Uttarabhāga
The Second Part -- Dharma Encyclopedia
อุตตรภาค (เล่ม 2) แห่งนารทปุราณะ แม้มักถูกจดจำว่าเกี่ยวกับมหาตมยะของสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และคำสอนเรื่องการปฏิบัติ แต่ตอนเปิดเรื่องกลับวางรากฐานด้วยเทววิทยาแห่งวรตะสายไวษณพอย่างเคร่งครัด โดยยกเอกาทศี–ทวาทศี (หริวาสร) เป็นแกนแห่งความรอด และชี้ว่าอานิสงส์มิได้ขึ้นกับทรัพย์หรือการโอ้อวดภายนอก หากขึ้นกับภักติและการประกอบพิธีอย่างบริสุทธิ์ถูกต้องตามศาสตรา ช่วงต้นเน้น “ติถิวิจาร” คือการพิจารณาและกำหนดติถิให้แม่นยำ ว่าด้วยขอบเขตเวลาการถืออุโบสถ/อดอาหาร เวลา “ปารณะ” (การออกวรตะ) และการกำหนดกาลสำหรับพิธีบรรพชน เช่น ศราทธะ ทั้งหมดถูกถือว่าเป็นเรื่องชี้ขาดทางธรรม เพราะความคลาดเคลื่อนของเวลาอาจทำให้ผลแห่งกรรมและผลบุญแปรเปลี่ยนได้ จึงเป็นการผสานศรัทธาภายในกับระเบียบพิธีที่เที่ยงตรง ต่อมาปรากฏมุข “ศาลจักรวาล” ผ่านบทสนทนาระหว่างยมกับพรหม ว่าด้วยอำนาจลงทัณฑ์ต่อผู้ภักดีพระวิษณุ โดยยืนยันว่าผู้ภักดีแท้ย่อมพ้นเขตอำนาจแห่งยม ความยิ่งใหญ่ของ “หรินาม” ถูกกล่าวถึงอย่างสูง แม้การเอ่ยนามโดยไม่ตั้งใจก็ยังมีพลังเปลี่ยนใจได้ ธรรมะจึงถูกมองเป็นระเบียบจักรวาลที่ผูกพัน มิใช่ความชอบส่วนตน และการละเลยหน้าที่นำไปสู่ความเสื่อมทางจิตวิญญาณ วัฏจักรเรื่องรุกมางคทะ–โมหินีทำหน้าที่เป็นบททดสอบของคำสอนในชีวิตจริง ขยายไปสู่ราชธรรม—คุ้มครองราษฎร ปราบคนชั่ว ปกครองด้วยสัตย์ ดำรงทาน และละนโยบายคดเคี้ยว—พร้อมชี้ว่าการรักษาปฏิญญาวรตะเป็นส่วนหนึ่งของความชอบธรรมทางศีลธรรมของกษัตริย์ อีกทั้งยกคฤหัสถธรรมเป็นสนามแห่งการฝึก: ความยินยอม ความเสมอภาคต่อภรรยา การเคารพมารดา และการจัดการความหึงหวงระหว่างภรรยาร่วม อหิงสาถูกยกย่องอย่างเด่นชัด การล่าสัตว์และการฆ่าสัตว์ถูกวิจารณ์ว่าไม่สอดคล้องกับราชธรรมอันสูงและการบูชาที่บริสุทธิ์ เรื่องย่อยอย่าง “การหลุดพ้นของกิ้งก่า” แสดงตรรกะแห่งกรรมว่าเพียงสัมผัสธรรมะและภักติก็อาจเปลี่ยนทิศทางชะตาได้ฉับพลัน ดังนั้นตอนต้นของอุตตรภาคจึงเป็นสะพานจากวรตะเชิงเทคนิคไปสู่แนวโน้มกว้างของภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์และการหลุดพ้นด้วยการปฏิบัติ.
Adhyayas in Uttara Bhaga
82 chapters to explore.
Adhyaya 1
The Description of the Glory of Dvādaśī
บทนี้เริ่มด้วยคาถามงคลสรรเสริญพระหริผู้ทรงพระกรและพระบาทดุจดอกบัว วางกรอบแห่งการคุ้มครองและพระกรุณาแบบไวษณพะไว้ก่อน จากนั้นพระเจ้ามานธาตาทูลถามฤๅษีวสิษฐะถึง ‘ไฟ’ ที่เผาเชื้อเพลิงแห่งบาปอันน่ากลัว แยกบาปที่ทำโดยไม่รู้ตัวว่าเป็น ‘แห้ง’ กับบาปที่ทำโดยเจตนาว่าเป็น ‘ชื้น’ และถามถึงบาปในอดีต ปัจจุบัน อนาคต วสิษฐะชี้ว่าไฟชำระนั้นคือวันเอกาทศี วันศักดิ์สิทธิ์ของพระหริ ซึ่งประกอบด้วยการสำรวมตน การถืออุโบสถ/อดอาหาร การบูชาพระมธุสูทนะ การอาบน้ำพิธีที่เกี่ยวเนื่องกับธาตรี/อามลกี และการตื่นเฝ้าตลอดคืน เอกาทศีกล่าวว่าสามารถเผาบาปที่สั่งสมมาหลายร้อยชาติ และให้บุญยิ่งกว่าอัศวเมธกับราชสูยะ พร้อมประทานผลทางโลก (สุขภาพ คู่ครอง บุตร อำนาจอธิปไตย) และผลสูงสุด (สวรรค์และโมกษะ) อีกทั้งยกว่าการถือวันของพระหริเป็นหนทางชี้ขาดสู่ที่ประทับของพระวิษณุ เหนือกว่าการพึ่งเพียงตirtha อันเลื่องชื่อ ผลบุญยังเกื้อกูลญาติทั้งสายมารดา บิดา และเครือญาติทางสมรส ท้ายที่สุดทวาทศีได้รับการสรรเสริญว่าเป็น ‘ไฟ’ ขั้นสุดที่ทำให้การปฏิบัติสมบูรณ์ นำสู่วิษณุโลกและป้องกันการเกิดใหม่
Adhyaya 2
Tithi-vicara (Determination of Tithi for Fasts, Parana, and Pitri Rites)
ณ ป่าไนมิษารัณยะ ฤๅษีทั้งหลายทูลถามสุทา (ศิษย์ของวยาสะ) ว่า การถือวรต/อุโบสถควรยึดตั้งแต่ต้นติติหรือเพียงจนติติสิ้นสุด สุทาแยกหลักวรตเพื่อเทวะซึ่งเน้นความครบถ้วนของติติ ออกจากพิธีเพื่อปิตฤที่เน้นความพอใจ ‘มูละ’ และอธิบายกฎปูรววิทธา/วิทธา (โทษจากการทับซ้อนของติติ) โดยถือการสัมผัสติติกับเวลาพระอาทิตย์ขึ้นเป็นเกณฑ์สำหรับกิจประจำวัน ส่วนปารณะและวาระมรณะแนบตามติติที่เป็นอยู่ในขณะนั้น ขณะที่พิธีปิตฤถือว่าติติที่แตะช่วงอาทิตย์อัสดงเป็น ‘ครบ’ บทนี้แจกแจงกรณีเอกาทศี/ทวาทศี เช่น เอกาทศีถูกเจาะเมื่อใด เมื่อใดต้องถืออดอาหารในทวาทศี และให้ทำปารณะในตรโยทศี พร้อมเงื่อนไขตามวันและนักษัตร (เช่น ศรวณะ) ต่อมามีข้อสังเกตเชิงเทคนิคเรื่องยุคและสังกรานติ ว่าด้วยการเริ่มยุค อายนะ และมาตราการย้ายราศีของสุริยะ ตอนท้ายเตือนหนักแน่นว่า การบูชา การให้ทาน การสวดมนต์ (ชปะ) โหมะ การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ และศราทธะที่ทำในติติวิทธาย่อมเสียผล จึงควรปรึกษาผู้รู้กาลเวลาเพื่อกำหนดวรตให้ถูกต้อง
Adhyaya 3
Yama’s Journey to Brahmaloka (Ekadashi–Dvadashi Mahatmya in the Rukmangada Cycle)
เหล่าฤๅษีทูลถามวิธีปฏิบัติอย่างละเอียดที่ทำให้พระวิษณุพอพระทัยและบันดาลความมุ่งหมายทั้งหลาย สุตะตอบว่า พระหฤษีเกศทรงพอพระทัยด้วยภักติ มิใช่ด้วยทรัพย์ แล้วนำเรื่องของโคตมะว่าด้วยพระเจ้ารุกมางคทะ ผู้เป็นภักตะแน่วแน่ต่อพระกษีรศายี/ปัทมนาภะ พระราชาทรงสถาปนาวินัย “หริวาสระ” ด้วยการประกาศกลอง: ผู้สมควรต้องประกาศวันศักดิ์สิทธิ์ของพระวิษณุ การกินในวันนั้นถูกตำหนิและมีโทษทางสังคม ส่วนทานและการอาบน้ำคงคาได้รับการสรรเสริญ บทนี้ย้ำอานุภาพแห่งการหลุดพ้นว่า แม้ถือเอาก็ได้เพียงเป็นข้ออ้างในวันเอกาทศี–ทวาทศีก็นำไปสู่วิษณุโลก; การกินในวันของพระหริถูกกล่าวว่า “กลืนบาป” ขณะที่การอดอาหารค้ำจุนธรรม ผลสะเทือนจักรวาลถูกเล่าว่า บันทึกของจิตรคุปต์ถูกลบ นรกและแม้สวรรค์ก็ว่างเปล่า สรรพสัตว์ขึ้นสู่เบื้องบนโดยทรงครุฑ นารทถามยมราชถึงเหตุที่ไร้คนบาป ยมราชอธิบายว่าประกาศของพระราชาทำให้สัตว์โลกพ้นจากอำนาจของตน ด้วยความทุกข์ ยมราชไปพร้อมนารทและจิตรคุปต์สู่พรหมโลก ที่ซึ่งพรหมาถูกพรรณนาในภาพจักรวาลวิทยาอย่างกว้างใหญ่ ปิดท้ายด้วยคำคร่ำครวญของยมราชและความพิศวงของที่ประชุม
Adhyaya 4
