Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
Chương 1 mở đầu bằng lời tán tụng quy y Śiva, với hình ảnh biểu tượng thiêng liêng (ngực Śiva mang dấu nghệ đỏ do bầu ngực của Gaurī in lại), xác lập trọng tâm sùng kính và thần học. Sūta kể rằng sau khi Upamanyu được ân sủng của Śiva, Vāyu đứng dậy từ sự trì giới vào giờ ngọ và đến gặp các hiền thánh trong rừng Naimiṣa. Các ṛṣi tại đây, sau khi hoàn tất bổn phận hằng ngày, thấy Vāyu đến và mời ngài ngồi vào chỗ đã chuẩn bị giữa hội chúng. Được thế gian tôn kính, Vāyu an tọa, hồi tưởng uy quang của Chúa Tể và mở lời bằng việc nương tựa Mahādeva—Đấng toàn tri, bất khả chiến bại—mà vibhūti chính là toàn thể vũ trụ hữu động và vô động. Nghe lời lành ấy, các hiền thánh thanh tịnh thỉnh cầu được thuật đầy đủ hơn về “vibhūtivistara”, đồng thời nối câu hỏi với các chuyện trước: sự thành tựu của Upamanyu nhờ tapas và lời nguyện Pāśupata, cùng những điển tích liên hệ đến Vāsudeva Kṛṣṇa. Vì vậy chương này đóng vai trò bản lề, chuyển từ phần dẫn truyện sang yêu cầu giáo lý: mô tả có hệ thống các hiển lộ của Śiva và phương cách chứng đạt chúng.
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
Chương 2 mở đầu khi các ṛṣi thỉnh cầu làm rõ pāśupata-jñāna và ý nghĩa giáo lý của Paśupati (Śiva), paśu (chúng sinh bị trói buộc) và pāśa (các mối trói/buộc ràng). Sūta giới thiệu Vāyu là bậc thuyết giảng xứng đáng, đặt nền trên một mặc khải trước: Mahādeva (Śrīkaṇṭha) đã truyền dạy tri kiến Pāśupata tối thượng cho Devī trên núi Mandara. Vāyu tiếp nối bằng cảnh giáo hóa về sau, khi Kṛṣṇa (Viṣṇu trong hình Kṛṣṇa) cung kính đến gặp hiền giả Upamanyu, xin được trình bày trọn vẹn cả minh triết thiêng liêng lẫn vibhūti (quyền năng/quang vinh hiển lộ) của Śiva. Các câu hỏi của Kṛṣṇa nêu rõ khung giáo lý: ai là Paśupati, ai được gọi là paśu, bị trói bởi những pāśa nào và làm sao được giải thoát. Upamanyu sau khi đảnh lễ Śiva và Devī liền bắt đầu đáp lời, mở ra một soteriologia Śaiva có cấu trúc, dựa trên phân tích trói buộc–giải thoát và thẩm quyền từ lời dạy nguyên sơ của Śiva.
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
Upamanyu dạy Kṛṣṇa rằng toàn thể vũ trụ hữu tình và vô tình (carācarajagat) đều được Maheśa/Śiva, với tư cách Paramātman, thấm nhuần và nâng đỡ qua chính các mūrti của Ngài. Chương này nhìn vũ trụ như được cấu thành và an trụ trong aṣṭamūrti của Śiva, ví như chuỗi hạt xâu trên sợi chỉ. Tiếp đó nêu các hình tướng thần thánh chủ yếu và tập trung vào năm thân Pañcabrahma—Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta—những đấng bao trùm thực tại, không để sót điều gì. Mỗi Pañcabrahma là adhiṣṭhātṛ (nguyên lý chủ trì) của các lĩnh vực bản thể và nhận thức: Īśāna chủ trì kṣetrajña/bhoktṛ; Tatpuruṣa chủ trì avyakta và các đối tượng thụ hưởng theo guṇa; Aghora chủ trì buddhi-tattva cùng dharma v.v.; Vāmadeva chủ trì ahaṃkāra; Sadyojāta chủ trì manas. Lời giảng còn liên hệ các hình tướng ấy với căn, cơ quan, đối tượng và đại (śrotra–vāk–śabda–vyoman; tvak–pāṇi–sparśa–vāyu; cakṣus–caraṇa–rūpa–agni; rasanā–pāyu–rasa–āpas; ghrāṇa–upastha–gandha–bhū). Kết chương khẳng định danh tiếng và sự đáng được thờ phụng của các mūrti này như một nguyên nhân duy nhất đem lại phúc lành tối thượng (śreyas).
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
Chương 4 mở đầu bằng câu hỏi của Kṛṣṇa: vũ trụ được các hình tướng (mūrti) của Śarva (Śiva) – Đấng rực sáng tối thượng – thấm nhuần ra sao, và thế giới mang tính lưỡng cực nữ–nam (strī–puṃbhāva) được đôi Thần linh chủ trì như thế nào. Upamanyu đáp rằng sẽ chỉ trình bày tóm lược vibhūti uy nghi và bản tính chân thật (yāthātmya) của Śiva và Śivā, vì không thể diễn tả cho trọn. Ông xác định Śakti chính là Mahādevī, còn Śiva là Đấng sở hữu Śakti; toàn thể vạn hữu động và bất động chỉ là một phần nhỏ (leśa) của vibhūti ấy. Bài giảng tiếp đó phân biệt các phạm trù thực tại: cit và acit, thanh tịnh và bất tịnh, para và apara; đồng thời gắn saṃsāra với khối apara/bất tịnh nơi ý thức kết hợp với vô tri. Tuy vậy, cả para lẫn apara đều nằm dưới quyền chủ tể tự nhiên (svāmya) của Śiva–Śivā; thế giới ở dưới các Ngài chứ các Ngài không ở dưới thế giới. Chương nhấn mạnh chủ quyền vũ trụ và khẳng định tính bất nhị bằng ví dụ: như trăng và ánh trăng không thể tách rời, Śiva không có Śakti thì không hiển lộ như ánh sáng trong đời; từ đó mở ra ý nghĩa về vũ trụ luận, sự hiển hiện và logic “nhất thể trong nhị tướng”.
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
Chương 5 mở đầu với lời dạy của Upamanyu rằng toàn thể vũ trụ hữu động và vô động chính là “thân tướng” (vigraha) của Devadeva Śiva, nhưng chúng sinh bị trói buộc bởi pāśa nên không nhận ra. Bài giảng tiếp đó bàn về căng thẳng diễn giải giữa nhất thể và đa tướng: thực tại duy nhất được nói bằng nhiều cách, ngay cả bởi các hiền triết chưa thấu đạt trạng thái tối thượng phi khái niệm (avikalpa). Chương phân biệt apara và para Brahman: apara là tổng hợp các đại, các căn, nội tâm (antaḥkaraṇa) và các cảnh giới đối tượng; para là ý thức thuần tịnh (cidātmaka). Từ nguyên “Brahman” (bṛhattva/bṛhaṇatva) được giải thích, và cả hai bình diện đều là hình thái của Đấng Chủ tể, vị ngự trị trên Brahman. Giáo huấn còn tái nhìn vũ trụ như cấu trúc bởi vidyā/avidyā: vidyā là nhận thức có ý thức, thuận chân lý; avidyā là sự ngộ nhận vô tri. Đối chiếu bhrānti (lầm lạc) với yathārtha-saṃvitti (tri kiến đúng như thật), chương kết luận rằng Śiva—Chúa tể của cả sat và asat—là bậc làm chủ các cặp thuộc tính ấy và hệ quả nhận thức của chúng.
