दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode
এই অধ্যায়ত দক্ষ-যজ্ঞৰ প্ৰসঙ্গ আগবাঢ়ে। ব্ৰহ্মাই বৰ্ণনা কৰে যে ব্ৰহ্মা আৰু ঈশ-সম্পৰ্কীয় দেৱতা-ঋষিসকলে শম্ভু (শিৱ)ক প্ৰসন্ন কৰাত তেওঁ শান্ত হয়। তাৰ পাছত শিৱে কৰুণা আৰু সংশোধনৰ উদ্দেশ্যে বিষ্ণু আৰু দেৱসকলক আশ্বাস দি কয়—দক্ষৰ যজ্ঞভংগ কোনো খেয়ালি বিদ্বেষ নহয়; মায়াবশতঃ জন্মা বৈৰ আৰু মোহৰ নিয়ত ফল; আনক আঘাত বা অপমান কৰা ধৰ্ম নহয়। পিছত যজ্ঞ-সংঘাতৰ অংশগ্ৰহণকাৰীসকলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ফল আৰু আচার-ব্যৱস্থাৰ পুনৰ্বিন্যাস স্থিৰ হয়—দক্ষৰ মূৰ ছাগলীৰ মূৰেৰে প্ৰতিস্থাপিত হয়, ভাগৰ দৃষ্টি ক্ষয়/নষ্ট হয় (মিত্ৰ-প্ৰসঙ্গত), পূষণৰ দাঁত ভাঙে আৰু তাৰ ভোজনবিধি সলনি হয়, ভৃগুৰ দাড়িত ছাগলীৰ দৰে চিহ্ন পৰে। অশ্বিনদ্বয়ক পূষণ-সম্পৰ্কীয় ভূমিকা দিয়া হয় আৰু অধ্বৰ্যু/ঋত্বিকৰ কৰ্তব্য পুনৰ্নিয়োজিত হয়। এইদৰে শিৱৰ কৰুণাময় অধিকাৰত যজ্ঞ-শৃঙ্খলা পুনঃ প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু দেৱতাসকলৰ বিশেষ লক্ষণৰ পুৰাণীয় কাৰণ প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै । अनुनीतश्शंभुरासीत्प्रसन्नः परमेश्वरः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—শ্ৰীব্ৰহ্মা, ঈশ (ৰুদ্ৰ), প্ৰজাপতি আৰু মুনিয়ে পুণঃপুণঃ বিনয় কৰিলে পৰমেশ্বৰ শম্ভু প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 2
आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन्विहस्य करुणानिधिः । उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम्
বিষ্ণু আদি দেৱতাসকলক আশ্বাস দি, কৰুণানিধি পৰমেশান মৃদু হাঁহি সহ ক’লে আৰু তেওঁলোকলৈ পৰম অনুগ্ৰহ কৰিলে।
Verse 3
श्रीमहादेव उवाच । शृणुतं सावधानेन मम वाक्यं सुरोत्तमौ । यथार्थं वच्मि वां तात वां क्रोधं सर्वदासहम्
শ্ৰীমহাদেৱে ক’লে—হে সুৰোত্তমদ্বয়, মনোযোগে মোৰ বাক্য শুনা। প্ৰিয়সকল, মই তোমালোকক যথাৰ্থ সত্যই কওঁ; তোমালোকৰ ক্ৰোধ মই সদায় সহি আৰু সংযত কৰিব পাৰোঁ।
Verse 4
नाघं तनौ तु बालानां वर्णमेवानुचिंतये । मम मायाभिभूतानां दंडस्तत्र धृतो मया
মই নিৰ্দোষ শিশুসমূহৰ দেহত কোনো দোষ চিন্তা নকৰোঁ; মই কেৱল তেওঁলোকৰ স্বভাৱকেই অনুচিন্তন কৰোঁ। কিন্তু যিসকল মোৰ মায়াত অভিভূত, তেওঁলোকক সংযম কৰিবলৈ তাত মই দণ্ড স্থাপন কৰিছোঁ।
Verse 5
दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित् । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति
দক্ষৰ যজ্ঞভংগ মই কেতিয়াও কৰা নাই। কিন্তু যি পৰমেশ্বৰক দ্বেষ কৰে, সি আনৰ প্ৰতি যি উদ্দেশ্য কৰে, সেয়াই শেষত তাৰ নিজৰ ওপৰত ঘূৰি আহে।
Verse 6
परेषां क्लेदनं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति
আনক কষ্ট দিয়া কৰা কৰ্ম কেতিয়াও কৰা উচিত নহয়। যি আনৰ প্ৰতি দ্বেষ বা হানি কৰে, সেই ফলেই শেষত তাৰ নিজৰ ওপৰত ঘূৰি আহে।
Verse 7
दक्षस्य यज्ञशीर्ष्णो हि भवत्वजमुखं शिरः । मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगस्सुरः
দক্ষৰ যজ্ঞৰ শিৰ নিশ্চয় ছাগমুখী শিৰ হওক। আৰু দেৱ ভাগে যজ্ঞত নিজৰ ভাগ মিত্ৰৰ চকুৰে মাত্ৰ দেখা পাওক।
Verse 8
पूषाभिधस्सुरस्तातौ दद्भिर्यज्ञसुपिष्टभुक् । याजमानैर्भग्नदंतस्सत्यमेतन्मयोदितम्
হে প্ৰিয়ে, পূষা নামৰ দেৱতাৰ দাঁত যজমানসকলে ভাঙি দিলে; সেয়ে তেওঁ যজ্ঞৰ হৱি পিহি তেতিয়াহে ভোজন কৰিলে—মই কোৱা কথাই সত্য।
Verse 9
बस्तश्मश्रुर्भवेदेव भृगुर्मम विरोध कृत् । देवाः प्रकृतिसर्वांगा ये म उच्छेदनं ददुः
মোৰ বিৰোধ কৰা ভৃগু নিশ্চয় ছাগলৰ দাড়ি-মোঁচযুক্ত হওক। আৰু যিসকল দেৱ প্ৰকৃতিবদ্ধ অঙ্গধাৰী হৈ মোক ছেদন (বহিষ্কাৰ আৰু অপমান) দিছিল, তেওঁলোক বিনাশ প্ৰাপ্ত হওক।
Verse 10
बाहुभ्यामश्विनौ पूष्णो हस्ताभ्यां कृतवाहकौ । भवंत्वध्वर्यवश्चान्ये भवत्प्रीत्या मयोदितम्
অশ্বিনীকুমাৰদ্বয় তোমাৰ বাহু হওক; পূষা তোমাৰ পোষক হওক; আৰু হাতদ্বয় যজ্ঞোপকৰণৰ বাহক হওক। অধ্বৰ্যু আৰু অন্যান্য ঋত্বিজো তোমাৰ সেৱাত উপস্থিত হওক—তোমাৰ প্ৰীতিৰ বাবে মই এই কথা ক’লোঁ।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा परमेशानो विरराम दयान्वितः । चराचरपतिर्देवः सम्राट् वेदानुसारकृत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ দয়াময় পৰমেশ্বৰ নীৰৱ হ’ল। সেই দেৱ, চৰাচৰৰ অধিপতি সম্ৰাট, সদায় বেদানুসাৰেই কৰ্ম কৰে।
Verse 12
तदा सर्व सुराद्यास्ते श्रुत्वा शंकरभाषितम् । साधुसाध्विति संप्रोचुः परितुष्टाः सविष्ण्वजाः
তেতিয়া সকলো দেৱতা আৰু দিব্যসত্তাই শংকৰৰ বাক্য শুনি ‘সাধু! সাধু!’ বুলি ক’লে; বিষ্ণুৰ অনুসাৰীসকলসহ তেওঁলোক সকলো পৰম সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 13
ततश्शंभुं समामंत्र्य मया विष्णुस्सुरर्षिभिः । भूयस्तद्देवयजनं ययौ च परया मुदा
তাৰ পিছত শম্ভু (ভগৱান শিৱ)ক বিধিপূৰ্বক বিদায় লৈ, বিষ্ণু—মোৰ সৈতে আৰু দেবর্ষিসকলসহ—পৰম আনন্দে পুনৰ সেই দেবযজ্ঞলৈ গ’ল।
Verse 14
एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिस्सुरैः । ययौ कनखलं शंभुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः
এইদৰে বিষ্ণু আদি দেৱতাসকলৰ প্ৰাৰ্থনাত শম্ভু কনখললৈ, প্ৰজাপতি (দক্ষ)ৰ যজ্ঞৱাটলৈ গ’ল।
Verse 15
रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् । प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः
তেতিয়া ৰুদ্ৰই তাত বীৰভদ্ৰে কৰা ধ্বংস দেখিলে—সেই যজ্ঞৰ সম্পূৰ্ণ বিনাশ, আৰু বিশেষকৈ উপস্থিত দেবর্ষিসকলৰ অপমান-দুৰ্দশা।
Verse 16
स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती । तथान्ये ऋषयस्सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा
‘স্বাহা, স্বধা, পূষা, তুষ্টি, ধৃতি আৰু সৰস্বতী—আৰু অন্য সকলো ঋষি, পিতৃগণ আৰু অগ্নিদেৱতাসকলও (তাত অন্তৰ্ভুক্ত আছিল)।’
Verse 17
येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधवर्राक्षसाः । त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे
আৰু তাত বহু অন্য যক্ষ, গন্ধৰ্ব আৰু ৰাক্ষস চূর্ণ-বিচূর্ণ আৰু ছিন্নভিন্ন হ’ল; কিছুমান ত ৰণভূমিতেই নিহতও হ’ল।
Verse 18
यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम् । वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः
এনেদৰে সজোৱা যজ্ঞ দেখি প্ৰভুৱে নিজৰ গণাধিপতি মহাবীৰ বীৰভদ্ৰক আহ্বান কৰি, হাঁহিমুখে তাক ক’লে।
Verse 19
वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम् । महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम्
হে মহাবাহু বীৰভদ্ৰ! তুমি এই কি কৰ্ম কৰিলা? প্ৰিয় বৎস, দেৱৰ্ষি আদি সকলৰ ওপৰত তুমি তৎক্ষণাৎ কঠোৰ দণ্ড তুলিলা।
Verse 20
दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम्
দক্ষক শীঘ্ৰে ইয়ালৈ আন—যাৰ দ্বাৰা এই সকলো এনেদৰে ঘটিল। বৎস, এই যজ্ঞ সঁচাকৈয়ে বিলক্ষণ; যাৰ ফলও এনেদৰেই হ’ল।
Verse 21
ब्रह्मोवाच । एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—শংকৰে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত বীৰভদ্ৰ ত্বৰান্বিত হ’ল। সি মুণ্ডহীন কবন্ধ আগলৈ আনি শ্ৰীশম্ভুৰ সন্মুখত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 22
विशिरस्कं च तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः । वीरभद्रमुवाचाग्रे विहसन्मुनिसत्तम
তেওঁক শিৰচ্ছিন্ন দেখি লোকমঙ্গলকাৰী শংকৰ মৃদু হাঁহি মাৰি সকলোৰে আগত বীৰভদ্ৰক ক’লে।
Verse 23
शिरः कुत्रेति तेनोक्ते वीरभद्रोऽब्रवीत्प्रभुः । मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर
সিয়ে “মূৰ ক’ত?” বুলি সোধাত, প্ৰভু বীৰভদ্ৰ ক’লে—“হে শংকৰ, মই এতিয়াই সেই মূৰ অগ্নিত হুতি দিছোঁ।”
Verse 24
इति श्रुत्वा वचस्तस्य वीरभद्रस्य शंकरः । देवान् तथाज्ञपत्प्रीत्या यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः
বীৰভদ্ৰৰ সেই বাক্য শুনি, প্ৰভু শংকৰ আনন্দিত হৈ দেৱতাসকলক আজ্ঞা দিলে—আগতে যি কোৱা হৈছিল, ঠিক তেনেকৈয়ে কৰিব।
Verse 25
विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भवः । मया विष्ण्वादयः सर्वे भृग्वादीनथ सत्वरम्
ভগৱান ভৱ (শিৱ) যি কৈছিল, সেই সকলো সম্পূৰ্ণকৈ সম্পাদন কৰি মই তৎক্ষণাৎ বিষ্ণু আদি সকলো দেৱতা আৰু ভৃগু আদি ঋষিসকলক শীঘ্ৰে আহ্বান কৰিলোঁ।
Verse 26
अथ प्रजापतेस्तस्य सवनीयपशोश्शिरः । बस्तस्य संदधुश्शंभोः कायेनारं सुशासनात्
তাৰ পিছত শম্ভুৰ উৎকৃষ্ট আজ্ঞাৰে, শিৱৰ দেহৰ এক অংশ লৈ, সেই প্ৰজাপতিক যজ্ঞপশু—ছাগলীৰ—মূৰ সংযুক্ত কৰা হ’ল।