Yamavākya (The Words of Yama)
ในบทนี้ ยมกล่าวต่อพระพรหมว่า ความเสื่อมแห่งเดชทางจิตวิญญาณร้ายยิ่งกว่าความตาย และแม้ไร้ความปรารถนา หากละเลยหน้าที่ที่บัญญัติไว้ย่อมนำสู่ความตกต่ำ ท่านแจกแจงโทษกรรมของการทรยศต่อความไว้วางใจและคอร์รัปชัน—ยักยอกทรัพย์นายหรือทรัพย์หลวง/สาธารณะต้องเสวยนรกยาวนานและเกิดเป็นหนอน หนู แมว เป็นต้น ย้ำหลักธรรมของผู้รับฝากทรัพย์ ยมบอกว่าตนปกครองตามพระบัญชาของพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น แต่กลับถูกพระเจ้ารุกมางคทะ ‘พิชิต’ เพราะเอกาทศี วันของพระหริ ทำลายบาปได้แรงกล้าจนประหนึ่งแผ่นดินยังถือศีลอดด้วยความเคารพ คำสอนยกการพึ่งพาพระวิษณุแต่ผู้เดียวเหนือพิธีอื่น—ยัญญะ แสวงบุญ ทาน พรต หรือแม้ความตายอันรุนแรง หากไร้พระวิษณุย่อมไม่ถึงจุดหมายสูงสุด การถือพรตเอกาทศีพาผู้ภักดีพร้อมบิดาและปู่ไปสู่วิษณุโลก ทำให้ยมกังวลเรื่องพันธะบรรพชนและเหตุปัจจัยแห่งกรรม ท้ายที่สุด เหล่าทูตพระวิษณุทำลายทางอันร้อนแรงของยม เปิดทางช่วยสัตว์โลกจากกุมภีนรก และนำไปสู่ปรมธามอันสูงสุด
Adhyaya 5
Yama-vilāpana (The Lamentation Concerning Yama)
ในบริบทสนทนาว่าด้วยภูมิศาสตร์แห่งภักติในอุตตรภาค ยมกล่าวต่อพระพรหม (วิราญจ/ปิตามหะ) สรรเสริญหนทางอันราบรื่นและมั่นคงไปสู่พระวิษณุผู้ทรงจักร ซึ่งผู้ประพฤติดีไร้มลทินได้ดำเนินมาแล้ว ยมประกาศว่า “วิษณุโลก” ไพศาลหาประมาณมิได้และไม่สิ้นสุด—แม้มีโลกและสรรพชีวิตนับไม่ถ้วนก็ไม่เคย ‘เต็ม’ การพำนักในธามของมาธวะย่อมชำระสรรพสัตว์ทั้งหมด ไม่ว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ แม้เคยทำกรรมต้องห้าม แสดงความยิ่งใหญ่แห่งการอยู่ใกล้พระหริ กล่าวถึงพระราชโองการและการถืออุโบสถ/อดอาหารว่าเป็นเหตุให้ขึ้นสู่วิษณุโลก ทำให้ยมกังวลว่าจะสูญสิทธิ์เหนือดวงวิญญาณ พระผู้เป็นเจ้าทรงนำภักตะไปยังแดนไวษณพด้วยพระองค์เอง ประทับให้ขึ้นครุฑ ประทานรูปสี่กร ผ้าพีตัมพร พวงมาลัย และเครื่องหอม—เป็นนิมิตแห่งผลคล้ายสายุชยะ/สารูปยะ ต่อจากนั้นยกย่องพระเจ้ารุกมางคทะผู้ได้อธิปไตยโดยบุญ และสรรเสริญมารดาผู้ธำรงคุณธรรม พร้อมสั่งสอนคุณค่าของบุตรผู้ประเสริฐเทียบกับบุตรอัปมงคลผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมะ ท้ายบทสรรเสริญการประสูติของรุกมางคทะว่าเป็นการจัดวางเพื่อ ‘ชำระล้าง’ อันพิเศษ และปิดด้วยความพิศวงของยมต่อสัญลักษณ์แห่งความบริสุทธิ์ที่ไม่เคยพบมาก่อนในพระหริเสวา
Adhyaya 6
Brahmavākya (Brahmā’s Pronouncement on Hari-nāma and the Non-punishability of Viṣṇu’s Devotees)
พระพรหมทรงบรรเทาความทุกข์และหันถ้อยสนทนาไปสู่พลังไถ่กู้ที่เด็ดขาดของ “หรินาม” และภักติแด่พระวิษณุ ทรงประกาศว่า การถืออุโบสถเพื่อพระองค์ในกาลสौरะและการเปล่งพระนาม นำไปสู่ปรมสถาน; การนอบน้อมแด่พระกฤษณะเพียงครั้งเดียวประเสริฐยิ่งกว่าอวภฤถสนานของอัศวเมธสิบครั้ง และผู้ภักดีไม่หวนกลับสู่การเกิดใหม่ดังผู้ประกอบอัศวเมธ. มหาตีรถะอย่างกุรุเกษตร กาศี และวิรชา ยังด้อยกว่าพยางค์คู่ “หริ” ที่สถิตบนลิ้น; การระลึกถึงหริยามใกล้มรณะลบล้างแม้บาปหนัก แสดงโมกษธรรมที่ตั้งอยู่บนภักติ. ต่อมาว่าด้วยธรรมแห่งอำนาจ: เทวทูตและเจ้าหน้าที่ทั้งหลายต้องยอมรับและไม่ขัดขวางผู้ภักดีของชนารทนะ/มธุสูทนะ; การลงทัณฑ์ผู้ภักดีจะย้อนผลร้ายแก่ผู้ลงทัณฑ์เอง. การถือพรตทวาทศีถูกประกาศว่าชำระให้บริสุทธิ์โดยตัวมันเองแม้ทำด้วยเจตนาปะปน และพระพรหมไม่ทรงช่วยการใดที่เป็นอธรรมในการต่อต้านผู้ภักดีของพระวิษณุ.
Adhyaya 7
Brahmā’s Discourse to Mohinī (Harivāsara, Desire, and the Satya-Test of Rukmāṅgada)
บทนี้เริ่มด้วยยมยอมรับความยิ่งใหญ่ของหริภักติ—ผู้ระลึกถึงพระหริ ทำอุปวาส และสรรเสริญพระองค์ ยมไม่อาจผูกมัดได้; แม้เอ่ยคำว่า “หริ” โดยบังเอิญก็ยังตัดวัฏสงสารและพ้นจากบัญชีของยมได้ สุติเล่าถึงความดำริของพระพรหมเพื่อให้เกียรติหน้าที่ของยม จึงปรากฏหญิงสาวผู้มีเสน่ห์ดุจโมหินี พร้อมคำสอนตำหนิกาม—ความใคร่แม้เพียงในใจกับความสัมพันธ์ต้องห้ามนำไปสู่นรกและทำลายบุญที่สั่งสม พระพรหมแก้ความหลงด้วยการพิจารณากายว่าเป็นกระดูก เนื้อ และของไม่สะอาด แล้วมอบภารกิจแก่หญิงสาว เรื่องต่อมาว่าด้วยพระเจ้ารุกมางคทะและเจ้าชายธรรมางคทะ ผู้เป็นแบบอย่างแห่งการสละและสัจจะ แผนของพระพรหมคือให้หญิงสาวผูกมัดกษัตริย์ด้วยคำปฏิญาณ เรียกร้องให้ละอุปวาสวันหริวาสระ และท้ายที่สุดให้ตัดศีรษะโอรสของตนเอง เป็นบททดสอบสัจยธรรมอันรุนแรง โดยสัญญาว่าผู้มั่นคงในสัจจะจะได้ถึงแดนพระวิษณุ
Adhyaya 8
The Description of Mandara (Mandaropavarṇanam) in the Mohinī Narrative
สุ ตะเล่าเหตุการณ์ว่า เทวีผู้มีเนตรดุจดอกบัวทูลขอพรจากพระพรหมให้ประทานนามเพื่อจะเสด็จเข้าสู่บริเวณเทวสถานได้ พระพรหมจึงประทานนามแบบสคุณะว่า “โมหินี” และกล่าวว่าการสถิตของนางมีฤทธิ์บำบัดโรคและก่อให้เกิดความปีติ เทวีถวายบังคมแล้วเสด็จไปยังเขามันทราอย่างรวดเร็วต่อหน้าทวยเทพ จากนั้นบทนี้ขยายเป็นมหาตมยะเชิงตirtha ของมันทรา—ความเกี่ยวข้องกับวาสุกีและตำนานกวนเกษียรสมุทร การวัดขนาดและความลึกของมหาสมุทร กระแสน้ำนมและไฟที่ปรากฏจากกระดูกของกูรมะ และการที่ภูเขาเป็นคลังแก้วมณีและสมุนไพร เป็นสนามเล่นทิพย์ และเป็นสถานที่จุดประกายตบะ มีการกล่าวถึงแท่นศิลาสีน้ำเงินสุกใสยาวเจ็ดยোজন ลิงคะเกาลีศะขนาดสิบหัตถ์ และศาสนสถานชื่อวฤษลิงคะอันเลื่องชื่อ โมหินีบรรเลงดนตรีศักดิ์สิทธิ์อย่างวิจิตรด้วยรากะ-ตาละ มูรจฉนา และเสียงกานธาระ จนเร้า “กามะ” แม้ในสิ่งไม่เคลื่อนไหว เมื่อได้ยินเช่นนั้น ฤๅษีดิคัมพรแปรเป็นสตรีแล้วเข้าไปหาโมหินี ด้วยใจสับสนระหว่างใคร่และอายภายใต้สายตาของพระปารวตี
Adhyaya 9
The Dialogue between Rukmāṅgada and Dharmāṅgada
