ সন্মুখত কেনেকৈ থিয় হ’ব পাৰোঁ—তেওঁক কোনে মোহিত কৰিব পাৰে?
Verse 30
ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं जट्टाराशिकरालिनम् । शृंगिणं वीक्ष्य कस्स्थातुं ब्रह्मन् शक्नोति तत्पुरः
হে ব্ৰহ্মন! জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দীপ্তিৰ দৰে যাঁৰ চকু প্ৰজ্বলিত, যিনি শৃংগধাৰী আৰু যাঁৰ ভয়ংকৰ জটাৰাশি দৰ্শনে ত্ৰাসজনক—তাঁক দেখি তেওঁৰ সন্মুখত কোনে থিয় হ’ব পাৰে?
Verse 31
ब्रह्मोवाच । मनो भववचश्चेत्थं श्रुत्वाहं चतुराननः । विवक्षुरपि नावोचं चिंताविष्टोऽभवं तदा
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে ভব! তোমাৰ এইদৰে কোৱা বাক্য শুনি মই, চতুৰানন, ক’বলৈ ইচ্ছা থাকিলেও কোৱা নাছিলোঁ; তেতিয়া মই চিন্তাত আচ্ছন্ন হ’লোঁ।
Verse 32
मोहनेहं समर्थो न हरस्येति मनोभवः । वचः श्रुत्वा महादुःखान्निरश्वसमहं मुने
হে মুনি! মনোভৱৰ বাক্য—“মই ইয়াত হৰ (শিৱ)ক মোহিত কৰিবলৈ সমৰ্থ নহয়”—শুনি মই মহাদুঃখত পৰি সম্পূৰ্ণ নিৰাশ হ’লোঁ।
Verse 33
निश्श्वासमारुता मे हि नाना रूपमहाबलः । जाता गता लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयंकराः
নিশ্চয় মোৰ নিশ্বাসৰ পৰা ওলোৱা মাৰুতবোৰ নানাৰূপী আৰু মহাবলশালী; সিহঁত উঠি ইফালে-সিফালে গতি কৰে—চঞ্চল জিভা আৰু অস্থিৰ চলনেৰে অতি ভয়ংকৰ।
Verse 34
अवादयंत ते सर्वे नानावाद्यानसंख्यकान् । पटहादिगणास्तांस्तान् विकरालान्महारवान्
তেতিয়া তেওঁলোকে সকলোৱে অসংখ্য প্ৰকাৰৰ বাদ্য বজাবলৈ ধৰিলে। পটহ আদি বৃহৎ দলে ভয়ংকৰ মহাগর্জনৰ দৰে ধ্বনি তুলিলে।
Verse 35
अथ ते मम निश्श्वाससंभवाश्च महागणाः । मारयच्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणो मे पुरः स्थिताः
তাৰপিছত মোৰেই নিশ্বাসৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই মহাগণসকল ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখত মোৰ আগত থিয় হৈ ক’লে—“আজ্ঞা দিয়ক: মাৰিম নে ছেদন কৰিম?”
Verse 36
तेषां तु वदतां तत्र मारयच्छेदयेति माम् । वचः श्रुत्वा विधिं कामः प्रवक्तुमुपचक्रमे
তাত তেওঁলোকে “মাৰা, ছেদন কৰা” বুলি কৈ আছিল। সেই বাক্য শুনি আৰু তেওঁলোকৰ অভিপ্ৰায় বুজি কামদেৱে নিজৰ উপায় ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 37
मुनेऽथ मां समाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् । उवाच वारयन् ब्रह्मन्गणानामग्रतः स्मरः
হে মুনি, তেতিয়া মদনে মোৰ সৈতে কথা কৈ সেই গণসকলক দেখিলে। হে ব্ৰাহ্মণ, গণসকলৰ আগত থিয় হৈ তেওঁলোকক নিবাৰণ কৰি স্মৰে ক’লে।
Verse 38
काम उवाच । हे ब्रह्मन् हे प्रजानाथ सर्वसृष्टिप्रवर्तक । उत्पन्नाः क इमे वीरा विकराला भयंकराः
কামে ক’লে—“হে ব্ৰহ্মন, হে প্ৰজানাথ, হে সৰ্বসৃষ্টিৰ প্ৰৱৰ্তক! এই কোন বীৰসকল উদ্ভৱ হৈছে, যিসকল ইমান বিকট আৰু ভয়ংকৰ?”