Verse 27
संधीयमाने शिरसि शंभुसद्दृष्टिवीक्षितः । सद्यस्सुप्त इवोत्तस्थौ लब्धप्राणः प्रजापतिः
মূৰ সংযুক্ত কৰা সময়ত, শম্ভুৰ শুভ কৃপাদৃষ্টিত প্ৰজাপতি প্ৰাণ পাই, যেন নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠা দৰে তৎক্ষণাৎ উঠি দাঁড়াল।
Verse 28
उत्थितश्चाग्रतश्शंभुं ददर्श करुणानिधिम् । दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः
উঠি দক্ষে সন্মুখত কৰুণানিধি শম্ভুক দৰ্শন কৰিলে। প্ৰীতিময় মনৰে আনন্দত স্থিত হৈ সি থিয় হৈ ৰ’ল—তাৰ বুদ্ধি সম্পূৰ্ণ প্ৰসন্ন আছিল।
Verse 29
पुरा हर महाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः । शिवावलोकनात्सद्यश्शरच्चन्द्र इवामलः
আগতে হৰৰ প্ৰতি মহাদ্বেষে তাৰ অন্তঃকৰণ কলুষিত আছিল; কিন্তু শিৱদৰ্শনমাত্ৰেই সি তৎক্ষণাৎ শৰৎচন্দ্ৰৰ দৰে নিৰ্মল হৈ উঠিল।
Verse 30
भवं स्तोतुमना सोथ नाशक्नोदनुरागतः । उत्कंठाविकलत्वाच्च संपरेतां सुतां स्मरन्
তেতিয়া তেওঁ ভৱ (ভগৱান শিৱ)ক স্তৱ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলেও স্নেহানুৰাগে আচ্ছন্ন হৈ কৰিব নোৱাৰিলে। অসহ্য উৎকণ্ঠাত ব্যাকুল হৈ তেওঁ পৰলোকগতা কন্যাকেই সঘনাই স্মৰণ কৰি থাকিল।
Verse 31
अथ दक्षः प्रसन्नात्मा शिवं लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्
তাৰ পাছত দক্ষৰ মন প্ৰসন্ন আৰু শান্ত হ’ল, তথাপি লজ্জাৰে আচ্ছন্ন আছিল। তেওঁ প্ৰণাম কৰি লোকমঙ্গলকাৰী শংকৰ শিৱক স্তৱ কৰিলে।
Verse 32
दक्ष उवाच । नमामि देव वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम् । नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबांधवम्
দক্ষই ক’লে—বৰদ, সৰ্বাধিক পূজ্য মহেশ্বৰ, সনাতন জ্ঞাননিধি মহাদেৱক মই প্ৰণাম কৰোঁ। দেৱাধিপতিসকলৰো অধীশ্বৰ হৰক, সদা আনন্দে পৰিপূৰ্ণ, সমগ্ৰ জগতৰ একমাত্ৰ বান্ধৱ-আশ্ৰয়ক মই নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 33
नमामि विश्वेश्वर विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम् । नमामि शर्वं भव भावभावं परात्परं शंकरमानतोमि
মই বিশ্বেশ্বৰক প্ৰণাম কৰোঁ—যি বিশ্বৰূপ, পুৰাতন, আৰু ব্ৰহ্মস্বৰূপ নিজ আত্মা। মই শৰ্ব, ভব-ভাবৰ মূল, পৰাত্পৰ শংকৰক সশ্ৰদ্ধ প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 34
देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोस्तु ते । अपराधं क्षमस्वाद्य मम शंभो कृपानिधे
হে দেৱদেৱ মহাদেৱ, কৃপা কৰা; তোমাক নমস্কাৰ। হে শম্ভু, কৃপানিধি, আজি মোৰ অপৰাধ ক্ষমা কৰা।
Verse 35
अनुग्रहः कृतस्ते हि दंडव्याजेन शंकर । खलोहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते
হে শংকৰ, দণ্ডৰ ছলে তুমি সঁচাকৈ অনুগ্ৰহেই কৰিছা। হে দেৱ, মই দুষ্ট আৰু মূঢ়বুদ্ধিৰ; তোমাৰ তত্ত্ব মই নাজানিলোঁ।
Verse 36
अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः । विष्णुब्रह्मादिभिस्सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः
আজি মই তত্ত্ব বুজিলোঁ—তুমিয়েই সৰ্বোচ্চ। মহেশ্বৰ বিষ্ণু-ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলৰ দ্বাৰাও সেৱিত, আৰু বেদসমূহে যাক জানিবলৈ বিচাৰে।
Verse 37
साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दंडधृक्सदा । स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः
সাধুসকলৰ বাবে তুমি কল্পবৃক্ষ, আৰু দুষ্টসকলৰ বাবে সদায় দণ্ডধাৰী। তুমি স্বতন্ত্ৰ পৰমাত্মা, ভক্তৰ অভীষ্ট বৰ প্ৰদানকাৰী।
Verse 38
विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा । आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः
হে দ্বিজসকল, পৰমেশ্বৰে প্ৰথমে বিদ্যা, তপ আৰু ব্ৰতধাৰীসকলক সৃষ্টি কৰিলে, যাতে তেওঁৰ মুখৰ পৰা (উপদেশৰূপে) আত্মতত্ত্বৰ সম্যক জ্ঞান লাভ হয়।
Verse 39
सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव । गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः
তেওঁ সকলো আপদৰ পৰা ৰক্ষক—জীৱসকলৰ গোপতি, যেন গোপাল পশুবোৰক ৰক্ষা কৰে। দণ্ড ধৰি তেওঁ দুষ্টসকলক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু মৰ্যাদা (ধৰ্মসীমা) ৰক্ষা কৰে।
Verse 40
मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः । अमरानतिदीनाशान् मदनुग्रहकारकः
মই কঠোৰ বাক্যৰ তীৰসদৃশ শূলৰে পৰমেশ্বৰক বিদ্ধ কৰিলোঁ—তেওঁ অতি দীন দেৱতাসকলৰো উপকাৰক আৰু মোৰ প্ৰতিও অনুগ্ৰহকাৰী।
Verse 41
स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः । स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल
হে ভগৱান শম্ভো! আপুনি ধন্য প্ৰভু, দীনসকলৰ বন্ধু-আশ্ৰয়, পৰাত্পৰ। ভক্তৱৎসল আপুনি নিজৰ হাতে কৰা সৰল অৰ্পণতো সন্তুষ্ট হয়।
Verse 42
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षदुःखनिराकरणवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় গ্ৰন্থ ৰুদ্ৰসংহিতাৰ দ্বিতীয় বিভাগ সতীখণ্ডত ‘দক্ষদুঃখনিৰাকৰণবৰ্ণন’ নামৰ বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 43
अथ विष्णुः प्रसन्नात्मा तुष्टाव वृषभध्वजम् । बाष्पगद्गदया वाण्या सुप्रणम्य कृतांजलिः
তেতিয়া প্ৰসন্নচিত্ত বিষ্ণুৱে বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱক স্তৱ কৰিলে। তেওঁ গভীৰ প্ৰণাম কৰি কৰযোৰে, অশ্ৰুগদ্গদ আৰু ভক্তিত কঁপা কণ্ঠে কথা ক’লে।
Verse 44
विष्णुवाच । महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक । परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबंधो दयानिधे
বিষ্ণুৱে ক’লে— হে মহাদেৱ, হে মহেশান, লোকানুগ্ৰহকাৰক! আপুনি পৰব্ৰহ্ম, পৰমাত্মা। হে দীনবন্ধু, হে দয়ানিধি!