สุทากล่าวเล่าเรื่องว่า พระเจ้ารุกมางคทะ ผู้ภักดีต่อพระหริ เตรียมมอบราชอำนาจแก่โอรสคือธรรมางคทะ และถือว่าการสละราชสมบัติเป็นธรรมะ บุตรที่สามารถต้องได้รับมอบหมายให้ปกครอง มิฉะนั้นธรรมะและเกียรติของบิดาย่อมเสื่อม บุตรแท้คือผู้แบกรับภาระของบิดา ก้าวล้ำในชื่อเสียง และเคารพคำสั่งสอนของบิดา ความประมาทนำไปสู่นรก รุกมางคทะอธิบายความเหน็ดเหนื่อยในการคุ้มครองราษฎร และการบังคับถืออุโบสถอดอาหารในวันศักดิ์สิทธิ์ของพระหริ แม้มีข้ออ้างเรื่องเจ็บป่วยหรือพิการ โดยย้ำว่าเป็นวินัยแห่งราชธรรมเพื่อประโยชน์ส่วนรวม ธรรมางคทะรับภาระแล้วกล่าวแก่ประชาชนว่า ที่ใดมีการลงโทษอันชอบธรรม อำนาจของยมย่อมไม่อาจครอบงำ เขาสั่งสอนให้ระลึกถึงชนารทนะ ละความยึดถือ ปฏิบัติหน้าที่ตามฐานะ และเคร่งครัดการถือศีลอดในวันของพระหริ โดยเน้นวันทวาทศี ตอนท้ายยกย่องความเป็นใหญ่ของพระวิษณุในจักรวาล (ผู้รับหัวยะ-กัวยะ สถิตเป็นอันตรยามีในสุริยะและอากาศ) และหลักว่ากรรมทั้งปวงควรถวายแด่ปุรุโษตตมะ รุกมางคทะพอใจไปถึงโลกบรรพชน และสรรเสริญมเหสีว่าบุตรผู้ทรงคุณธรรมให้ผลดุจ ‘ความหลุดพ้น’ แก่ตน
Adhyaya 10
Rukmāṅgada–Vāmadeva Saṃvāda: Ahimsa, Hunting, and the Fruit of Dvādaśī-Bhakti
วสิษฐะเล่าคำตักเตือนของพระมเหสีแก่พระเจ้ารุกมางคทะว่า ราชธรรมแท้ต้องละการฆ่าสัตว์ และบูชาพระชนารทนะด้วยยัญอันชอบธรรมและภักติ มิใช่ด้วยหิงสา ความเพลิดเพลินทางอินทรีย์นำทุกข์มา; แม้การบูชาพระหฤษีเกศในเรือนก็ประเสริฐกว่าการฆ่า บทนี้กล่าวว่ากรรมแห่งความรุนแรงมีผู้ร่วมรับผิดชอบหกฝ่าย—ผู้เห็นชอบ ผู้ฆ่า ผู้ยุยง ผู้กิน ผู้ปรุง และผู้จัดหาเครื่องมือ—จึงยกอหิงสาเป็นธรรมสูงสุด พระราชาตรัสว่าการเข้าป่าเพื่อคุ้มครอง มิใช่เพื่อการล่า แล้วเสด็จถึงอาศรมงดงามพบฤๅษีวามเทวะ ผู้สรรเสริญภักติแบบไวษณพของพระองค์ ชี้ว่าภักติสูงกว่าชาติกำเนิด และการถือทวาทศีช่วยนำสู่ไวกุณฐะ รุกมางคทะผู้ถ่อมตนทูลถามว่า บุญเก่าใดทำให้ได้มเหสีอัศจรรย์ ความมั่งคั่ง สุขภาพ และโอรสผู้ภักดี—ล้วนเป็นผลสุกงอมของปุญญะและภักติต่อพระนฤหริ
Adhyaya 11
The Vision of Mohinī (मोहिनी-दर्शनम्)
วสิษฐะจัดวางเหตุการณ์ แล้ววามเทวะตอบคำถามของพระราชา เปิดเผยภูมิหลังแห่งกรรม: เคยเกิดเป็นศูทรผู้ยากไร้และทุกข์ในครอบครัว ต่อมาชีวิตแปรเปลี่ยนด้วยการคบหาพราหมณ์และการจาริกสู่ทีรถะ ในมถุรา หลังอาบน้ำยมุนาที่วิศรานติและในบริบทเทวสถานวราหะ เขาสอนอศูนยศยนวรตะให้ครบด้วยการปารณา 4 ครั้ง โดยกล่าวว่าในวันศราวณะทวิตียาให้บูชาพระชคันนาถ (วิษณุ) พร้อมพระลักษมี ถวายเครื่องสักการะ ทำทานเตียงและผ้า และเลี้ยงพราหมณ์ ได้ความมั่งคั่งและสิ้นบาป; ส่วนการบูชาในวันทวาทศีสัมพันธ์กับการได้สายุชยะกับพระวิษณุ ต่อมาเรื่องหันสู่ราชธรรมและการสละ: พระราชามอบภาระบ้านเมืองแก่โอรส วามเทวะยกย่องความกตัญญูเชื่อฟังบิดามารดายิ่งกว่าการอาบน้ำทีรถะเพียงอย่างเดียว เมื่อเป็นอิสระ พระราชาเดินทางสู่เขามันทรา เห็นภูเขาแห่งจักรวาลและแดนทองคำ จนถูกเสียงและรูปโฉมของโมหินีครอบงำ; นางกล่าวกับเขาและเรียกร้องทานอันชอบธรรมก่อนการร่วมรัก เป็นบททดสอบระหว่างธรรมะกับกามะ
Adhyaya 12
Samayakaraṇa (Determination of Proper Times / Formalizing the Condition)
วสิษฐะเล่าว่า พระเจ้ารุกมางคทะตื่นรู้ถึงการมาของโมหินี แล้วถูกกามครอบงำ สรรเสริญความงามของนาง และเสนออำนาจ เมืองบาดาล ทรัพย์สมบัติ แม้กระทั่งตนเองเป็นของกำนัล. โมหินีปฏิเสธสิ่งล่อใจทางโลก และขอเพียงว่า ‘เมื่อถึงกาลอันควร สิ่งใดที่เรากล่าวให้ทำ จงทำโดยไม่ลังเล’ ทำให้การพบกันกลายเป็นสัญญาธรรมอันผูกพัน. พระราชายอมรับทุกเงื่อนไข; โมหินีจึงขอมือขวาเป็นหลักประกัน พร้อมย้ำชื่อเสียงแห่งสัจจะและธรรมของพระองค์ในสามโลก. พระราชาปฏิญาณรักษาสัจจะตลอดชีวิต ถือว่าการมอบมือเป็นพยานพอ และถึงกับนำบุญที่สั่งสมมาเป็นเดิมพันเพื่อการปฏิบัติตาม. พระองค์บอกเชื้อสายอิกษวากุ พระบิดาฤตธวัช ชื่อรุกมางคทะ และพระโอรสธรรมางคทะ พร้อมเล่าว่ามาถึงเขามันทระและถูกเสียงเพลงของโมหินีดึงดูด. โมหินีเผยว่านางกำเนิดจากพรหมา บำเพ็ญตบะและบูชาพระศิวะที่มันทระ จึงได้พระราชาด้วยพระกรุณาศิวะ แล้วจับมือยกพระองค์ขึ้น—บทนี้เน้น ‘สมยะ’ คำมั่น และธรรมท่ามกลางสิ่งยั่วยวน.
Adhyaya 13
Mohinī-Saṃmohana (The Enchantment of Mohinī)
วสิษฐะเล่าเหตุการณ์ของพระเจ้ารุกมางคทะ เมื่อโมหินีเร่งให้ทรงอภิเษกทันทีตามพิธีกฤหยะสูตร โดยชี้ว่า หากหญิงสาวยังมิได้สมรสแต่ตั้งครรภ์ ย่อมเป็นโทษใหญ่ทั้งทางสังคมและทางพิธีกรรม นางอ้างคติในปุราณะเรื่องกำเนิดที่ถูกติเตียน (ทิวากีรติ) และแจกแจงสามสายกำเนิดที่นับเป็นจัณฑาล—เกิดจากหญิงมิได้สมรส, เกิดจากการสมรสในโคตรเดียวกัน, และเกิดจากบิดาศูทรกับมารดาพราหมณี หลังอภิเษก พระราชาทรงแสดงภักติอย่างยิ่งและรับจะสนองความปรารถนาของนาง โมหินียกปัญหาความหึงหวงของภรรยาร่วม และกล่าวอุดมคติธรรมของภรรยา—ภรรยาควรอยู่ที่ใดที่สามีอยู่ แม้ยากจน; การละทิ้งถิ่นอันควรของสามีเป็นที่ติเตียนและให้ผลกรรมมืด นางตัดสินใจตามเสด็จเข้าพระนคร แต่ตอนจบแฝงนัยแห่งการทำลายตนเอง ปิดบทด้วยลางอันสง่างามและน่าหวั่นเกรง
Adhyaya 14
The Liberation of the Lizard (Godhā-vimukti)
วสิษฐะเล่าแก่พระเจ้ารุกมางคทะถึงการลงจากภูเขา ที่ซึ่งเห็นรูปอัศจรรย์ดุจแร่ธาตุ เมื่อถึงพื้นดิน ม้าของพระราชาเหยียบกระแทกพื้นจนทำให้จิ้งจกบ้านที่เพิ่งปรากฏบาดเจ็บ พระราชาทรงเมตตาใช้น้ำเย็นชุบชีวิต นางสารภาพว่า ณ เมืองศากละ นางเคยใช้ผงคุ้มครอง/ตะกรุดเป็นอุบายบังคับครอบงำสามี จนสามีป่วยหนัก จึงต้องตกนรกตัมรภราษฏระ และเวียนเกิดในกำเนิดต่ำอยู่เนิ่นนานในร่างจิ้งจก นางขอความช่วยเหลือด้วยบุญของพระราชา คือผลอันไม่เสื่อมของการกระทำที่เป็นวิชัยทาน การถือศีลอดศราวณะทวาทศีและทำปารณะให้ถูกต้องในวันตรโยทศี ความชำระจากสายน้ำศักดิ์สิทธิ์อย่างสรยูและคงคา และการระลึกถึงพระหริในเรือน โมหินีโต้แย้งให้ลงโทษตามกรรมอย่างเคร่งครัด แต่พระราชายกแบบอย่างหริศจันทร ดธีจิ ศิพิ และชีมูตวาหนะ สอนเมตตาและตั้งใจมอบบุญกุศล เมื่อได้รับปุญญะ จิ้งจกสลัดกาย ได้รูปโฉมและเครื่องประดับทิพย์ แล้วไปสู่โลกของพระวิษณุ แสดงโมกษะด้วยการพึ่งพา เมตตา และผลแห่งวรตะ
Adhyaya 15