Verse 39
किं कर्मैते करिष्यंति कुत्र स्थास्यंति वा विधे । किन्नामधेया एते तद्वद तत्र नियोजय
হে বিধাতা (ব্ৰহ্মা), এওঁলোকে কোন কৰ্ম কৰিব আৰু ক’ত বাস কৰিব? এওঁলোকৰ নাম কি হ’ব—সেয়া ক’বা আৰু তদনুসাৰে নিয়োজিত কৰা।
Verse 40
नियोज्य तान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च । मामाज्ञापय देवेश कृपां कृत्वा यथोचिताम्
তেওঁলোকক নিজ নিজ কৰ্তব্যত নিয়োজিত কৰি, স্থান আৰু নাম দি, হে দেৱেশ, যথোচিত কৃপা কৰি মোকো আদেশ দিয়া।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुनेऽहं लोककारकः । तमवोचं ह मदनं तेषां कर्मादिकं दिशन्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মুনি, সেই বাক্য শুনি মই, লোকসমূহৰ স্ৰষ্টা আৰু ব্যৱস্থাপক, তেতিয়া মদন (কাম)ক ক’লোঁ আৰু তেওঁলোকৰ কৰ্মাদি নিৰ্দেশ দিলোঁ।
Verse 42
ब्रह्मोवाच । एत उत्पन्नमात्रा हि मारयेत्यवदन् वचः । मुहुर्मुहुरतोमीषां नाम मारेति जायताम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—ইহঁতে জন্ম লওঁতেই বাৰে বাৰে ‘মাৰ’ বুলি উচ্চাৰণ কৰিলে; সেয়ে তেওঁলোকৰ নাম পুনঃপুনঃ ‘মাৰা’ (হন্তা) হ’ল।
Verse 43
सदैव विघ्नं जंतूनां करिष्यन्ति गणा इमे । विना निजार्चनं काम नाना कामरतात्मनाम्
এই গণসমূহে সদায় সেই জীৱসকলৰ বাবে বিঘ্ন ঘটাব, যিসকল নানাবিধ কামনা-ভোগত আসক্ত—আৰু কামবশে প্ৰথমে নিজৰ যথোচিত অৰ্চনা নকৰাকৈ লক্ষ্য সাধনত লিপ্ত হয়।
Verse 44
तवानुगमने कर्म मुख्यमेषां मनोभव । सहायिनो भविष्यंति सदा तव न संशयः
হে মনোভব (কামদেৱ), তোমাৰ অনুসৰণ কৰাই এদের মুখ্য কৰ্ম। এরা সদায় তোমাৰ সহায়ক হ’ব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 45
यत्रयत्र भवान् याता स्वकर्मार्थं यदा यदा । गंता स तत्रतत्रैते सहायार्थं तदातदा
তুমি য’তে য’তে আৰু যেতিয়া যেতিয়া নিজৰ কৰ্তব্যৰ বাবে যাবা, তেতিয়া তেতিয়া এই (সহচৰ)সকলেও তাতে তাতে তোমাক সহায় কৰিবলৈ যাব।
Verse 46
चित्तभ्रांतिं करिष्यंति त्वदस्त्रवशवर्तिनाम् । ज्ञानिनां ज्ञानमार्गं च विघ्नयिष्यंति सर्वथा
যিসকল তোমাৰ অস্ত্ৰৰ বশৱৰ্তী হ’ব, তেওঁলোকৰ চিত্তত ভ্ৰান্তি সৃষ্টি কৰিব; আৰু জ্ঞানীসকলৰ জ্ঞানমাৰ্গকো সৰ্বতোভাবে বিঘ্নিত কৰিব।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि सरतिस्समहानुगः । किंचित्प्रसन्नवदनो बभूव मुनिसत्तम
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মোৰ বাক্য এইদৰে শুনি, সাৰথি আৰু অনুচৰসহ তেওঁ অলপ প্ৰসন্নমুখ হ’ল, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 48