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
Chương này là phần thuyết giảng giáo lý do Upamanyu trình bày, triển khai lối phân tích phủ định về Śiva: Ngài không bị bất cứ loại trói buộc nào—āṇava, māyīya, prākṛta, các ràng buộc tâm thức, giác quan, các yếu tố và cả tanmātra vi tế. Bài giảng cũng phủ nhận những định tố giới hạn như thời gian (kāla), kalā, vidyā, niyati, các phiền não ái–ố (rāga, dveṣa), cùng sự vướng mắc nghiệp, quả chín (vipāka) và cảm thọ lạc–khổ. Khi bác bỏ các thuộc tính quan hệ như bạn/thù, kẻ điều khiển/kẻ thúc đẩy, chủ/thầy/người bảo hộ, chương khẳng định Śiva không lệ thuộc, không tùy thuộc điều kiện. Kết lại, Śiva là Paramātman hoàn toàn cát tường, là nền tảng nâng đỡ (adhiṣṭhāna) của muôn loài, an trụ trong tự tánh nhờ śakti, nên được tưởng niệm là Sthāṇu—Đấng bất động, kiên định.
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
Chương 7 là lời thuyết giảng giáo lý của Upamanyu về «Śakti tự nhiên (svābhavikī)» của Śiva: nguyên lý phổ quát, vi tế và ý thức-an lạc, hiện ra vừa là một vừa là nhiều như ánh mặt trời. Chương nêu vô lượng phương diện của Śakti—icchā (ý chí), jñāna (tri thức), kriyā (hành động)—và gắn các phạm trù vũ trụ với sự lưu xuất của Mẹ, ví như tia lửa từ lửa. Các chủ tể của vidyā và avidyā, các puruṣa và prakṛti đều nằm trong trường lực của Ngài; mọi biến hiện từ mahat trở đi đều là tác dụng của Śakti. Śiva được gọi là «Śaktimān» (Đấng sở hữu Śakti), còn Śakti là nền tảng của Veda/Śruti/Smṛti, của nhận thức, sự vững định và các năng lực biết–muốn–làm. Bài giảng cũng bao gồm māyā, jīva, vikāra/vikṛti và toàn thể sat/asat đều được Śakti thấm nhuần. Līlā của Śakti vừa mê hoặc vừa giải thoát; cùng với Ngài, Sarveśa thấm khắp vũ trụ theo nhiều cách (ở đây nói «hai mươi bảy cách»), và giải thoát phát sinh từ sự hiểu biết ấy.
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
Chương 8 mở đầu khi Kṛṣṇa thỉnh cầu một lời trình bày chính xác về “tinh yếu Veda” (vedasāra) do Śiva truyền dạy, đem lại giải thoát cho người nương tựa. Giáo pháp ấy vừa thâm sâu vừa được gìn giữ: kẻ thiếu lòng sùng kính hay chưa đủ chuẩn bị thì không thể tiếp cận, và ý nghĩa có nhiều tầng lớp. Kṛṣṇa tiếp tục hỏi các điều thực hành: cách cử hành pūjā theo giáo pháp ấy, ai có đủ tư cách (adhikāra), và mối liên hệ giữa jñāna với yoga trên con đường tu. Upamanyu đáp rằng có một công thức Śaiva cô đọng, phù hợp ý chỉ Veda, không dựa vào lời khen chê, khiến niềm xác tín khởi lên tức thời; việc triển khai trọn vẹn là bất khả, nên ông sẽ tóm lược. Rồi lời kể chuyển sang vũ trụ luận: trước khi tạo hóa hiển lộ, Śiva (Sthāṇu/Maheśvara) tự hiển hiện như Đấng Chủ tể, mang nền tảng nhân quả của các hiệu quả chân thật, và sau đó làm phát sinh Brahmā, vị đầu tiên trong hàng chư thiên. Truyện nhấn mạnh sự nhận biết tương giao: Brahmā chiêm ngưỡng Đấng sinh thành thần linh, và Đấng ấy cũng thấy Brahmā đang khởi sinh, xác lập trật tự thần học rằng quyền năng sáng tạo bắt nguồn từ sự tự mặc khải có trước của Śiva.
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
Chương 9 mở đầu khi Kṛṣṇa hỏi Upamanyu về Śarva (Śiva): qua các vòng chuyển của các yuga, Śiva giáng thế dưới hình thức “ngụy trang” như các bậc thầy yoga (yoga-ācārya) và cũng thiết lập hàng đệ tử. Upamanyu đáp bằng cách liệt kê 28 vị yoga-ācārya thuộc Vārāha-kalpa, đặc biệt trong Manvantara thứ bảy, sắp theo trình tự các yuga. Kinh văn nói mỗi ācārya có bốn đệ tử tâm an tịnh, rồi bắt đầu nêu tên đệ tử theo thứ tự, từ Śveta và tiếp đến các cụm danh xưng như Śvetāśva, Śvetalohita, vikośa/vikeśa, nhóm Sanatkumāra. Toàn chương mang tính “thư mục” và phả hệ, nhằm ghi chép dòng truyền thừa yoga Śaiva một cách hệ thống.
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
Chương 10 được trình bày như một chuỗi giáo huấn: Kṛṣṇa tôn xưng hiền giả Upamanyu là bậc thấu triệt śiva-jñāna, và nói rằng sau khi nếm “cam lộ” của tri kiến về Śiva thì vẫn không thể thỏa. Upamanyu kể cảnh mẫu mực trên núi Mandara: Mahādeva ngồi cùng Devī trong sự tĩnh lặng chiêm niệm, chung quanh có các nữ thần và gaṇa hầu cận. Nhân thời cơ, Devī nêu câu hỏi cứu cánh: con người hiểu biết hạn hẹp, chưa an trụ nơi ātma-tattva, bằng cách nào có thể “cảm hóa/đắc được” Mahādeva? Īśvara đáp rằng śraddhā (lòng tin, tín tâm) được đặt cao hơn nghi lễ, khổ hạnh, japa, các tư thế/yoga, hay cả tri thức trừu tượng; không có tín tâm thì mọi pháp ấy không đưa đến sự khả cận của Thần. Ngài còn dạy śraddhā được vun bồi và gìn giữ bằng chính dharma của mỗi người, gắn rõ với quy phạm varṇāśrama. Vì vậy chương này thiết lập thứ bậc phương tiện: thực hành bên ngoài không đủ nếu thiếu niềm tin nội tâm; và niềm tin được ổn định nhờ trật tự đạo đức–xã hội có kỷ luật, mở lối nhận ân sủng và được thấy, chạm, thờ phụng, đối thoại với Śiva.
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
Śiva dạy Devī rằng Ngài sẽ tóm lược varṇa-dharma và kỷ luật dành cho những tín đồ đủ tư cách cùng các dvija (hàng “hai lần sinh”) uyên bác. Chương này nêu một nếp sống kết hợp nghi lễ đều đặn (tắm ba lần mỗi ngày, agni-kārya, thờ linga theo thứ tự), các đức hạnh xã hội–tôn giáo (bố thí, lòng từ bi, tâm niệm Thượng Chủ), và những ràng buộc đạo đức (chân thật, bất hại đối với mọi loài). Đồng thời liệt kê bổn phận học thuật và khổ hạnh: học, dạy, giảng giải, phạm hạnh, lắng nghe giáo pháp, khổ tu, nhẫn nhục, thanh tịnh. Các dấu hiệu và nghi thức bên ngoài cũng được nói rõ: śikhā, upavīta, uṣṇīṣa, uttarīya; bôi tro thiêng (bhasma), đeo rudrākṣa; cúng lễ đặc biệt vào các ngày parvan, nhất là caturdaśī. Luật ăn uống và thanh tịnh được nêu qua việc thọ thực theo kỳ hạn (như brahma-kūrca) và tránh đồ cấm/ô uế (đồ ăn để lâu, một số loại ngũ cốc, chất say và cả mùi của chúng, cùng vài vật phẩm cúng không thích hợp). Sau đó, lời dạy cô đọng các “liṅga” (dấu hiệu) của yogin: nhẫn nhục, an hòa, tri túc, chân thật, không trộm, phạm hạnh, tri kiến về Śiva, ly tham, dùng bhasma, và rút lui khỏi mọi chấp trước, kèm hạnh khắc kỷ như chỉ ăn đồ khất thực ban ngày. Tổng thể, chương này là một bộ quy tắc Śaiva có cấu trúc, nối kết nghi lễ bên ngoài, sự thanh khiết đạo đức và sự ly dục của yoga.