Dialogue of Father and Son (Pitṛputra-saṃvāda) — Mohinī Episode
เมื่อพระราชารุกมางคทะพ้นบาปแล้ว พระองค์พร้อมโมหินีขึ้นม้ารวดเร็วดุจลม เหาะไปในนภา สำรวจป่า แม่น้ำ ชุมชน ป้อมปราการ และแว่นแคว้นอุดมสมบูรณ์ ทั้งได้เห็นอาศรมของวามเทวะเพียงชั่วครู่ จากนั้นเสด็จถึงไวทีศาและสถาปนาอำนาจกษัตริย์ขึ้นใหม่ ฝ่ายพระโอรสธรรมางคทะซึ่งรายล้อมด้วยกษัตริย์พันธมิตร ถกเถียงถึงความเหมาะสมและบุญกุศลของการออกไปต้อนรับพระบิดา แม้มีคำเตือนว่าไม่สมควร ก็ยังเสด็จไปพร้อมกษัตริย์มากมาย กราบลงด้วยความเคารพ และรุกมางคทะทรงประคองให้ลุกขึ้นแล้วกอดด้วยความรัก ต่อมาพระบิดาทรงทดสอบการปกครองด้วยคำถามว่าด้วยราชธรรม—คุ้มครองราษฎร เก็บส่วยภาษีโดยชอบ บำรุงพราหมณ์ วาจาอ่อนโยน ดูแลโคและเมตตาถึงเรือนชัณฑาล ตัดสินคดีอย่างยุติธรรม กำกับตวงวัด หลีกเลี่ยงการเก็บเกินควร งดการพนันและสุรา และทรงตำหนิความหลับใหลว่าเป็นรากแห่งอธรรม ธรรมางคทะกราบซ้ำแล้วซ้ำเล่า ยืนยันว่าการเชื่อฟังพระบิดาคือธรรมสูงสุดและดุจเทพของบุตร ท้ายบทเขาตะลึงในความงามของโมหินี สงสัยว่าเป็นมายา แต่ก็สรรเสริญว่าเหมาะแก่ราชสกุล
Adhyaya 16
Pātivratya-kathana (The Narrative of the Pativrata)
วสิษฐะเล่าแก่พระราชาถึงเหตุการณ์ในวัฏจักรรุกมางคทะ–ธรรมางคทะ รุกมางคทะกล่าวว่าได้พบและรับนางสุทรรศนา/โมหินีด้วยเหตุปัจจัยแห่งเทพ ณ เขามันทรา หลังนางบำเพ็ญตบะที่เทวคิริ แล้วถวายให้อยู่ในฐานะแม่ผู้คุ้มครองของธรรมางคทะ ธรรมางคทะแสดงความกตัญญูอย่างยิ่ง—กราบแบบสाष्टางคะ ล้างพระบาท รับน้ำล้างบาทขึ้นเหนือเศียร และสำรวมอินทรีย์แม้ต่อรูปโฉมอันยั่วยวน ต่อมาพรรณนาทานอันโอฬารและกำเนิดเชิงตำนานของเครื่องประดับ เพื่อย้ำราชธรรมและทานด้วยภักติ จากนั้นเป็นคำสอนชัดเจน—ให้เคารพมเหสีอันเป็นที่รักของพระราชา ตำหนิความริษยาและวิวาทระหว่างภรรยา และสรรเสริญการปรนนิบัติที่เกื้อกูลประโยชน์ของสามี ตอนท้ายยกเรื่องปติวรตา: ภรรยาทนทุกข์ ทำวรตเคร่งครัด และเข้าสู่กองไฟพร้อมสามีผู้เจ็บป่วย อันถือว่าชำระบาปและนำสู่สวรรค์ แสดงภักติที่มีกำลังแห่งวรตเป็นทางแห่งบุญและความหลุดพ้น.
Adhyaya 17
Mohinī’s Speech (Mohinyāḥ Bhāṣaṇam)
บุตรชักชวนมารดา “สันธยาวลี” ให้ละความริษยา และยกย่อง “โมหินี” ในฐานะสหธรรมินีร่วมเรือน โดยสรรเสริญธรรมอันหาได้ยากคือการปฏิบัติต่อภรรยาร่วมด้วยความเที่ยงธรรมดุจมารดา สันธยาวลียอมรับ กล่าวถึงอานุภาพของมหาวรตที่ให้ผลรวดเร็วและทำลายบาปใหญ่ พร้อมสอนว่า “บุตรผู้มีคุณธรรมเพียงคนเดียว” ประเสริฐกว่าบุตรที่ก่อทุกข์มากมาย และบุตรมีหนี้คุณมารดาตลอดชีวิต ด้วยสายตาของนาง ภาชนะทั้งหลายเต็มด้วยอาหารหกรส; โมหินีปรนนิบัติอย่างถูกพิธี และครอบครัวประกอบกิจหลังอาหาร เช่น ชำระน้ำและถวายตัมบูละ โมหินีประหลาดใจในความกตัญญูของบุตร จึงตั้งใจจะเป็นมารดาของบุตรผู้ชอบธรรมและเชิญพระราชา ครั้นพระราชาเสด็จมา นางตักเตือนความหลงในราชสมบัติและการละเลยหน้าที่สมรส ชี้ว่าความรุ่งเรืองและฐานะเกิดจากบุญ และควรมอบภาระการปกครองแก่ทายาทผู้สามารถ ตอนท้ายพระราชาตอบอย่างนอบน้อม เป็นจุดยอดคำสอนว่าธรรมคือความกลมกลืนของความเป็นแม่ การครองเรือน และราชธรรม
Adhyaya 18
Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma
กษัตริย์ผู้เหนื่อยล้าและหลงกลด้วยโมหินี/วิโมหินี สั่งโอรสให้ยกย่องนางดุจภรรยา แต่โมหินีกลับจากไป ครั้นตื่นรู้กษัตริย์จึงน้อมรับคำแนะนำของนาง โมหินีชี้นำให้กลับสู่ธรรมะ: ต้องปลอบประโลมมเหสีผู้ใหญ่ เตือนว่าการทำให้ภรรยาหลวงอับอายแล้วตั้ง “ภรรยาน้อย” ย่อมนำความพินาศ และน้ำตาสตรีผู้ภักดีเผาผลาญความสงบทางจิตวิญญาณ ต่อมาสรรเสริญสันธยาวลีว่าไร้ผู้เสมอ เหล่ามารดาในเรือนรวมตัวกันตำหนิกามที่ทำลายตนด้วยอุปมาเหมือนพิษ ไฟ และคมดาบ แล้ววางหลักเกณฑ์ว่า สามีจะรับภรรยาอีกได้ก็แต่ด้วยความยินยอมของภรรยาผู้ใหญ่ ภรรยาผู้ใหญ่ต้องได้ส่วนสองเท่าและสิ่งที่ปรารถนา และคู่ครองควรกระทำอิษฏะและปูรตะร่วมกัน จากนั้นเจ้าชายถวายทานใหญ่—ทรัพย์ เมือง รถศึก ทอง คนรับใช้ โค ธัญพืช เนยใส ช้าง อูฐ เครื่องหอม และภาชนะ—เคารพมารดาทั้งปวงโดยไม่แบ่งแยกเพื่อความกลมเกลียว ครั้นเหล่ามารดาพอใจจึงอวยพรให้กษัตริย์เสวยสุขกับโมหินีโดยไร้ความริษยา สรุปว่าระเบียบในครัวเรือนฟื้นคืนด้วยการเคารพมารดาและการแบ่งปันอย่างยุติธรรม
Adhyaya 19
The Description of Mohinī’s Love Episode
วสิษฐะสอนธรรมางคทะเรื่องราชธรรม—ปราบคนชั่ว เฝ้าระวังไม่ประมาท คุ้มครองการค้า บำเพ็ญทาน ละความคดโกง และบริหารคลังกับราษฎรด้วยปัญญา ดุจผึ้งเก็บสาระจากดอกไม้ เจ้าชายเคารพบิดามารดา จัดหาความสุขสบายแก่พระบิดา และรับภาระพิทักษ์แผ่นดิน เมื่อธรรมางคทะครองราชย์ ผู้คนห่างบาปและรุ่งเรือง—ต้นไม้ให้ผล นาให้ข้าว วัวให้น้ำนมมาก ครอบครัวมีวินัย และไร้ความหวาดกลัวโจร การถือพรตเนื่องในวันมาธวะได้รับสรรเสริญว่าเกื้อหนุนความมั่นคงของธรรมชาติและความมั่งคั่ง และภักติแด่พระหริเป็นแกนจิตวิญญาณของสังคม ต่อมาความเรื่องหักเห—กษัตริย์ชราราวกลับหนุ่มด้วยความสำเร็จของโอรส กลับหลงใหลวิโมฮินี/โมฮินี ความกำหนัดยิ่งทวีจนปฏิญาณจะถวายทานฟุ่มเฟือยแม้สิ่งไม่ควรถวาย แสดงอำนาจมายาที่ครอบงำวิจารณญาณ
Adhyaya 20
Dharmāṅgada’s Conquest of the Directions
วสิษฐะเล่าว่า รุกมางคทะหมกมุ่นในสุขทางกามอยู่แปดปี ครั้นปีที่เก้า ธรรมางคทะโอรสกลับจากเขามลยะ หลังปราบวิทยาธรห้าตนด้วยอาวุธไวษณวะ และนำแก้วกามทห้าดวงซึ่งให้พรต่างกันมา ได้แก่ ให้ทรัพย์ ให้ผ้าและเครื่องประดับ ให้ความหนุ่มและน้ำอมฤต ให้ท้องพระโรงและอาหาร และให้เหาะเหินไปได้ทั่วสามโลก เขาถวายแก้วเหล่านั้นแทบพระบาทบิดามารดา พร้อมขอให้นำไปมอบแก่มโหินีเพื่อเป็นเครื่องประดับ ต่อจากนั้นเขาเล่าการพิชิตทวีปทั้งเจ็ด การลงสู่มหาสมุทร การชนะนครโภควตีของนาค ได้อัญมณีและสร้อยมุก ปราบพวกทานวะ และทำศึกกับวรุณะในรสาตละนานหนึ่งปี ก่อนชนะด้วยอาวุธนารายณะแต่ยังไว้ชีวิต แล้วได้รับม้าและหญิงสาวเป็นชายา ตอนท้ายเป็นคติธรรมว่า ความรุ่งเรืองทั้งปวงอาศัยบิดา บุตรไม่ควรโอ้อวด ไม่ควรกักสิ่งที่พึงถวายแก่พราหมณ์ และบุตรกระทำการได้ด้วยกำลังแห่งพืชพันธุ์ของบิดา ธรรมางคทะนำชายาใหม่เข้าสู่สภามารดาเพื่อขอพรและความคุ้มครอง