श्रुत्वा तेपि गणास्सर्वे मदनं मां च सर्वतः । परिवार्य्य यथाकामं तस्थुस्तत्र निजाकृतिम्
এই কথা শুনি সেই সকলো গণেও মদন আৰু মোক চাৰিওফালে ঘেৰি, প্ৰত্যেকে নিজৰ নিজৰ ৰূপত, ইচ্ছামতে তাতে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 49
अथ ब्रह्मा स्मरं प्रीत्याऽगदन्मे कुरु शासनम् । एभिस्सहैव गच्छ त्वं पुनश्च हरमोहने
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই প্ৰসন্ন হৈ স্মৰ (কামদেৱ)ক ক’লে— “মোৰ আদেশ পালন কৰা। এই সহচৰসকলৰ সৈতে পুনৰ যোৱা আৰু হৰ (শিৱ)ক মোহিত কৰাৰ কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হোৱা।”
Verse 50
मन आधाय यवाद्धि कुरु मारगणैस्सह । मोहो भवेद्यथा शंभोर्दारग्रहणहेतवे
“মন একাগ্ৰ কৰি, মাৰ (কাম)ৰ গণসকলৰ সৈতে চেষ্টা কৰা; যেন শম্ভুৰ মোহ জন্মে—স্ত্ৰী গ্ৰহণৰ হেতুৰে।”
Verse 51
इत्याकर्ण्य वचः कामः प्रोवाच वचनं पुनः । देवर्षे गौरवं मत्वा प्रणम्य विनयेन माम्
সেই বাক্য শুনি কামদেৱে পুনৰ ক’লে। দেৱৰ্ষিৰ গৌৰৱ বুজি সি বিনয়ে মোক প্ৰণাম কৰি শ্ৰদ্ধাৰে কথা ক’লে।
Verse 52
काम उवाच । मया सम्यक् कृतं कर्म मोहने तस्य यत्नतः । तन्मोहो नाभवत्तात न भविष्यति नाधुना
কাম ক’লে—তাক মোহিত কৰিবলৈ মই সম্পূৰ্ণ যৎনেৰে কৰ্ম সম্যকভাবে কৰিলোঁ। কিন্তু তাত, তাৰ ভিতৰত সেই মোহ জন্মিল নহয়; ন এতিয়া, ন ভৱিষ্যতে।
Verse 53
तव वाग्गौरवं मत्वा दृष्ट्वा मारगणानपि । गमिष्यामि पुनस्तत्र सदारोहं त्वदाज्ञया
আপোনাৰ বাক্যৰ গৌৰৱ বুজি আৰু সেই ভয়ংকৰ মাৰগণসকলকো দেখি, আপোনাৰ আজ্ঞাত মই মোৰ পৰিকৰসহ পুনৰ তাত যাব।
Verse 54
मनो निश्चितमेतद्धि तन्मोहो न भविष्यति । भस्म कुर्यान्न मे देहमिति शंकास्ति मे विधे
এই বিষয়ে মোৰ মন দৃঢ়ভাবে স্থিৰ; সেয়ে সেই মোহ পুনৰ উদয় নহ’ব। তথাপি, হে বিধাতা ব্ৰহ্মা, মোৰ এটা সন্দেহ আছে—“তেওঁ কি মোৰ দেহ ভস্ম কৰি দিব?”
Verse 55
इत्युक्त्वा समधुः कामस्सरतिस्सभयस्तदा । ययौ मारगणैः सार्द्धं शिवस्थानं मुनीश्वर
এইদৰে কৈ, কাম মধু আৰু সৰতিৰ সৈতে তেতিয়া ভয়াকুল হ’ল। হে মুনীশ্বৰ, সি মাৰ-গণৰ সৈতে শিৱধামলৈ গ’ল।
Verse 56
पूर्ववत् स्वप्रभावं च चक्रे मनसिजस्तदा । बहूपायं स हि मधुर्विविधां बुद्धिमावहन्
তেতিয়া মনসিজ (কামদেৱ) এ আগৰ দৰে নিজৰ স্বাভাৱিক প্ৰভাৱ পুনৰ প্ৰকাশ কৰিলে। আৰু মধুৱে বহু উপায় মধুৰভাৱে ভাবি, নানাবিধ বুদ্ধি-যুক্তি উলিয়ালে।
Verse 57
उपायं स चकाराति तत्र मारगणोऽपि च । मोहोभवन्न वै शंभोरपि कश्चित्परात्मनः
তাতে সি এক উপায় কৰিলে, আৰু মাৰ-গণো তাতে সমবেত হ’ল। কিন্তু পৰমাত্মা শম্ভুৰ ভিতৰত একেবাৰেই মোহ নুঠিল; কিয়নো তেওঁক কোনে মোহিত কৰিব পাৰে?