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
Chương 12 mở đầu khi Śrī Kṛṣṇa thỉnh cầu một lời thuật chân thật (tattvataḥ) về sự vĩ đại của thần chú pañcākṣara. Upamanyu đáp rằng sự triển khai đầy đủ là vô lượng dù trải qua thời gian mênh mông, nên chỉ giảng lược yếu. Chương khẳng định uy quyền của thần chú trong cả Veda lẫn Śivāgama, và xem đây là pháp khí viên mãn cho người sùng kính Śiva, thành tựu mọi mục đích. Thần chú tuy ít âm tiết nhưng nghĩa lý phong phú: tinh túy Veda, ban giải thoát, chắc thật, tự thân là Śiva. Lại được tán dương là thiêng liêng, đem siddhi, hấp dẫn tâm trí chúng sinh, đồng thời sâu xa mà không mơ hồ. Bài giảng nêu rõ dạng thần chú là “namaḥ śivāya” và coi như công thức căn bản (ādya). Điểm giáo lý then chốt là liên hệ ekākṣara “oṃ” với sự hiện hữu khắp nơi của Śiva, và đặt các thực tại vi tế một âm (gắn với Īśāna và hệ pañcabrahma) vào chuỗi thần chú. Vì vậy, thần chú vừa là cái biểu đạt vừa là điều được biểu đạt: Śiva như pañcabrahma-tanu an trụ trong ṣaḍakṣara vi tế theo vācyavācaka-bhāva (đồng nhất âm–nghĩa).
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
Chương 13 được trình bày như một cuộc đối thoại giáo lý: Devī chẩn đoán tình trạng thời Kali-yuga—thời gian bị “kaluṣita” (ô nhiễm), khó vượt qua; dharma bị bỏ bê; nề nếp varṇāśrama suy kiệt; khủng hoảng xã hội–tôn giáo lan rộng; và sự truyền trao giáo huấn thầy–trò bị đứt gãy. Bà hỏi làm sao các tín đồ của Śiva có thể được giải thoát trong hoàn cảnh ấy. Īśvara đáp rằng hãy nương tựa “paramā vidyā” của Ngài—thần chú pañcākṣarī làm hoan hỷ tâm—và khẳng định ai lấy bhakti làm đời sống nội tâm thì vẫn đạt giải thoát ngay trong Kali. Rồi vấn đề được đẩy cao: con người vấy lỗi nơi ý, lời, thân; có thể không đủ tư cách hành trì nghiệp, thậm chí là “patita” (sa đọa), vậy mọi việc họ làm chỉ dẫn đến địa ngục chăng? Śiva tái xác nhận lời nguyện nhiều lần của Ngài trên cõi thế: ngay cả người tín đồ sa đọa cũng có thể được giải thoát nhờ vidyā này; và Ngài hé lộ “rahasya” được gìn giữ—thờ phụng Ngài cùng thần chú (samaṃtraka-pūjā) là sự can thiệp cứu độ mang tính quyết định. Mạch chương đi từ chẩn đoán Kali-yuga → bất lực nghi lễ/đạo đức → giải pháp mantra–bhakti → bảo chứng của Thần → cho phép huyền mật về thờ phụng bằng mantra cho kẻ sa đọa.
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
Chương 14 trình bày một quy chuẩn kỹ thuật của phái Śaiva để đạt mantra-siddhi. Īśvara dạy rằng japa nếu không có sự cho phép (ājñā), không đúng nghi thức (kriyā), thiếu niềm tin (śraddhā), và đặc biệt không có dakṣiṇā/cúng dường như đã định, thì trở thành niṣphala (vô hiệu). Văn bản nêu cách người đệ tử đến gần vị guru/ācārya đủ tư cách (tattvavedit, đầy đức hạnh và kỷ luật thiền quán), nhấn mạnh sự thanh tịnh tâm ý (bhāvaśuddhi) và phụng sự bằng lời nói, tâm, thân và tài vật. Cần duy trì guru-pūjā và bố thí rộng rãi theo khả năng, đồng thời cảnh báo không được gian dối tiền của (vittaśāṭhya). Khi guru hoan hỷ, đệ tử tắm gội thanh tịnh, dùng nước được tịnh hóa bằng mantra và các vật cát tường, trang nghiêm thân thể, rồi cử hành nghi lễ tại nơi sạch và linh thiêng (bờ sông, bờ biển, chuồng bò, đền thờ, hoặc nhà thanh tịnh) vào thời điểm tốt lành (tithi, nakṣatra, yoga không lỗi). Guru truyền “tối thượng chân ngôn” với âm điệu chuẩn và ban ājñā. Nhận mantra và mệnh lệnh, đệ tử thực hành japa đều đặn theo pháp puraścaraṇa, có chỉ tiêu tụng niệm và nếp sống kỷ luật (tiết chế, ăn uống điều độ). Kết luận rằng ai hoàn tất puraścaraṇa và giữ japa hằng ngày sẽ thành siddha, có năng lực ban thành tựu, với nền tảng là nội niệm Śiva và guru.
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
Chương này mở đầu khi Śrī Kṛṣṇa thỉnh cầu thuật lại chính xác về “Śivasaṃskāra”, sau phần giảng trước về uy lực và cách ứng dụng thần chú. Upamanyu đáp rằng saṃskāra là nghi lễ trao quyền cho người hành giả được làm pūjā và các kỷ luật liên hệ; đó là sự thanh tịnh hóa ṣaḍadhvan và là phương tiện ban tri kiến, làm suy giảm dây trói pāśa, nên cũng gọi là dīkṣā. Tiếp theo, dīkṣā theo ngôn ngữ Śivāgama được phân thành ba: Śāṃbhavī, Śāktī và Māṃtrī. Śāṃbhavī được mô tả là sự truyền thọ tức thời qua guru, có thể tác động chỉ bằng ánh nhìn, sự chạm hay lời nói; lại chia thành tīvrā và tīvratarā tùy mức độ tiêu dung pāśa: tīvratarā đem lại sự tịch tĩnh/giải thoát ngay, còn tīvrā thanh lọc dần trong suốt đời. Śāktī dīkṣā được nêu như sự giáng xuống của năng lực mang tri kiến, do guru thực hiện bằng phương tiện yoga và “con mắt tri kiến”, đi vào thân thể đệ tử.
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
Chương 16 mở đầu khi hiền giả Upamanyu chỉ dạy nghi thức khai lễ gọi là samayāhvaya-saṃskāra, phải cử hành vào ngày lành, tại nơi thanh tịnh và không tì vết. Tiếp theo là phần khảo sát đất (bhūmi-parīkṣā) dựa vào mùi, sắc, vị và các dấu hiệu phẩm chất; rồi dựng maṇḍapa theo chuẩn mực śilpi-śāstra. Lập vedi và bố trí nhiều kuṇḍa theo tám phương, đặc biệt theo trình tự hướng về phương Īśāna (Đông Bắc); có thể tùy nghi đặt một kuṇḍa chính về phía Tây và trang nghiêm bố cục trung tâm. Vedi được trang hoàng bằng lọng, cờ và vòng hoa; ở giữa vẽ maṇḍala cát tường bằng bột màu—người giàu dùng bột vàng/đỏ quý, người nghèo dùng vật thay thế như sindūra, bột gạo/śālī hay nivāra, thể hiện sự khả dụng nghi lễ theo điều kiện. Kinh văn nêu tỷ lệ maṇḍala hoa sen (đo một hoặc hai gang tay), kích thước nhụy (karṇikā), tua nhị (kesarāṇi) và cánh; đồng thời dặn đặt để, trang sức đặc biệt ở khu vực Īśāna. Cuối cùng rải ngũ cốc, mè, hoa và cỏ kuśa, rồi chuẩn bị Śiva-kumbha có dấu hiệu đúng pháp, báo hiệu chuyển từ việc chuẩn bị không gian sang nghi thức thỉnh mời và các lễ tiếp theo.