Adhyaya 21
Śikṣā-nirūpaṇa (Exposition of Discipline): Son’s Marriage, Paternal Duty, and Royal Administration
มานธาตาถามวสิษฐะว่า หลังได้ฟังถ้อยคำของโอรสแล้วพระราชาทรงตอบสนองอย่างไร และสตรีผู้มีเสน่ห์ที่เกี่ยวข้องกับพรหมา (วิธาตฤ) คือใคร วสิษฐะเล่าว่า พระราชาผู้เป็นภักตะของพระวิษณุทรงยินดีร่วมกับพระมเหสี แล้วทรงแบ่งทรัพย์—ส่วนหนึ่งเพื่อการอภิเษกของธรรมางคทะ ส่วนหนึ่งมอบแก่โมหินี และที่เหลือจัดสรรตามสมควร พระองค์ทรงบัญชาให้ปุโรหิตประจำราชสกุลประกอบพิธีอภิเษกของธรรมางคทะในฤกษ์มงคลตามศาสตรบัญญัติ พร้อมย้ำว่าไม่จัดการแต่งงานให้บุตรเป็นบาปหนัก แต่หากจัดให้แล้ว ย่อมได้ผลบุญดุจผลแห่งยัญพิธีโดยไม่ขึ้นกับคุณสมบัติของบุตร ธรรมางคทะอภิเษกกับธิดาของวรุณะและนาคกัญญาตามพิธีกรรม ถูกต้องตามคัมภีร์ ถวายทานแก่พราหมณ์และเคารพบิดามารดา เขากล่าวแก่พระมารดาสันธยาวลีว่า ปณิธานสูงสุดของตนคือการรับใช้บิดา มิใช่ความสุขสวรรค์ เมื่อถูกส่งไปบริหารแผ่นดิน เขาวางระบบตรวจตรา กระบวนการยุติธรรม มาตราชั่งตวงวัดที่ถูกต้อง การคุ้มครองครัวเรือน และระเบียบสังคม จนท้ายที่สุดใช้อำนาจราชาเข้มงวดให้มีการบูชาเอกภักดิ์ต่อพระวิษณุเท่านั้น
Adhyaya 22
Kārtika-Māhātmya (The Greatness of Kārtika)
วสิษฐะเล่าแก่พระเจ้ามานธาตาถึงราชอาณาจักรอุดมคติที่ตั้งมั่นด้วยการถือ “หริวาสร” ทำให้แผ่นดินรุ่งเรือง อิ่มเอิบด้วยธรรม และงดงามในฤดูกาลมงคลยามพระวิษณุตื่นจากบรรทม (ปรโพธนะ) ต่อมาดำเนินสู่เรื่องรุกมางคทะกับโมหินี: แม้ถูกความลุ่มหลงและความสุขยั่วยวน พระราชายืนกรานว่า วันศักดิ์สิทธิ์ของพระวิษณุและพรตเดือนการ์ติกะห้ามละเลย ทรงสอนโมหินีถึงความเป็นเลิศของเดือนนี้ว่า แม้การสำรวมเพียงเล็กน้อยก็ให้บุญไม่เสื่อมและนำสู่โลกของพระวิษณุ บทนี้กำหนดพิธีพรตอย่างเป็นรูปธรรม—การชดใช้บาปแบบกฤจฉระและปราชาปัตยะ แบบแผนการอดอาหาร การถวายประทีป (ทีปทาน) เป็นทานสูงสุด ข้อปฏิบัติสำคัญ (ปรโพธินี ภีษมปัญจกะ การตื่นเฝ้ายามค่ำ) ผลบุญจากการไปทีรถะ เช่น ปุษกร ทวารกา และการได้ทัศนะเศากร/วราหะ พร้อมข้อห้ามน้ำมัน น้ำผึ้ง เนื้อ การเสพกาม และอาหารบางอย่าง ท้ายสุดกล่าวถึงกฎอุทยาปนะของพรตเกี่ยวกับจาตุรมาสยะ—จับคู่ข้อสำรวมกับทานที่เหมาะสม เน้นทักษิณาและคำแนะนำพราหมณ์ และเตือนโทษกรรมเมื่อประมาทละเลย.
Adhyaya 23
The Discourse of Rukmāṅgada (Prabodhinī Ekādaśī, Kārtika-vrata, and Satya-dharma)
โมหินีท้าทายพระราชารุกมางคทะให้ละทิ้งการถือวัตรเดือนการ์ติกะ โดยยื่นความสุขทางกามเป็นสิ่งทดแทนวัตร พระราชาผู้หวั่นไหวระหว่างกามกับธรรม จึงเรียกพระมเหสีอาวุโส สันธยาวลี และมีพระบัญชาให้นางบำเพ็ญตบะกฤจฉระ/วร-กฤจฉระ เพื่อรักษาบุญแห่งภักติไว้โดยไม่ให้เกิดการล่วงเกินนาง ขณะพระราชายังพัวพันกับโมหินี มีประกาศกลองชัยในนครให้ประชาชนรักษาวินัยการ์ติกะร่วมกัน—ตื่นเช้า กินมื้อเดียว งดเกลือและด่าง กินอาหารฮวิษยะ นอนพื้น วางใจเป็นกลาง และระลึกถึงปุรุโษตตมะ ประกาศไปถึงวันปรโพธินี (โพธินี) เอกาทศี—อดอาหารสิ้นเชิง ปลุกพระหริ และบูชาด้วยเครื่องสักการะ; ผู้ไม่ปฏิบัติถูกกล่าวว่าเป็นโทษเพื่อความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง เมื่อถูกทักท้วง พระราชายืนยันว่าเอกาทศีให้ความหลุดพ้น อธิบายกฎและข้อยกเว้น (ต้องไม่พลาดทวาทศี; ทารก ผู้เจ็บอ่อน หญิงมีครรภ์ และนักรบ/ผู้พิทักษ์ได้รับยกเว้น) แล้วปฏิเสธคำเรียกร้องให้เสวยของโมหินี เลือกความมั่นคงแห่งวัตรเหนือความเพลิดเพลิน ตอนท้ายเป็นสรรเสริญสัจจะ—สัจจะค้ำจุนสุริยะ จันทรา ธาตุทั้งหลาย แผ่นดิน และความมั่นคงของสังคม จึงทำให้การรักษาวัตรเป็นหน้าที่ทางศีลธรรมสูงสุดของพระราชา
Adhyaya 24
Mohinī-prashna (The Question about Mohinī)
กษัตริย์ทรงปฏิเสธการเสวยในวันหริวาสระ (เอกาทศี) โดยอ้างข้อบัญญัติในปุราณะและตำหนิคำสอนที่ไม่น่าเชื่อถือ ทรงยกเอกาทศีเป็นข้อห้ามเคร่งครัด ถึงกับกล่าวว่าแม้ปุโรฑาศะก็เป็น “อาหารต้องห้าม” อนุญาตเพียงเครื่องประทังเล็กน้อยแก่ผู้ร่างกายอ่อนแรง เช่น หัวเผือกหัวมัน ผลไม้ น้ำนม น้ำ และเตือนว่าผู้เสวยจะได้รับผลเป็นนรก โมฮินีโต้แย้งโดยยกความเห็นของผู้ประกอบพิธีเวทที่ไม่เห็นด้วยกับการอดอาหารสิ้นเชิง และชี้ว่ากษัตริย์ต้องยึดสวธรรมะคือคุ้มครองราษฎรเหนือปฏิญาณบำเพ็ญตบะ กษัตริย์จึงอธิบายลำดับคัมภีร์ว่า เวทปรากฏในกรรมพิธี และสำหรับคฤหัสถ์ย่อมปรากฏเป็นสมฤติ ส่วนปุราณะเป็นรากฐานและคำอธิบายของทั้งสอง ให้รายละเอียดปฏิทินและข้อปฏิบัติที่ศรุติไม่กล่าว และสอนปรายสัตตะเป็นดุจยารักษาบาป ต่อมาโมฮินีเชิญโคตมะและพราหมณ์ผู้รู้เวทมาถกเถียง พวกเขากล่าวว่าอาหารค้ำจุนจักรวาล และการถือพรตนอกบทบาทอาจเป็นปรธรรมะนำความพินาศ สำหรับผู้ปกครอง การปกครองบ้านเมืองคือพรต และ “ยัญ” ที่แท้คือแผ่นดินสงบเป็นระเบียบไร้การนองเลือด
Adhyaya 25
Mohinī-ākhyāna: The Trial of Ekādaśī and the King’s Satya-saṅkalpa
วสิษฐะเล่าความขัดแย้งหลังถ้อยคำของโมหินี พราหมณ์ทั้งหลายทูลแนะกษัตริย์ว่า การถืออุโบสถเอกาทศีไม่อิงคัมภีร์ และโดยเฉพาะผู้ครองแผ่นดินไม่ควรอดอาหาร จึงให้เสวยโดยอาศัยอำนาจคำพราหมณ์เพื่อไม่ให้เป็น ‘ผิดพรต’ แต่พระเจ้ารุกมางคทะยืนหยัดตามธรรมไวษณพ—เอกาทศีทั้งสองปักษ์ต้องงดอาหาร ละของมึนเมา และเว้นการเบียดเบียนพราหมณ์ พร้อมประกาศว่าการกินในวันเอกาทศีนำสู่ความเสื่อมทางจิตวิญญาณ พระองค์กล่าวว่าแม้อำนาจจักรวาลก็ไม่อาจทำให้คลอนแคลน และผู้ทำลายพรตย่อมได้ผลนรก พร้อมตำหนิเหตุผลที่ทำให้เอกาทศีด้อยค่า โมหินีโกรธกล่าวหาว่าพระองค์เป็นผู้พูดเท็จผิดธรรม แล้วจากไปกับฤๅษี เกิดความคร่ำครวญและวิกฤตของกษัตริย์ ต่อมาพระโอรสธรรมางคทะเข้ากลาง ชักชวนโมหินีกลับมา และเร้าให้พระบิดารักษาสัตยสังกัลปะ ถึงกับยอมขายตนเพื่อค้ำจุนความสัตย์และเกียรติยศของพระราชา บทสรุปชี้ว่าเมื่อพรตถูกทำลาย ชื่อเสียงและธรรมย่อมพังทลาย