Verse 58
निवृत्त्य पुनरायातो मम स्थानं स्मरस्तदा । आसीन्मारगणोऽगर्वोऽहर्षो मेपि पुरस्थितः
পিছলৈ হুঁহকি, স্মৰ (কাম) তেতিয়া মোৰ স্থান স্মৰণ কৰি পুনৰ উভতি আহিল। আৰু মাৰ-গণো তাতে অহংকাৰ আৰু হর্ষ নথকা অৱস্থাত, মোৰ দুৱাৰমুখতে স্থিৰ হৈ থাকিল।
Verse 59
कामः प्रोवाच मां तात प्रणम्य च निरुत्सवः । स्थित्वा मम पुरोऽगर्वो मारैश्च मधुना तदा
কাম ক’লে— হে তাত, উৎসৱহীন আৰু বিষণ্ণ হৈ সি মোক প্ৰণাম কৰিলে; তাৰপিছত অহংকাৰবিহীনভাৱে মোৰ সন্মুখত থিয় হৈ, তেতিয়া মৰুতসকল আৰু মধুৰ সৈতে কথা ক’লে।
Verse 60
कृतं पूर्वादधिकतः कर्म तन्मोहने विधे । नाभवत्तस्य मोहोपि कश्चिद्ध्यानरतात्मनः
হে বিধাতা (ব্ৰহ্মা), তাক মোহিত কৰিবলৈ পূৰ্বতকৈ অধিক শক্তিশালী কৰ্ম কৰা হ’ল; তথাপি ধ্যানত লীন সেই আত্মাত একো মোহ উদয় নহ’ল।
Verse 61
न दग्धा मे तनुश्चैव तत्र तेन दयालुना । कारणं पूर्वपुण्यं च निर्विकारी स वै प्रभुः
তাত সেই দয়ালু প্ৰভুৱে মোৰ দেহ দগ্ধ নকৰিলে। ইয়াৰ কাৰণ মোৰ পূৰ্বপুণ্য; কিয়নো সেই প্ৰভু নিৰ্বিকাৰ আৰু অচল।
Verse 62
चेद्वरस्ते हरो भार्यां गृह्णीयादिति पद्मज । परोपायं कुरु तदा विगर्व इति मे मतिः
হে পদ্মজ (ব্ৰহ্মা), যদি এনে বৰ হয় যে হৰ (শিৱ) তোমাৰ পত্নীক গ্ৰহণ কৰিব, তেন্তে সেই ক্ষণতেই তাক নিবারণৰ অন্য উপায় কৰা—এইয়েই মোৰ স্থিৰ মত।
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सपरीवारो ययौ कामस्स्वमाश्रमम् । प्रणम्य मां स्मरन् शंभुं गर्वदं दीनवत्सलम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এনেকৈ কৈ, পৰিজনসহ কামে নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল। মোক প্ৰণাম কৰি, আৰু শম্ভুক স্মৰণ কৰি—যি গৰ্ব ভাঙে আৰু দীনৰ প্ৰতি দয়ালু—স আগবাঢ়িল।
Frequently Asked Questions
Kāma (Manmatha), aided by Rati and amplified by Vasanta’s springtime power, attempts multiple methods to enchant beings and to delude Śiva at Śiva’s abode, but fails; he then returns to Brahmā and admits Śiva cannot be mohanīya due to yogic steadfastness.
The episode encodes a hierarchy of forces: kāma/moha can dominate conditioned beings, but cannot penetrate yogic sovereignty. Śiva exemplifies consciousness established in yoga, where sensory-aesthetic stimuli do not compel action—an allegory for liberation through inner mastery.
Vasanta’s sudden universal blossoming and Kāma’s wide-ranging influence over prāṇins/jīvas illustrate desire’s expansive reach; the explicit exception—Śiva (and Gaṇeśa)—marks the boundary where yogic transcendence nullifies enchantment.