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
Chương 17 mở đầu khi Upamanyu dạy rằng vị guru, sau khi xét sự xứng hợp và tư cách (yogyatā/adhikāra) của đệ tử, mới nên thực hành/giảng dạy ṣaḍadhvā-śuddhi để được giải thoát trọn vẹn khỏi mọi ràng buộc (sarva-bandha-vimukti). Kinh văn tiếp đó định nghĩa sáu “adhvan” theo thứ tự ngắn gọn—kalā, tattva, bhuvana, varṇa, pada và mantra—như những con đường/tầng bậc của sự hiển lộ. Năm kalā bắt đầu từ Nivṛtti được nêu rõ, và nói rằng năm adhvan còn lại đều được các kalā ấy thấm nhuần bao trùm. Tattvādhvan được liệt kê thành chuỗi 26 bậc từ Śiva-tattva xuống đến Bhūmi, mang tính chất thanh tịnh, bất tịnh và hỗn hợp. Bhuvanādhvan trải từ Ādhāra đến Unmanā với số lượng sáu mươi (không tính các phân nhánh). Varṇādhvan là năm mươi hình thái Rudra (các chữ cái), còn padādhvan thì đa dạng theo nhiều sai biệt. Mantrādhvan được thấm nhuần bởi vidyā tối thượng; và có ví dụ: như Śiva, chúa tể các tattva, không bị tính vào trong tattva, thì mantra-nāyaka cũng không bị tính trong mantrādhvan. Chương nhấn mạnh rằng nếu không có tri kiến chân thật về sáu adhvan và lý “bao trùm–bị bao trùm” (vyāpaka–vyāpya) thì không đủ tư cách làm adhva-śodhana; vì vậy phải hiểu bản tính và cấu trúc thấm nhuần ấy trước khi hành trì.
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
Chương 18 trình bày một quy trình nghi lễ chặt chẽ dưới sự chỉ dẫn của ācārya. Sau các bước tịnh hóa như tắm gội, đệ tử chắp tay, an trú thiền niệm và tiến đến Śiva-maṇḍala. Guru khai mở maṇḍala đến giai đoạn “buộc mắt” (netrabandhana), rồi đệ tử thực hiện nghi thức rải/nhả hoa (puṣpāvakiraṇa); nơi hoa rơi trở thành dấu hiệu để thầy định danh và giao phần/ấn nhiệm cho đệ tử. Tiếp đó, đệ tử được dẫn đến nirmālya-maṇḍala, thờ phụng Īśāna (Śiva) và dâng cúng vào lửa Śiva (śivānala). Chương cũng nêu phép đối trị: nếu đệ tử mộng thấy điềm xấu, phải làm homa theo số lượng 100/50/25 lần, dùng chân ngôn căn bản (mūla-vidyā) để an hòa lỗi chướng. Các bước sau kết hợp dấu ấn thân thể (buộc sợi chỉ nơi búi tóc rồi thả xuống), lễ ādhāra-pūjā gắn với khuôn nivṛtti-kalā, và kết thúc bằng thờ Vāgīśvarī cùng chuỗi homa. Hành tác yojana trong tâm của guru và các mudrā được chuẩn thuận giúp đệ tử “thông nhập” đồng thời mọi trạng thái sinh hữu (sarva-yoniṣu), biểu thị sự tái cấu hình căn tính và tư cách thọ pháp. Toàn chương là cẩm nang hành trì maṇḍala, nơi chân ngôn, thủ ấn và hỏa cúng vận hành tịnh hóa, ấn định và hợp nhất tâm linh.
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
Chương 19 trình bày tuần tự nghi thức để vị guru thiết lập một sādhaka đủ tư cách và truyền thụ Śaiva vidyā/mantra. Upamanyu nêu rõ trình tự: thờ phụng trong maṇḍala, an vị trong kumbha, cử hành homa, sắp đặt vị trí của đệ tử và hoàn tất các bước chuẩn bị theo thứ tự đã nói. Guru làm abhiṣeka và chính thức ban “tối thượng chân ngôn”, kết thúc vidyopadeśa bằng sự trao truyền mang tính nghi lễ—rót nước hoa (puṣpāmbu) vào lòng bàn tay của đứa trẻ/đệ tử như dấu ấn truyền tri thức Śaiva. Mantra được tán dương là đem lại thành tựu ở đời này và đời sau nhờ ân điển của Parameṣṭhin (Śiva). Sau khi được Śiva cho phép, guru dạy sādhana và Śiva-yoga. Đệ tử thực hành mantra-sādhana, chú trọng viniyoga; sự tu tập có kỷ luật này được gọi là puraścaraṇa của mūla-mantra. Chương cũng nói rõ: với người cầu giải thoát (mumukṣu), không bắt buộc phải lao lực nghi lễ quá mức, dù thực hành vẫn là cát tường.
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
Chương 20 trình bày nghi thức abhiṣeka (quán đảnh) trang nghiêm để tấn phong một đệ tử đã được thanh luyện bởi saṃskāra và giữ Pāśupata-vrata trở thành Śivācārya, tùy theo tư cách yoga và nghi lễ. Mở đầu là lập maṇḍala “như đã dạy trước” và thờ phụng Parameśvara. Năm bình kalaśa được an vị theo các phương và trung tâm, gắn với các quyền năng/kalā của Śaiva: Nivṛtti ở phương Đông/phía trước, Pratiṣṭhā ở phương Tây, Vidyā ở phương Nam, Śānti ở phương Bắc, và Parā ở trung tâm. Tiếp theo là các pháp hộ trì (rakṣā), ấn dhainavī, trì chú gia trì các bình và dâng cúng theo tiền lệ cho đến pūrṇāhuti. Đệ tử được dẫn vào maṇḍala (đầu không che), hoàn tất mantra-tarpaṇa và các nghi thức chuẩn bị. Vị thầy cho đệ tử an tọa để làm abhiṣeka, thực hiện sakalīkaraṇa (làm cho viên mãn), kết/hiển lộ hình thái năm kalā và nghi lễ “phó thác” đệ tử cho Śiva. Việc quán đảnh tiến hành tuần tự từ bình Nivṛtti trở đi; sau đó thầy đặt “tay của Śiva” lên đỉnh đầu và chính thức truyền lệnh, tấn phong làm Śivācārya. Chương còn nói đến phần thờ phụng tiếp theo và số lần homa 108, kết thúc bằng lễ toàn hiến cuối cùng.
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
Chương 21 mở đầu khi Kṛṣṇa thỉnh cầu trình bày chính xác các bổn phận của người tu theo Śaiva-āśrama như được dạy trong chính śāstra của Śiva, phân biệt nghiệp thường nhật (nitya) và nghiệp tùy duyên (naimittika). Upamanyu đáp bằng một trình tự buổi sáng: thức dậy lúc rạng đông, thiền niệm Śiva cùng Ambā (Śakti), rồi đi giải quyết nhu cầu thân thể ở nơi kín đáo. Chương nêu các phép thanh tịnh (śauca) và làm sạch răng, kể cả cách thay thế khi không có que chà răng hoặc bị kiêng vào một số ngày âm lịch; việc tẩy khẩu bằng cách súc nước nhiều lần cũng được quy định. Tiếp đó là “vāruṇa snāna” (tắm lễ bằng nước) ở sông, ao, hồ hoặc tại nhà: cách chuẩn bị vật dụng, loại bỏ uế ngoài, dùng đất (mṛd) để tẩy sạch và vệ sinh sau khi tắm. Sau tắm là chỉ dẫn mặc y phục sạch và tái thanh tịnh. Văn bản cũng đặt ra các điều kiêng: như brahmacārin, người khổ hạnh, góa phụ… nên tránh tắm nước thơm và các thực hành mang tính trang sức. Trình tự tắm được nghi lễ hóa: đeo upavīta, buộc śikhā, ngâm mình, làm ācamanā, đặt “tri-maṇḍala” trong nước, trì tụng mantra khi ở dưới nước, tưởng niệm Śiva, rồi kết thúc bằng tự rưới (abhiṣeka) bằng nước đã được thánh hóa—biến sinh hoạt thân thể thành kỷ luật Śaiva lấy mantra làm trung tâm.