Adhyaya 26
Mohinī-Ākhyāna: Rukmāṅgada’s Refusal to Eat on Harivāsara (Ekādaśī)
ในตอนโมหินี พระเจ้ารุกมางคทะประกาศปณิธานแน่วแน่ที่จะถือ “หริวาสระ/เอกาทศี” ด้วยการงดอาหารโดยไม่ยอมผ่อนปรน พระองค์ตรัสว่าแม้ต้องสูญเสียชื่อเสียง ถูกกล่าวหาว่าเป็นคนพูดเท็จ บ้านเมืองพินาศ ถูกสังคมติฉิน ถูกพรากจากผู้เป็นที่รัก กระทั่งความตายหรือนรกก็ยอมได้ แต่จะไม่ยอมทำลายพรตเอกาทศี บทนี้ยกย่องการอดอาหารเอกาทศีว่าเป็นวินัยแห่งภักติที่ทำลายบาป ก่อให้เกิดเกียรติยศและบุญกุศล พร้อมทั้งตำหนิการดำรงชีวิตที่ล่วงละเมิดธรรม เช่น กิน คบหา และดื่มสิ่งต้องห้าม อีกทั้งชี้ว่า “นี่เป็นของเรา” อันเกิดจากโมหะและความยึดติดคือรากแห่งพันธนาการ ตรงข้ามกับการชนะตนด้วยพรต พรตนี้มีอำนาจต่อสาธารณะดุจเสียงกลองก้อง และลงท้ายยืนยันว่าเกียรติของรุกมางคทะในสามโลกตั้งอยู่เพราะความซื่อสัตย์ต่อเอกาทศี
Adhyaya 27
The Account of Kāṣṭhīlā (Kāṣṭhīlā-ākhyāna) within the Mohinī Narrative
วสิษฐะเล่าว่า ธรรมางคทะเรียกมารดา คือ สันธยาวลี มาเป็นผู้ไกล่เกลี่ยระหว่างพระเจ้ารุกมางคทะกับโมหินี สันธยาวลียืนยันว่าในวันหริวาสระ/เอกาทศี กษัตริย์ไม่พึงเสวยอาหารบาปหรืออาหารต้องห้าม และชี้ให้โมหินีขอพรอื่นเพื่อคุ้มครองสัจจะและวัตรของพระราชา จากนั้นขยายเป็นหลักสตรีธรรม—ภรรยาพึงเกื้อหนุนวัตรธรรมของสามี และเตือนว่าการบีบบังคับสามีให้ทำอธรรมย่อมนำผลนรกและกำเนิดต่ำ โมหินีกล่าวยืดยาวถึงความผิด กรรมลิขิต และความสำคัญของสภาพจิตในยามปฏิสนธิที่กำหนดนิสัยบุตร แล้วเข้าสู่นิทานแทรก: กาษฐีลาเล่าบาปในชาติก่อนต่อสันธยาวลี—ความทะนง ไม่ช่วยสามีที่ตกต่ำ และความโลภในเรือนทำให้กรรมตกต่ำข้ามภพ จนเกิดตอนยักษ์ร้าย มีการลักพาตัว ความริษยาระหว่างภรรยาร่วม เล่ห์กล และวิกฤตความรุนแรงที่ใกล้ปะทุ บทจบลงกลางวิกฤต โดยยกเอกาทศีธรรมและสัตย์วัตรเป็นแก่นศีลธรรมของเรื่อง
Adhyaya 28
Kāṣṭhīla-Upākhyāna: Rākṣasī, Spear-Śakti, and Kāśī as Śakti-kṣetra
นางรากษสีหวาดกลัวต่อรากษสที่พุ่งเข้ามา จึงเร่งเร้าให้สามีพราหมณ์ขว้าง “ศักติ-หอก” อันลุกโชติช่วง อาวุธนั้นทำลายรากษสสิ้น ต่อมานางวางแผนให้สามีรากษสของตนถึงกาลพินาศ แล้วพยายามล่อลวงพราหมณ์เข้าสู่ถ้ำ ท่ามกลางความระแวงและคำเตือนแห่งนีติศาสตราว่าไม่ควรไว้วางใจสตรี บทสนทนากลายเป็นคำสอนว่าด้วยความละเอียดอ่อนของธรรมะ—เหตุใดแม้ผู้ยิ่งใหญ่ (อวตารของพระวิษณุ ฤๅษีวยาส และพระศิวะในเหตุแห่งโมหินี) จึงดูเหมือนประพฤติย้อนแย้ง ความสำคัญของสทาจารและพิธีกรรมตามบัญญัติ และแม้สัจจะคือพรหมัน แต่ถ้อยคำต้องถูกกำกับด้วยความรอบคอบเพื่อไม่ให้เกิดโทษ กาศี/วาราณสีได้รับสรรเสริญว่าเป็นศักติ-เกษตรภายในห้าคาวยูติ ที่ซึ่งความตายยุติการเวียนเกิด และพราหมณ์ได้รับคำสั่งให้นำกุมารีกลับสู่เรือนบิดา นางรากษสีเผยกรรมเดิม (กันทลี→คำสาป→เกิดเป็นรากษสี) ยืนยันบทบาทคุ้มครองธรรมะ สาบานต่อธาตุทั้งห้า แล้วพาพราหมณ์กับรัตนาวลีเหาะไปยังกาศีพร้อมทรัพย์ในถ้ำ
Adhyaya 29
The Description of Kāśī (Kāśī-māhātmya): Avimukta, Kapālamocana, and Śiva’s Purification
กาษฐีละเล่าการมาถึงกาศี/วิศเวศวร และยกกาศีว่าเป็นแดนทำลายบาปและประทานโมกษะ พร้อมชี้หลักว่าเขตศักดิ์สิทธิ์ฝ่ายไวษณพเป็นยอดเพื่อความหลุดพ้น. ต่อมาบรรยายความผิดของพระศิวะต่อพระพรหม (ตัดเศียรที่ห้า) ทำให้กะโหลก (กปาละ) ติดอยู่และบาปพรหมหัตยาไล่ตาม; พระวิษณุทรงแนะว่าผลกรรมต้องรับด้วยการจาริกและตบะตามบัญญัติ. หลังจาริกไปยังตีรถะมากมาย (รวมทั้งพทริกาและกุรุเกษตร/พรหมหรท) พระศิวะถึงเขตอวิมุกตะซึ่งพรหมหัตยาเข้าไม่ได้. พระศิวะสรรเสริญพระวิษณุด้วยสโตตระหลายรูป (กล่าวถึงอวตารและพระนาม) ได้พรให้อยู่ในเขตของพระวิษณุ และสถานที่นั้นจึงเป็นที่รู้จักในฝ่ายไศวะด้วย. บินทุสรัสเกิดจากน้ำตา; ตีรถะกปาลโมจนตั้งขึ้นเมื่ออาบน้ำแล้วกะโหลกหลุดไป. ตอนท้ายยกย่องฤทธิ์พิเศษของกาศี—กรรมสิ้น, ตายในที่นั้นได้หลุดพ้น, และผู้มุ่งผลทางโลกก็ยังได้ประโยชน์.
Adhyaya 30
Kāṣṭhīlā-Ākhyāna: Ratnāvalī’s Return, Co-wife Dharma, and the Phālguna Propitiation
กาษฐีลาเล่าว่า พราหมณ์ผู้หนึ่งพร้อมภรรยานางรากษสี พาเจ้าหญิงรัตนาวลีที่ช่วยไว้กลับมาถึงนครของพระเจ้าสุทยุมน์ ยามชื่ออพาหูแจ้งข่าว พระราชาเสด็จไปยังฝั่งคงคาและได้พบลูกสาวอีกครั้ง รัตนาวลีเล่าการถูกยักษ์ตัลปถะลักพาไปยังภูเขาอรณวคะ และยกย่อง “พุทธิ-โยคะ” ของภรรยารากษสีที่ทำให้เจตนาอธรรมของยักษ์กลับตาลปัตรและช่วยพราหมณ์ไว้ ต่อมามีปัญหาธรรมะ—รัตนาวลีขอให้ยกตนเป็นภรรยาของพราหมณ์ โดยอ้างเกณฑ์ “สหาสนะ” คือการร่วมที่นั่ง เพื่อหลีกเลี่ยงโทษทางธรรม พระเจ้าสุทยุมน์จึงวอนภรรยารากษสีให้รับรัตนาวลีเป็นภรรยาที่สองและคุ้มครองโดยไม่ให้เกิดความริษยาระหว่างภรรยา นางยอมโดยมีเงื่อนไขให้มีการบูชาต่อหน้าสาธารณะ: เทศกาลเจ็ดวันในปักษ์สว่างเดือนผาลคุน (ติติที่ 8–14) มีดนตรีและนาฏกรรม พร้อมเครื่องสังเวยเช่นสุรา เนื้อ และโลหิต และให้พรคุ้มครองผู้ภักดี จากนั้นเรื่องหันสู่คติสอนใจเรื่องความโลภและทรัพย์ในชีวิตคู่—ปรากกาลิกี ภรรยาเดิมถูกประจานเพราะทอดทิ้งสามียามยากจน ครั้นกลับมารวมกันนางได้รับความทุกข์ และได้คำเตือนตามบัญชาของยมว่า การพิทักษ์ทรัพย์และชีวิตของสามีคือแก่นแห่งสตรีธรรมะ
Adhyaya 31
The Greatness of the Month of Māgha (Māgha-snāna, Harivāsara, and the Kāṣṭhīlā-Upākhyāna)