Verse 45
सर्वव्यापी स्वैरवर्ती वेदवेद्ययशाः प्रभोः । अनुग्रहः कृतस्तेन कृताश्चासुकृता वयम्
প্ৰভু সৰ্বব্যাপী, স্বৈৰৱৰ্তী, আৰু যাঁৰ যশ বেদে বেদ্য। তেখেতে আমাৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিলে; সেই কৃপাৰ বলত আমিও, পূৰ্বে অল্প পুণ্যবান হৈও, যোগ্যতা লাভ কৰিলোঁ।
Verse 46
दक्षोयं मम भक्तस्त्वां यन्निनिंद खलः पुरा । तत् क्षंतव्यं महेशाद्य निर्विकारो यतो भवान्
এই দক্ষে মোৰ ভক্ত। এই খলে পূৰ্বে আপোনাক নিন্দা কৰিছিল—হে মহেশ—সেয়া ক্ষমা কৰক; কিয়নো আপুনি নিৰ্বিকাৰ, প্ৰতিক্ৰিয়াতীত।
Verse 47
कृतो मयापराधोपि तव शंकर मूढतः । त्वद्गणेन कृतं युद्धं वीरभद्रेण पक्षतः
হে শংকৰ! মোহবশত মই তোমাৰ প্ৰতি অপৰাধ কৰিছোঁ; আৰু তোমাৰ পক্ষৰ পৰা তোমাৰ গণে বীৰভদ্ৰসহ যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 48
त्वं मे स्वामी परब्रह्म दासोहं ते सदाशिव । पोष्यश्चापि सदा ते हि सर्वेषां त्वं पिता यतः
তুমি মোৰ স্বামী—পৰব্ৰহ্ম, হে সদাশিৱ। মই তোমাৰ দাস, আৰু সদা তোমাৰ দ্বাৰা পোষিত; কিয়নো তুমি সকলোৰে পিতা।
Verse 49
ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । स्वतंत्रः परमात्मा त्वं परमेशो द्वयोव्ययः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে দেৱদেৱ, হে মহাদেৱ, কৰুণাসাগৰ প্ৰভু! তুমি সঁচাকৈ স্বতন্ত্ৰ; তুমি পৰমাত্মা। তুমি পৰমেশ্বৰ; দ্বিৰূপে প্ৰকাশ পেলেও অব্যয়।
Verse 50
मम पुत्रोपरि कृतो देवानुग्रह ईश्वर । स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर
হে ঈশ্বৰ! মোৰ পুত্ৰৰ ওপৰত দেৱসকলৰ অনুগ্ৰহ হৈছে। তোমাৰ অপমান গণ্য নকৰি, দয়া কৰি দক্ষৰ যজ্ঞ উদ্ধাৰ কৰি পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
Verse 51
प्रसन्नो भव देवेश सर्वशापान्निराकुरु । सबोधः प्रेरकस्त्वं मे त्वमेवं विनिवारकः
হে দেৱেশ! প্ৰসন্ন হোৱা আৰু সকলো শাপ দূৰ কৰা। তুমি মোৰ জাগ্ৰত পথপ্ৰদৰ্শক আৰু অন্তঃপ্ৰেৰক; সেয়ে এই ক্লেশ নিবারণকাৰীও তুমিেই।
Verse 52
इति स्तुत्वा महेशानं परमं च महामुने । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः
এইদৰে পৰমেশ্বৰ মহেশানক স্তৱ কৰি, হে মহামুনি, তেওঁ কৰযোৰে থিয় হৈ বিনয়ে মস্তক নত কৰিলে।
Verse 53
अथ शक्रादयो देवा लोकपालास्सुचेतसः । तुष्टुवुः शंकरं देवं प्रसन्नमुखपंकजम्
তাৰ পাছত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আদি দেৱসকল—লোকপাল, সুচেতস—প্ৰসন্ন পদ্মমুখ দেৱ শংকৰক স্তৱ কৰিলে।
Verse 54
ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे । सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च तुष्टुवुः शंकरं मुदा
তাৰ পাছত প্ৰসন্ন আৰু আনন্দিত মনৰে সকলো দেৱতা, লগতে অন্য শ্ৰেষ্ঠসকল—সিদ্ধ, ঋষি আৰু প্ৰজেশ—হৰ্ষেৰে শংকৰক স্তৱ কৰিলে।
Verse 55
तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक्
সেইদৰে উপদেৱ, নাগ আৰু সভাত উপস্থিত ব্ৰাহ্মণসকলেও—পৰম ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰি—প্ৰত্যেকে পৃথক পৃথকভাৱে (প্ৰভুৰ) স্তৱ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It addresses the aftermath and settlement of the Dakṣa-yajña disruption, where Śiva calms the devas and formalizes consequences and ritual adjustments for key participants.
Śiva reframes the episode as dharmic correction: actions driven by māyā and hostility generate appropriate outcomes, while the Lord’s compassion restores cosmic and ritual equilibrium.
The chapter explains characteristic outcomes for figures such as Dakṣa (head replacement), Bhaga (impaired sight), Pūṣan (broken teeth/altered eating), and Bhṛgu (goat-like beard), along with reassigned ritual roles involving the Aśvins and officiants.