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
Chương 22, Upamanyu trình bày nyāsa như một kỷ luật ba mặt tương ứng tiến trình vũ trụ: sthiti (an trụ), utpatti (hiển sinh), saṃhṛti (thu nhiếp). Trước hết, nyāsa được phân theo định hướng bốn āśrama (gṛhastha, brahmacārin, yati, vānaprastha), rồi xác lập logic phương hướng và thứ tự của sthiti-nyāsa và utpatti-nyāsa (saṃhṛti theo thứ tự đảo). Tiếp đến là chuỗi nghi quỹ kỹ thuật: an đặt các varṇa/âm vị kèm bindu, an lập Śiva nơi các ngón và lòng bàn tay, thực hành astranyāsa khắp mười phương, và quán năm kalā đồng nhất với năm đại. Năm kalā được đặt trong các trung tâm thân vi tế (tim, cổ họng, vòm miệng, giữa mày, brahmarandhra) và “thắt” bằng các bīja tương ứng; sự thanh tịnh được trợ lực bởi japa pañcākṣarī-vidyā. Các thao tác yoga tiếp theo: nhiếp prāṇa, dùng astra-mudrā chặt bhūtagranthi, dẫn tự ngã theo suṣumnā thoát qua brahmarandhra để hợp nhất với Śiva-tejas. Trình tự làm khô bằng vāyu, thiêu đốt bằng kālāgni, thu nhiếp các kalā và “amṛta-plāvana” (tràn ngập cam lộ) tái kiến lập một thân vidyā-maya (thân do mantra cấu thành). Chương kết bằng karanyāsa, dehanyāsa, aṅganyāsa, varṇanyāsa tại các khớp, ṣaḍaṅga-nyāsa cùng các bộ tương ứng và digbandha, đồng thời nêu một phương án rút gọn. Mục đích tối hậu là dehātma-śodhana đưa đến śivabhāva, giúp phụng thờ Parameśvara đúng pháp.
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
Chương 23 mở đầu với Upamanyu trình bày ngắn gọn về pūjā-vidhāna theo giáo huấn của chính Śiva truyền cho Śivā. Chương nêu trình tự nghi lễ: hành giả hoàn tất tế lễ nội tại (ābhyantara-yāga), có thể kết thúc bằng các yếu tố hỏa tế, rồi tiến sang tế lễ bên ngoài (bahir-yāga). Trọng tâm là sắp đặt tâm ý và thanh tịnh các vật phẩm cúng, tiếp đến là thiền quán (dhyāna) và lễ bái Vināyaka để trừ chướng ngại. Hành giả cũng kính lễ bằng tâm các vị tùy tùng, đặc biệt Nandīśa và Suyaśas, an vị ở phương nam và phương bắc, rồi kiến lập āsana thích hợp—tòa sư tử/yogic hoặc tòa sen thanh tịnh mang “ba tattva”. Trên tòa ấy, hành giả quán tưởng Sāmbā Śiva tối thượng: thân tướng trang nghiêm, bốn tay, ba mắt, với các khí cụ/ấn quyết như varada–abhaya, mṛga và ṭaṅka, trang sức rắn và hào quang cổ xanh. Phần trích kết thúc bằng việc hướng niệm đến Maheśvarī ở bên trái Śiva, nêu rõ thần học nghi lễ về cặp đôi Śiva–Śakti trong pháp tu.
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
Chương 24 trình bày trình tự nghi thức để thiết lập môi trường thanh tịnh, xứng đáng cho Śiva-pūjā. Upamanyu nêu: (1) tịnh hóa nơi thờ bằng cách rảy nước với mūla-mantra và đặt hoa thấm nước đàn hương thơm; (2) trừ chướng ngại (vighna) bằng astra-mantra, rồi làm nghi thức che phủ bảo hộ (avaguṇṭhana), “giáp hộ” (varma), và phóng astra theo các phương để xác lập phạm vi đàn tràng; (3) trải cỏ darbha, rảy nước tẩy uế và các hành tác liên hệ, sau đó thanh tịnh mọi khí cụ và thực hiện dravya-śuddhi (tịnh hóa vật phẩm); (4) quy định bộ bốn bình/khí cụ—prokṣaṇī, arghya, pādya, ācamanīya—rồi rửa, rảy và thánh hóa bằng “nước Śiva”; (5) cho vào các bình những vật cát tường sẵn có như kim loại, châu báu, hương liệu, hoa, ngũ cốc, lá và darbha; (6) gia giảm phụ liệu theo công năng: hương mát dễ chịu cho nước tắm và nước uống; uśīra và đàn hương cho pādya; bột gia vị như elā và long não; riêng arghya gồm đầu cỏ kuśa, akṣata, lúa mạch/lúa mì/vừng, bơ ghee, mù tạt, hoa và bhasma. Mạch lý của chương là sự thánh hóa theo thứ tự: không gian → hộ trì → khí cụ → nước → lễ vật, để nghi lễ hữu hiệu và đúng pháp.
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
Chương này trình bày phần bổ sung kỹ thuật cho nghi lễ pūjā, do Upamanyu giới thiệu như những điều trước đây “chưa nói đầy đủ”: thời điểm và phương pháp thực hành āvaraṇa-arcana (cúng bái các vòng bao quanh) liên hệ với việc dâng havis, dâng đèn và nghi thức nīrājana. Nghi quỹ được sắp theo các vòng đồng tâm lấy Śiva (và Śivā) làm trung tâm, bắt đầu bằng tụng mantra cho vòng thứ nhất rồi mở rộng dần ra ngoài theo các phương vị. Chương liệt kê trật tự phương hướng (aiśānya, pūrva, dakṣiṇa, uttara, paścima, āgneya, v.v.), xác định “garbha-āvaraṇa” (vòng trong cùng) như một tập hợp mantra, rồi an trí các thần linh và năng lực ở vòng ngoài, gồm các hộ thần phương hướng/loka như Indra (Śakra), Yama, Varuṇa, Kubera (Dhanada), Agni (Anala), Nirṛti, Vāyu/Māruta cùng các vị liên hệ. Phương pháp nhấn mạnh tư thế cung kính và chú niệm (chắp tay, ngồi an ổn) khi xưng danh từng vị với công thức “namas”. Tổng thể, chương như một bản đồ nghi lễ: chuyển trật tự vũ trụ thành chuỗi phụng thờ từng bước quanh trọng tâm Śiva–Śakti.
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
Chương 26 là lời giáo huấn của Upamanyu, tôn vinh lòng sùng kính thần chú Śiva cao hơn các con đường khổ hạnh hay tế tự khác. Mở đầu, chương liệt kê những trọng tội cực nặng như sát hại Bà-la-môn, uống rượu, trộm cắp, xâm phạm giường thầy, giết cha mẹ, giết anh hùng hay bào thai; rồi khẳng định rằng thờ phụng Śiva như Đấng nguyên nhân tối thượng bằng thần chú—đặc biệt là Pañcākṣarī—sẽ dần dần tiêu trừ các tội ấy, với tiến trình thanh tịnh được nêu theo thời hạn mười hai năm. Tiếp đó, chương nêu mẫu người hành trì lý tưởng: chỉ một lòng Śiva-bhakti, chế ngự các căn, sống tối giản và có kỷ luật (như sống bằng khất thực), đủ để cứu độ cả người bị xem là “sa đọa”. Lời dạy nhấn mạnh rằng các đại khổ hạnh như chỉ uống nước, chỉ sống bằng hơi thở… tự chúng không bảo đảm đạt Śivaloka; trái lại, chỉ một lần lễ bái với lòng quy y Pañcākṣarī cũng có thể đưa đến cõi của Śiva nhờ uy lực nội tại của thần chú. Cuối cùng, chương xem tapas và yajña (dù dâng toàn bộ tài sản làm dakṣiṇā) không thể sánh với việc thờ phụng hình tượng Śiva, và quả quyết rằng người thờ phụng bằng Pañcākṣara—dù còn bị ràng buộc hay về sau được giải thoát—đều được giải trừ, không cần do dự. Chương cũng thừa nhận các khuôn thức thần chú khác (tụng Rudra/phi-Rudra, ṣaḍakṣara, sūkta-mantra), nhưng yếu tố quyết định vẫn là Śiva-bhakti.