วสิษฐะเล่าเรื่องสนทนา: สันธยาวลีได้พบกาษฐีลา ผู้กำลังจะไปเกิดในครรภ์อัปยศเพราะเคยหลอกลวงในชีวิตคู่และกักทรัพย์ไว้ในอดีต ด้วยความเมตตา สันธยาวลีถามว่าพ้นจากกำเนิดอันตกต่ำได้อย่างไร กาษฐีลาจึงสอนมาฆะ-มหาตมยะ: ความหายากและความยิ่งใหญ่ของเดือนมาฆะ การอาบน้ำยามรุ่งก่อนพระอาทิตย์ขึ้น ลำดับบุญ (น้ำธรรมชาติประเสริฐกว่า น้ำบ่อที่ตักมาถือว่ารองลงมา) จุดหมายของสนานะเพื่อรับใช้ธรรม และข้อปฏิบัติทดแทนเมื่อไม่มีแม่น้ำ นางกำหนดให้ทำทานประจำวันด้วยงาและน้ำตาล ทำโหมะด้วยธัญพืชที่กำหนดและเนยใส เลี้ยงพราหมณ์ ถวายผ้าและของหวาน และสวดอธิษฐานต่อสุริยะในฐานะรูปอันบริสุทธิ์ของวิษณุ ต่อมาชี้ว่าเอกาทศี/หริวาสระและทวาทศีเป็นผู้ทำลายมหาบาปยิ่งกว่าตีรถะทั้งหลาย พร้อมบรรยายทานทองคำรูปวราหะใส่ภาชนะทองแดงใหม่พร้อมเมล็ดพืช การอดนอนเฝ้าคืน การถวายแก่พราหมณ์ไวษณพ และการปารณะอย่างถูกต้อง ให้ผลไม่กลับมาเกิดอีก ท้ายที่สุดกาษฐีลาขอส่วนหนึ่งในสี่ของบุญเอกาทศีเดิมของสุโลจนา การโอนบุญทำด้วยน้ำและสังกัลปะ แล้วกาษฐีลาก็รุ่งเรืองขึ้นสู่แดนวิษณุ ตอกย้ำธรรมของสตรีผู้ภักดีต่อสามีและกฎแห่งกรรมเหตุผลผลกรรม
Adhyaya 32
Saṃdhyāvalī-ākhyāna (Mohinī-parīkṣā; Dvādaśī-vrata-mahattva)
วสิษฐะเล่าว่า โมหินี ธิดาของพรหม ผู้มุ่งก่อความลวง หลอกกดดันสันธยาวลีด้วยข้อเรียกร้องอันโหดร้าย เพื่อพิสูจน์ว่ารู้ธรรมและหน้าที่ภรรยา นางบอกว่า หากบุตรธรรมางคทะฝ่าฝืนข้อห้ามแห่งหริ/ทวาทศีด้วยการกิน ต้องถวายสิ่งที่ “รักยิ่งกว่าชีวิต” คือศีรษะของบุตรนั้น สันธยาวลีสั่นสะท้านแต่กลับตั้งมั่น อ้างอิงคัมภีร์ปุราณะว่า การถือพรตทวาทศีให้ผลเป็นสวรรค์และโมกษะ ไม่ควรละทิ้งเพราะทรัพย์ ญาติสัมพันธ์ หรือแม้ชีวิต นางปฏิญาณจะทำให้โมหินีพอใจโดยไม่ละสัจจะและพรต แล้วนำแบบอย่างโบราณมาเล่า: ไทตยะวิโรจนกับภรรยาวิศาลักษี ผู้ศรัทธาในการบูชาพราหมณ์และดื่มน้ำล้างพระบาท/จรณามฤต เหล่าเทวะที่ทุกข์เพราะอำนาจอสูรสรรเสริญพระวิษณุด้วยสโตตรอันพิสดารกล่าวถึงพระรูปต่าง ๆ พระวิษณุแปลงเป็นพราหมณ์ชราไปยังเรือนวิโรจน และท้ายที่สุดขอทาน “อายุขัย” ของวิโรจน ด้วยภักติและประสาทจรณามฤตของพระวิษณุ ทั้งคู่ได้รูปทิพย์และขึ้นสู่ภพสูง พร้อมทั้งพระวิษณุขจัดความเดือดร้อนของเทวะ สันธยาวลีสรุปว่า แม้เพื่อสามีรุกมางคทะ นางก็ไม่เอนเอียงจากสัจจะ; สัจจะคือคติสูงสุด การตกจากสัจจะเป็นความเสื่อมต่ำ
Adhyaya 33
Dharmāṅgada’s Discourse (Dharmāṅgadopadeśa) in the Mohinī Episode
วสิษฐะเล่าว่า พระนางสันธยาวลีทรงตักเตือนพระเจ้ารุกมางคทะให้ยืนหยัดในสัตยะและธรรม แม้ต้องจ่ายราคาสุดแสนสาหัสถึงขั้นสละบุตร เพราะการละทิ้งธรรมเลวร้ายยิ่งกว่าหายนะส่วนตน แนวคิด ‘นิกษะ’ (หินทดสอบ) ยิ่งเด่นชัด: เมื่อปฏิญาณถูกทดสอบ พระหริ (หฤษีเกศะ) ประทานผล และความทุกข์ยากย่อมเป็นมงคลเมื่อทำให้ความจริงตั้งมั่น รุกมางคทะผู้ฉีกขาดระหว่างความรักบิดากับการรักษาสัจจะ วอนโมหินีให้รับตบะอย่างอื่นแทน และสรรเสริญคุณอันหาได้ยาก—บุตรผู้ประเสริฐ น้ำคงคา พิธีทีกษาไวษณพ การบูชาพระหริ และกุศลกรรมเดือนมาฆะ โมหินีชี้แจงว่า นางต้องการเพียงให้กษัตริย์เสวยในวันศักดิ์สิทธิ์ของพระหริ มิใช่ให้บุตรตาย แล้วธรรมางคทะก้าวออกมา ถวายดาบ และเร้าให้บิดาทำตามคำมั่น โดยถือการสละตนเป็นธรรมเพื่อรักษาสัตยะของบิดาและนำไปสู่โลกอันสูงส่ง ตอนท้ายยกย่องสัตยะว่าให้ความหลุดพ้นและชื่อเสียง แม้เหล่าเทพก็อาจปรากฏเป็นอุปสรรคต่อหนทางของภักตะได้
Adhyaya 34
The Vision of the Lord Granted to Rukmangada (Prepared to Slay His Son)
วสิษฐะเล่าถึงจุดสุดยอดแห่งโมหินีอุปาขยานะ: พระเจ้ารุกมางคทะถูกกดดันด้วยคำขอของโมหินีและยึดมั่นในปณิธานแห่งธรรมะ จึงชักดาบหมายจะประหารโอรสของตนคือธรรมางคทะ. โอรสผู้เปี่ยมด้วยความกตัญญูและการยอมมอบตน ยื่นคอถวาย; ทันใดนั้นเกิดความปั่นป่วนทั่วจักรวาล—แผ่นดินไหว มหาสมุทรเอ่อล้น อุกกาบาตตก—แสดงความหนักหนาแห่งการทดสอบธรรมะ. โมหินีทรุดลงด้วยความเศร้า หวั่นว่าพระประสงค์ของเหล่าเทพจะล้มเหลว. ครั้นถึงวาระตัดสิน พระวิษณุเสด็จปรากฏกาย จับพระหัตถ์ของกษัตริย์ไว้ ประกาศความพอพระทัย และประทานให้รุกมางคทะพร้อมพระมเหสีสันธยาวลีและโอรส เข้าสู่พระธาม/สถิตใกล้พระองค์. เทวโลกเฉลิมฉลอง; จิตรคุปต์และผู้บันทึกสวรรค์ปรับบัญชีชะตา ย้ำว่าการลงโทษและการให้รางวัลเป็นไปตามพระบัญชาสูงสุดของพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น.
Adhyaya 35
Śāpaprāpti (Receiving a Curse) — Mohinī Narrative
ในวัฏจักรเรื่องโมหินี–รุกมางคทะ ยมะคร่ำครวญว่ากลอุบายของตนล้มเหลว เพราะแม้การถือพรตพระวิษณุเพียงเล็กน้อยก็พาสรรพชีวิตไปสู่วัยกุณฐะได้ พรหมาและเหล่าเทวะเสด็จลงมาเพื่อปลุก/ปลอบโยนโมหินี พบว่านางอับอายและอ่อนแรง จากอุปมามากมายสอนว่า ธรรมะ ความรู้ วาจา และพิธีกรรมย่อมไร้ผล หากขาดการชำระให้บริสุทธิ์ วิธีการที่ถูกต้อง ความเมตตา คำแนะนำที่ดี และการปฏิบัติให้ถูกพิธี เทวะสรรเสริญโมหินีเอกาทศี (ไวศาขะ ข้างขึ้น) และความสัตย์มั่นคงของพระราชา จนท้ายที่สุดพระวิษณุนำทั้งสามไปยังพระธามของพระองค์ ต่อมามีคำสอนด้านจริยธรรมเรื่องค่าจ้าง หน้าที่ผูกพัน และบาปแห่งการกักอาหาร/ปัจจัยยังชีพ โมหินีคร่ำครวญและถวายสรรเสริญพระวิษณุอย่างสูงส่ง แล้วฤๅษี/ปุโรหิตที่กลับมาโกรธเพราะเห็นว่าเป็นอธรรมและถูกติฉินต่อหน้าคน จึงสาปโมหินี; ด้วยอำนาจวาจาพราหมณ์และคำสาปด้วยน้ำ นางถูกเผาเป็นเถ้า—จบอธยาย “ศาปปราปติ”
Adhyaya 36
The Account of Mohinī (Mohinī-upākhyāna)
วสิษฐะเล่าแก่พระราชาถึงอุปาขยานของโมหินี ผู้ล่วงละเมิดหริวาสระ/เอกาทศี และฝ่าฝืนธรรมะ—ทั้งเป็นปฏิปักษ์ต่อสามีและทำร้ายบุตร—จึงถูกทูตทิพย์คือวายุปฏิเสธจากสวรรค์และถูกขับผ่านนรกเป็นลำดับ แม้ในแดนพระยม ‘พรหมทัณฑ์’ ก็ทำให้การอยู่ร่วมเป็นไปไม่ได้ เพียงสัมผัสก็ทำให้สัตว์นรกมอดเป็นเถ้า จนต้องทูลวิงวอนธรรมราชให้ขับไล่ นางถูกขับออกแล้วไปขอพึ่งปาตาลแต่ก็ถูกกีดกัน ต่อมาจึงเข้าเฝ้าพระเจ้าชนก สารภาพบาปและเหตุแห่งคำสาปของพราหมณ์ พระพรหมพร้อมพระศิวะ พระอินทร์ พระธรรม พระสุริยะ พระอัคนี และฤๅษีทั้งหลายไปขอพราหมณ์ให้ผ่อนปรน พราหมณ์อธิบายความละเอียดแห่งธรรมะ ความเป็นสูงสุดของไวกุณฐะอันเป็นที่ประทับของพระวิษณุ และมหิมาแห่งภักติซึ่งมิอาจได้ด้วยสางขยะหรืออัษฏางคโยคเพียงอย่างเดียว ตอนท้ายชี้ว่าโมหินีไร้ที่อยู่ทั้งโลก มหาสมุทร สวรรค์ นรก และโลกบาดาล แล้วคลี่คลายด้วยการย้ำพลังไถ่บาปของเอกาทศี/หริวาสระและพระประสงค์ทิพย์เบื้องหลังบทบาทของนาง