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
Chương 27 là phần trình bày nghi thức do Upamanyu giảng về agnikārya—cách thiết lập và thanh tịnh hóa lửa tế, rồi thực hành homa như sự thờ phụng Mahādeva. Mở đầu, kinh nêu các nơi chốn và vật dụng được phép: kuṇḍa (hố lửa), sthaṇḍila (nền đất đã chuẩn bị), vedi (bàn thờ), hoặc các bình bằng sắt hay đất sét mới cát tường. Sau khi an trí lửa đúng vidhāna và hoàn tất các saṃskāra sơ bộ, hành giả được dạy lễ bái Mahādeva và tiến hành dâng các lễ vật. Tiếp đó là phần thiết kế nghi lễ: kích thước kuṇḍa (một hay hai hasta), hình dạng tròn hoặc vuông, cách dựng vedi và maṇḍala; đặt hoa sen tám cánh (aṣṭadalāmbuja) ở trung tâm, quy định độ nổi theo aṅgula, và nêu chuẩn đo (24 aṅgula = một kara/hasta). Văn bản còn chỉ dẫn về một đến ba mekhalā (vành bao), cách đắp đất cho đẹp và vững, các dạng yoni thay thế, cùng chi tiết vị trí và hướng đặt. Phần vật liệu và tẩy tịnh cũng được nhắc: trát kuṇḍa/vedi bằng phân bò và nước, chuẩn bị maṇḍala bằng nước phân bò, đồng thời cho biết một số kích thước bình chứa không cố định. Tổng thể, chương này là bản “bản vẽ” nghi lễ–kiến trúc cho Śaiva homa lấy Mahādeva làm trung tâm.
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
Chương 28 trình bày lời chỉ dạy của Upamanyu về các nghi lễ naimittika (nghi lễ tùy thời) dành cho người nương theo Śiva-āśrama, nhấn mạnh việc hành trì phải đặt trên con đường được Śivaśāstra chuẩn nhận. Thời gian thiêng được sắp thành lịch nghi lễ: các kỳ hằng tháng và nửa tháng (đặc biệt aṣṭamī, caturdaśī và các ngày parvan), cùng sự tăng cường thờ phụng vào những thời khắc mang lực vũ trụ như chuyển ayana, viṣuva (xuân/thu phân) và nhật–nguyệt thực. Kinh còn nêu một kỷ luật lặp lại mỗi tháng: chuẩn bị brahmakūrca, dùng để tắm (abhiṣeka) cho Śiva, giữ trai giới rồi thọ dụng phần còn lại—được ca ngợi là sám hối thù thắng, ngay cả đối với trọng tội như brahmahatyā. Tiếp đó là các nghi thức và bố thí theo tháng–nakṣatra: nīrājana vào Pauṣa dưới Puṣya; dâng tặng chăn bơ sữa (ghṛta) vào Māgha dưới Maghā; khởi sự mahotsava vào cuối Phālguna; lễ đu (dolā) vào rằm Caitra dưới Citrā; hội hoa vào Vaiśākha dưới Viśākhā; bố thí bình nước mát vào Jyeṣṭha dưới Mūlā; pavitrāropaṇa vào Āṣāḍha dưới Uttarāṣāḍhā; chuẩn bị maṇḍala vào Śrāvaṇa; rồi các lễ vui nước và rảy nước tẩy tịnh quanh những nakṣatra được chỉ định. Tổng thể, chương này như một bản thiết kế lịch phụng vụ, kết hợp vrata, tăng cường pūjā, dāna và các hình thái lễ hội.
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
Chương 29 mở đầu khi Śrī Kṛṣṇa thỉnh hỏi Upamanyu rằng những người đủ tư cách hành trì Śiva-dharma (śivadharmādhikāriṇaḥ) ngoài các bổn phận nitya/naimittika đã dạy, còn có các kāmya-karma (nghi lễ cầu quả theo dục nguyện) hay không. Upamanyu đáp bằng cách phân loại quả báo thành aihika (đời này), āmūṣmika (đời sau) và quả kết hợp; rồi nêu năm kiểu hành trì theo phương thức: kriyā-maya (hành động/nghi lễ), tapaḥ-maya (khổ hạnh), japa–dhyāna-maya (trì tụng và thiền định), và sarva-maya (tổng hợp các phương), trong đó kriyā được triển khai theo chuỗi như homa, dāna, arcana. Ông nhấn mạnh nghi lễ chỉ cho quả trọn vẹn chủ yếu nơi người có śakti (năng lực/được gia trì), vì śakti chính là ājñā—mệnh lệnh/sự chuẩn thuận của Śiva, Đấng Paramātman; do đó ai mang sự chuẩn thuận của Śiva thì nên thực hành các nghi lễ kāmya. Tiếp theo, ông giới thiệu những nghi thức cho quả cả đời này lẫn đời sau, được các Śaiva và Māheśvara thực hành theo trật tự nội/ngoại. Ông làm rõ rằng “Śiva” và “Maheśvara” rốt ráo không khác, nên Śaiva và Māheśvara cũng không chia lìa về bản chất: Śaiva là người nương tựa Śiva, chuyên tâm jñāna-yajña (tế lễ tri thức), còn Māheśvara chuyên tâm karma-yajña (tế lễ hành động). Vì vậy Śaiva thiên về nội hành, Māheśvara thiên về ngoại hành, nhưng nguyên tắc nghi thức sắp nói không khác nhau, chỉ khác ở trọng tâm (antar/bahiḥ).
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
Chương 30 trình bày mang tính kỹ thuật về āvaraṇa-pūjā trong khuôn khổ thờ phụng mạn-đà-la của truyền thống Śaiva. Mở đầu, kinh dạy lễ bái sơ khởi bên cạnh Śiva và Śivā: trước hết tôn kính Gaṇeśa (Heramba) và Ṣaṇmukha/Skanda (Kārttikeya) bằng hương (gandha) và các phẩm vật liên hệ. Tiếp đó là vòng bao thứ nhất (prathamāvaraṇa): bắt đầu từ Īśāna rồi theo thứ tự các phương, mỗi thần được thờ cùng với śakti của mình (saśaktika), kết thúc tại Sadyānta. Các phần phụ trợ như ṣaḍaṅga (tâm, v.v.) cũng được cúng cho cả Śiva lẫn Śivā, đặt theo phương của lửa và các phương vị tương ứng. Tám Rudra bắt đầu từ Vāma, cùng các Vāmā-Śakti, có thể được thờ theo thứ tự quanh bốn phương. Hoàn tất vòng thứ nhất, bản văn chuyển sang vòng thứ hai (dvitīyāvaraṇa), thiết lập các hình thái Śiva cùng śakti trên “cánh hoa theo phương” (dikpatra): Ananta ở Đông, Sūkṣma ở Nam, Śivottama ở Tây, Ekanetra ở Bắc; rồi tiếp tục các vị ở phương xen kẽ như Ekarudra, Trimūrti, Śrīkaṇṭha, và Śikhaṇḍīśa cùng śakti/vị trí tương ứng. Chương cũng nêu rằng vòng thứ hai bao gồm các bậc quân vương kiểu cakravartin làm đối tượng lễ bái, và vòng thứ ba (tṛtīyāvaraṇa) tôn thờ Aṣṭamūrti (tám Thể) cùng các śakti. Tổng thể, đây là “bản đồ nghi lễ” nêu thứ bậc các vòng bao, thần học phương hướng, và nguyên tắc: mỗi hiển lộ thần linh chỉ trọn vẹn khi đi đôi với śakti của mình.
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
Chương 31 mở đầu khi Upamanyu thưa với Kṛṣṇa và tuyên bố một thánh tụng ca dâng Yogeśvara Śiva, được truyền dạy theo khuôn thức pañcāvaraṇa-mārga—con đường quán niệm và thờ phụng theo năm “lớp bao bọc”. Các câu kệ mẫu cho thấy giọng điệu chủ đạo: một stotra dày đặc danh xưng, lặp đi lặp lại “jaya jaya” và “namaḥ” để tán dương. Thánh ca hệ thống hóa giáo lý: Śiva là đấng chủ tể duy nhất của vũ trụ, là ý thức thanh tịnh tự thân, vượt ngoài lời nói và cả tâm trí. Ngài được xưng tụng là nirañjana (vô cấu), nirādhāra (không nương tựa mà nâng đỡ tất cả), niṣkāraṇodaya (khởi nguyên vô nhân), nirantaraparānanda (đại lạc tối thượng liên tục), và nirvṛtikāraṇa (nguyên nhân của an tịnh và giải thoát). Bài tụng nhấn mạnh quyền năng tối thượng, sự vô song, tính phổ biến không ngăn ngại và bất hoại, trình bày Śiva vừa là Tuyệt đối siêu hình vừa là đối tượng cát tường của lòng sùng kính. Toàn chương vận hành như nghi thức tụng niệm và bản cô đọng giáo nghĩa, dẫn tâm người mộ đạo qua quán chiếu theo tầng lớp để viên mãn nghiệp và đạt thành tựu tâm linh.
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
Chương 32 mở đầu khi Upamanyu thưa với Kṛṣṇa, chuyển từ lời nói chung về sự tu tập đem lại thành tựu “ở đời này và đời sau” sang trình bày các quả báo Śaiva có thể đạt ngay trong hiện đời nhờ kỷ luật tổng hợp: pūjā, homa, japa, dhyāna, tapas và dāna. Kinh nêu thứ bậc thực hành: trước hết người thật sự hiểu thần chú và ý nghĩa phải “thành tựu/chuẩn bị” thần chú (mantra-saṃsādhana), vì nghi lễ chỉ sinh quả trên nền tảng ấy. Rồi nói đến pratibandha—những chướng ngại vô hình (adṛṣṭa) có thể ngăn kết quả dù thần chú đã “siddha”. Khi thấy dấu hiệu bị ngăn trở, bậc trí không nên hấp tấp, mà xét điềm báo (śakuna-ādi) và làm nghi thức sám hối, tẩy trừ. Lời cảnh tỉnh tiếp theo: làm lễ sai hoặc trong mê lầm thì vô hiệu và bị người đời chê cười; làm các nghi thức cầu quả thấy được mà thiếu tự tin là thiếu śraddhā, người không có lòng tin không được kết quả. Thất bại không phải lỗi của thần linh, vì ai làm đúng pháp đều thấy quả. Cuối cùng, chương nêu điều kiện trợ duyên: hành giả đã trừ chướng ngại hành trì với niềm tin; và có thể giữ brahmacarya cùng chế độ ăn điều hòa (haviṣya ban đêm, pāyasa, trái cây) để đạt thành tựu.
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
Upamanyu tuyên bố một pháp hành tối thượng, thuần “amuṣmika” (chỉ nhắm quả báo đời sau), nói rằng trong ba cõi không có nghiệp nào sánh bằng. Ông chứng minh uy lực nghi lễ bằng việc nêu rằng tất cả chư thiên đã thực hành: đặc biệt Brahmā, Viṣṇu, Rudra; rồi Indra và các lokapāla; chín hành tinh (navagraha) bắt đầu từ Sūrya; các đại ṛṣi thông Brahmavidyā như Viśvāmitra, Vasiṣṭha; cùng các hiền thánh sùng kính Śiva như Śveta, Agastya, Dadhīca. Phạm vi còn gồm các gaṇeśvara như Nandīśvara, Mahākāla, Bhṛṅgīśa, và cả các loài ở cõi dưới hay ranh giới: daitya, đại nāga như Śeṣa, siddha, yakṣa, gandharva, rākṣasa, bhūta, piśāca. Chương khẳng định hiệu lực: nhờ nghi lễ này, chúng sinh đạt đúng địa vị của mình, chư thiên trở thành “chư thiên”; nêu rõ sự định danh: Brahmā đạt brahmatva, Viṣṇu đạt viṣṇutva, Rudra đạt rudratva, Indra đạt indratva, Gaṇeśa đạt gaṇeśatva. Sau đó là nghi quỹ: tắm liṅga bằng nước thơm gỗ đàn hương trắng (sita-candana-toya), cúng hoa sen trắng nở, đảnh lễ, và dựng tòa sen (padmāsana) trang nghiêm đúng tướng; nếu đủ duyên vật, dùng vàng và châu báu, đặt một liṅga nhỏ ở trung tâm giữa mạng sợi nhụy sen (kesarajāla).
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
Chương 34 tôn vinh nghi lễ liṅga-pratiṣṭhā (cùng việc an lập bera/tượng thờ) như một pháp sự linh nghiệm tức thời, có thể ban các thành tựu nitya, naimittika và kāmya. Upamanyu nêu định đề vũ trụ: “thế gian mang hình liṅga; mọi sự đều được an lập trong liṅga”, và khẳng định khi liṅga được an vị thì sự ổn định, trật tự và cát tường đều được thiết lập. Theo các câu hỏi của Kṛṣṇa, ông giải thích liṅga là avyakta (vô hiển), gắn với tam guṇa, là nguyên lý phát sinh và tiêu dung, vô thủy vô chung, và là upādāna-kāraṇa (nhân vật chất) của vũ trụ. Từ căn bản như prakṛti/māyā ấy phát sinh thế giới động và bất động; các phân biệt thanh tịnh/bất tịnh/hỗn hợp được nêu ra để lý giải các vị thần lớn. Vì vậy, chương kết hợp lời khuyên hãy tận lực an lập liṅga để được phúc lợi đời này và đời sau, với nền tảng siêu hình coi việc an vị là hành vi tái đặt nền thực tại dưới mệnh lệnh (ājñā) của Śiva.
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
Adhyāya 35 trình bày một tường thuật mang tính huyền thoại–giáo lý về Pranava (Oṃ) như dấu hiệu âm thanh tối sơ của Brahman/Śiva và là hạt giống của mặc khải Veda. Upamanyu kể rằng một âm vang mang dấu ‘Oṃ’ hiển lộ, nhưng Brahmā và Viṣṇu lúc đầu không hiểu do sức che lấp của rajas và tamas. Rồi âm tiết duy nhất được phân thành bốn phần: A, U, M (ba mātrā) và một ardhamātrā được đồng nhất với nāda. Chương này đặt các đơn vị âm vị ấy vào biểu tượng không gian của liṅga: A ở phương Nam, U ở phương Bắc, M ở trung tâm; còn nāda được nghe nơi đỉnh. Đồng thời, chúng được liên hệ với các Veda: A=Ṛg, U=Yajus, M=Sāman, nāda=Atharvan. Những tương ứng ấy lại được nối với các phạm trù vũ trụ và nghi lễ (guṇa, chức năng sáng tạo, tattva, loka, kalā/adhvan và các năng lực kiểu siddhi), cho thấy một tầng ký hiệu học nơi mantra, Veda và cấu trúc vũ trụ soi nghĩa lẫn nhau trong chân trời siêu hình Śaiva.
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
Chương 36 là cuộc đối thoại chỉ dạy nghi lễ: Kṛṣṇa thỉnh hỏi phương pháp pratiṣṭhā tối thượng để an vị cả Liṅga và Bera (tượng thờ) như Śiva truyền dạy. Upamanyu đáp bằng trình tự quy phạm: chọn ngày cát tường (nửa tháng sáng, không xung khắc), tạo Liṅga đúng kích thước theo śāstra, khảo sát đất và chọn địa điểm tốt. Ngài nêu các upacāra sơ khởi, bắt đầu bằng lễ bái Gaṇeśa, rồi tịnh hóa khu vực và chuyển Liṅga đến nơi tắm rửa. Các dấu hiệu được vẽ/khắc theo śilpaśāstra bằng bút vàng với sắc tố như kuṅkuma. Liṅga và piṇḍikā được thanh tẩy bằng hỗn hợp đất-nước và pañcagavya. Sau khi thờ phụng cùng bệ/vedikā, Liṅga được đưa đến hồ nước thiêng để đặt adhivāsa (nghỉ nghi lễ/tiếp thụ thần lực). Hội trường adhivāsa được trang nghiêm với torana, vòng rào, vòng cỏ darbha, tám voi phương hướng, tám bình Dikpāla và các biểu tượng aṣṭamaṅgala; các Dikpāla được cúng lễ. Ở trung tâm lập pīṭha rộng, đánh dấu tòa sen, dùng vật liệu sáng rực hoặc gỗ, làm nền cho các bước an vị tiếp theo.
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
Chương 37 mở đầu khi Śrī Kṛṣṇa thỉnh cầu trình bày chính xác về “yoga cực kỳ khó gặp” (parama-durlabha): tư cách hành trì (adhikāra), các chi phần (aṅga), phương pháp (vidhi), mục đích (prayojana) và phân tích nhân duyên của cái chết, để hành giả tránh tự hủy hoại và đạt hiệu lực tức thời. Upamanyu đáp rằng yoga theo tinh thần Śaiva là sự vận hành vững bền của tâm khi tâm đã được chế ngự các dao động nội tại và an trú nơi Śiva. Rồi chương nêu hệ thống năm loại yoga theo thứ bậc: mantra-yoga, sparśa-yoga (gắn với prāṇāyāma), bhāva-yoga, abhāva-yoga và mahā-yoga siêu việt. Mỗi loại được mô tả theo chỗ nương thực hành—tụng niệm và quán nghĩa chân ngôn, kỷ luật khí lực, quán chiếu “bhāva”, và làm tan biến mọi hiện tướng vào thực tại—dẫn từ định có sở y đến nhập định vi tế, vô tướng, đạt yoga tối thượng.
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
Upamanyu trình bày một luận giải mang tính kỹ thuật về các chướng ngại mà người hành yoga gặp phải (antarāya). Ngài nêu mười chướng chính: lười biếng, bệnh nặng, sao lãng/khinh suất, nghi ngờ về con đường hay nơi thực hành, tâm bất định, thiếu tín tâm, nhận thức mê lầm, khổ đau, u uất, và tâm dao động theo các đối tượng giác quan. Sau đó, từng mục được định nghĩa với độ chính xác chẩn đoán: bệnh được xét theo nguyên nhân thân thể và nghiệp; nghi là tri kiến phân đôi giữa các lựa chọn; bất định là tâm không có nền tảng; vô tín là thái độ không có bhāva trong tiến trình yoga; mê lầm là phán đoán đảo ngược. Khổ đau lại chia ba: ādhyātmika (nội tại), ādhibhautika (do chúng sinh/vật chất), và ādhidaivika (do thần linh/đại chủng). U uất phát sinh từ dục vọng không toại; dao động là tâm tản mác vào nhiều cảnh. Khi các vighna được lắng dịu, yogin chuyên chú có thể gặp các upasarga “thiêng” — dấu hiệu gần siddhi nhưng dễ làm lạc hướng nếu hiểu sai. Sáu upasarga được kể: pratibhā (tia trực giác), śravaṇa (thính lực siêu thường), vārtā (nhận tin tức/điềm báo), darśana (thị kiến), āsvāda (vị giác khác thường), vedanā (xúc giác tăng cường). Trọng tâm chương là hướng dẫn cách hiểu và điều phục: nhận diện chướng ngại và dấu hiệu đặc biệt để sādhanā hướng về giải thoát, không say mê quyền năng.
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
Chương 39 là một luận giải mang tính kỹ thuật về thiền (dhyāna) như một kỷ luật theo từng bậc, lấy Śrīkaṇṭha (Śiva) làm trung tâm. Upamanyu nói rằng các hành giả yoga quán niệm Śrīkaṇṭha vì chỉ cần nhớ nghĩ đến Ngài là mục đích liền được thành tựu. Kinh văn phân biệt sthūla-dhyāna (thiền thô, nương đối tượng) nhằm làm tâm vững, với các khuynh hướng vi tế (sūkṣma) và vô đối tượng (nirviṣaya). Văn bản khẳng định quán trực tiếp Śiva đem lại mọi siddhi; và dù quán các hình tướng khác, vẫn nên nhớ hình tướng Śiva như ý nghĩa nội tại. Thiền được mô tả là sự lặp lại tạo nên định lực, khởi từ saviṣaya (có nội dung/đối tượng) rồi tiến đến nirviṣaya (không đối tượng). Khái niệm “thiền vô đối tượng” được tinh tế hóa: đó là dòng liên tục của buddhi (buddhi-santati) hướng về tự tri vô tướng (nirākāra). Việc tu tập cũng được đặt trong khung sabīja (có “hạt giống”/chỗ nương) và nirbīja (vô chủng), khuyên bắt đầu bằng sabīja và kết thúc bằng nirbīja để đạt viên mãn; prāṇāyāma được nhắc như đưa đến các thành tựu tuần tự như an tịnh (śānti) và các trạng thái liên hệ.
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
Chương 40 chuyển từ lời chỉ dạy sang việc thực hành nghi lễ và hành hương. Sūta thuật rằng sau khi Vāyu truyền bày câu chuyện về jñāna-yoga (liên hệ Yādava và Upamanyu) cho các bậc hiền triết rồi biến mất, các hiền giả ở Naimiṣa lúc rạng đông tiến hành lễ tắm avabhṛtha kết thúc satra. Theo lệnh Brahmā, nữ thần Sarasvatī hiện thành dòng sông cát tường với nước ngọt lành, giúp hoàn mãn nghi thức; các hiền giả tắm gội và kết thúc tế lễ. Họ tiếp tục làm vừa lòng chư thiên bằng dòng nước gắn với Śiva, rồi nhớ lại các sự kiện trước và lên đường về Vārāṇasī. Trên đường, họ gặp Bhāgīrathī (Gaṅgā) chảy về phương nam từ Himavat, tắm rồi đi tiếp. Đến Vārāṇasī, họ ngâm mình trong Gaṅgā chảy về phương bắc và thờ phụng liṅga Avimukteśvara đúng pháp. Khi chuẩn bị rời đi, họ thấy trên trời một đại quang minh thần diệu, rực rỡ như triệu mặt trời, tràn khắp mười phương. Nhiều Pāśupata siddha, thân bôi tro và đã viên mãn, kéo đến hàng trăm và hòa nhập vào ánh sáng ấy, biểu thị thành tựu Śaiva cao thượng và sự hiện diện của nơi chốn siêu việt mang quyền năng của Śiva.
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
Chương 41, trong khuôn khổ lời thuật của Sūta, là một đoạn mô tả thánh địa (tīrtha). Mở đầu xác định hồ thiêng mang tên Skandasara, rộng như biển nhưng nước ngọt, mát, trong và dễ tiếp cận. Cảnh quan được khắc họa tinh tế: bờ hồ như pha lê, hoa nở theo mùa, sen và thủy thảo, sóng như mây, tạo cảm giác “bầu trời trên mặt đất”. Từ địa thế, văn bản chuyển sang đời sống nghi lễ: các muni và muni-kumāra giữ giới hạnh, tắm gội và lấy nước, mang dấu ấn khổ hạnh Śaiva như bhasma và tripuṇḍra, mặc y trắng và tuân thủ ācāra. Các dụng cụ đựng và chuyên chở nước được liệt kê (ghaṭa, kalaśa, kamaṇḍalu, đồ đựng bằng lá), cùng các mục đích lấy nước thiêng: cho bản thân, cho người khác, và đặc biệt để dâng các thần. Toàn chương nối kết không gian linh thiêng → hạnh kiểm được quy định → “kinh tế” nghi lễ của nước tīrtha, hàm ý công đức, thanh tịnh và lòng sùng kính hướng về Śiva là khung diễn giải chủ đạo.