Adhyaya 37
The Account of Mohinī (Mohinī-kathanam): Ekādaśī Nirṇaya, Daśamī Boundary, and Aruṇodaya
ในอุตตรภาค โมฮินีกล่าวแก่เหล่าเทวะว่า เอกาทศีเป็นวรตที่ชำระบาปสูงสุด และอธิบายวินัยการอดอาหารกับการปารณะ (การปิดวรต/รับประทานหลังวรต) ให้ถูกต้อง ตามจารีตไวษณพมีข้อกำหนดของมหาทวาทศีที่ต่างจากเอกาทศีทั่วไป ขั้นตอนสามวัน และกฎตัดสินเมื่อเอกาทศี “แยก” หรือ “ถูกเวธ” ณ เวลาอาทิตย์ขึ้นหรือเที่ยงคืน อรุโณทัยกำหนดเป็นสองมุหูรต พร้อมจำนวนมุหูรตกลางคืน-กลางวันและการปรับตามฤดูกาล ทศมีที่แตะอาทิตย์ขึ้นถูกตำหนิ และโมฮินีถูกวางไว้ที่เขตแดนทศมีเพื่อหลอกผู้ปฏิบัติผิด เชื่อมความคลาดเคลื่อนปฏิทินกับโทษทางจิตวิญญาณ ต่อมามีเรื่องการกู้เกียรติของยมะ โมฮินีถูกเผาเป็นเถ้าด้วยความโกรธ พรหมาฟื้นกายด้วยน้ำจากกมณฑลุ และปรองดองกับพราหมณ์ผู้ประกอบพิธี ปิดท้ายด้วยการกำหนดโมฮินีในยามรุ่งอรุณ และย้ำว่าการถือเอกาทศีอย่างถูกต้องนำบุญแห่งพระวิษณุมาให้
Adhyaya 38
The Description of the Greatness of the Gaṅgā
บทนี้เป็นบทสนทนาที่โมหินีทูลถามและวสุผู้รู้ตอบ อธิบายมหิมาอันหาที่เปรียบมิได้ของพระแม่คงคาในบรรดาตีรถะทั้งปวง ความใกล้ชิดภาคีรถีทำให้แผ่นดินและอาศรมบริสุทธิ์ และภักติต่อคงคาประทาน ‘สภาวะสูงสุด’ ยิ่งกว่าตบะ พรหมจรรย์ ยัญญะ โยคะ ทาน และการสละละวาง ย้ำความพิเศษในกลียุคว่า ตีรถะอื่นๆ ฝากพลังศักดิ์สิทธิ์ไว้ในคงคา แต่คงคาเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยตนเอง การได้เห็น อาบน้ำ จิบน้ำพิธี (อาจมนะ) พกพาน้ำ หรือแม้สัมผัสลมที่ต้องละอองคงคา ล้วนทำลายบาปได้ถึงบาปหนัก กล่าวถึงพระวิษณุ/ชนารทนะสถิตในรูปน้ำคงคา และผู้ประกอบพิธีด้วยน้ำคงคาย่อมได้สันนิธิแห่งพระศิวะ มีข้อกล่าวถึงการเคลื่อนเวียนของคงคาตามกาลในโลก–ปาตาล–สวรรค์ ผลมุกรติพิเศษที่พาราณสีในบางตถิ และว่าน้ำคงคาไม่เสื่อมค้าง สุดท้ายย้ำว่าการปรนนิบัติคงคานำสวรรค์ ญาณ สิทธิแห่งโยคะ และโมกษะมาให้
Adhyaya 39
The Greatness of Bathing in the Ganges (Gaṅgā-snānā-mahātmya)
ในกรอบเรื่องโมหินี วสุสอนโมหินีถึงมหาตมยะอันช่วยให้พ้นของแม่น้ำคงคา เพียงได้ดรรศนะ (เห็น) ก็ทำบาปสิ้นไปดุจครุฑทำพิษงูให้หมดฤทธิ์; การสัมผัสและการอาบน้ำยิ่งขยายผลถึงความบริสุทธิ์แห่งวงศ์ตระกูล เกื้อกูลบรรพชนและลูกหลานได้หลายชั่วคน การสรรเสริญพระนามคงคาและการระลึกถึงให้ผลไม่ขึ้นกับระยะทาง ช่วยผู้ใกล้นรกและทำลายกองบาปดุจ “กรง” ที่กักขังไว้ การเกี่ยวข้องกับคงคาถูกยกเทียบเท่าผลแห่งทีรถะใหญ่ (ไนมิษะ กุรุเกษตร นรมทา ปุษกร) วัตรจันทรายนะ และยัญอัศวเมธ โดยเฉพาะในกลียุค กล่าวถึงการเพิ่มพูนผลด้วยการอาบน้ำยามเที่ยงและยามเย็น ยกย่องหริดวาร ประยาค และสังฆมแห่งสินธุ แล้วปิดท้ายด้วยคำยืนยันของพระอาทิตย์ (รวิ) และวรุณว่า แม้อาบน้ำเกี่ยวกับคงคาหรือสรรเสริญนามอยู่ที่บ้าน ก็ได้สวรรค์และโมกษะได้แน่นอน
Adhyaya 40
The Account of the Fruits of Bathing at Particular Sacred Places (Tīrtha-viśeṣa-snāna-phala)
ในคัมภีร์คงคามาหาตมยะ ภาคอุตตระ ตอนสนทนาโมหินี–วสุ วสุอธิบายลำดับธรรมและผลแห่งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในพระแม่คงคา เริ่มด้วยลำดับตามกาล: อาบน้ำตลอดเดือนมาฆะย่อมได้อินทรโลก แล้วถึงนครพรหม; การบำเพ็ญตบะตามวินัยในช่วงอุตตรายณะ (เช่น จำกัดอาหาร) และการอาบน้ำวันสังกรานติสัมพันธ์กับการได้วิษณุโลก บทนี้ยังกล่าวถึงกาลสังโยคพิเศษ—การเปลี่ยนวิษุวัต/อายนะ, อักษยา-ติถิ, การเริ่มมนวันตระและยุค, โยคนักษัตรอันหายาก, ปรวะ, มโหทัย/อรโธทัย และการอาบน้ำคราส—ว่าเป็นการทวีบุญและชำระบาปตั้งแต่เกิดถึงปัจจุบัน ต่อมาวสุหันจากเวลาไปสู่สถานที่ ชี้ว่าบุญเพิ่มตามถิ่น: จากการเทียบกับกุรุเกษตร ต่อด้วยแคว้นวินธยะ ถึงกาศี และสูงสุดคือสามจุดให้โมกษะ—คงคาทวาร (หริดวาร), ประยาค และสังฆมกับมหาสมุทร แล้วแจกแจงตีรถะต่าง ๆ เช่น กุศาวรรต, กนขล, สถานปรากฏสูกระ/วราห, พรหมตีรถะ, กุบชะ, กาปิล, เวณีราชยะที่สังฆมสรยู–คงคา, คาณฑว, รามตีรถะ, โสมตีรถะ, คงคาไหลเหนือที่จัมปกะ, กลศะ, โสมทวีป, ทะเลสาบชหนุ, อทิติ/ตารก, กัศยป/ศิโลจจยะ, อินทราณี, ประทยุมน์ตีรถะ, ทักษ-ประยาค และยมุนา พร้อมสัญญาผลบุญเสมอยัญญะ กำจัดโรค ทำลายบาป และได้สวรรค์หรือถึงวิษณุปท
Adhyaya 41
Description of the Rules for Charitable Gifts and Related Rites (Gaṅgā-māhātmya)
วสุสอนโมหินีถึงผลแห่งพิธีกรรมที่เริ่มด้วยการลงอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในคงคา (gaṅgā-avagāhana) ยกคงคาเป็นผู้ทวีบุญและเป็นพาหนะโดยตรงเพื่อยกพิตฤ (บรรพชน) ให้สูงขึ้น บทนี้เน้นการทำสันธยา ณ ริมคงคา การทำพิตฤ-ตัรปณะด้วยกุศะและงา และมหิมาแห่งน้ำคงคาที่ช่วยได้แม้บรรพชนผู้ตกนรกา จากนั้นเชื่อมการอาบคงคากับการบูชาศิวลิงคะประจำวัน การสวดมนต์—อัษฏากษรี ‘โอม นโม นารายณาย’ และปัญจากษรี ‘โอม นมะห์ ศิวาย’—รวมถึงการประดิษฐานรูป/ลิงคะด้วยดินริมคงคา โดยกล่าวว่าการถวายและการจุ่มบูชาทุกวันให้บุญไม่สิ้นสุด มีการกล่าวถึงวรตตามกาล: เดือนไวศาขะ (อักษยะตฤติยา) และเดือนการ์ตติกะ พร้อมการเฝ้าตื่นกลางคืนและการถวายด้วยภักติแด่พระวิษณุ คงคา และศัมภุ ครึ่งหลังเป็นบัญชีทานศาสตร—โคเนย (ghṛta-dhenu), โคทาน, ทอง, ที่ดิน (มาตรานิวรรตนะ), ทานหมู่บ้าน, สร้างสวนและที่พักริมคงคา—ผูกผลทานกับโลกต่าง ๆ (วิษณุโลก ศิวโลก พรหมโลก อินทรโลก คันธรรพโลก) และลงท้ายด้วยญาณและการรู้แจ้งพรหมันเป็นที่สุด
Adhyaya 42
Procedure for the Guḍa-dhenū (Jaggery-Cow) Gift; Ten Dhenu-dānas; Yearlong Gaṅgā Worship and Darśana
โมหินีสรรเสริญความศักดิ์สิทธิ์อันหาที่เปรียบมิได้ของพระแม่คงคา และขอให้แจกแจงลำดับทาน “ธนู-ทาน” เชิงสัญลักษณ์ โดยเริ่มจาก “คุฑ-ธนู” (โคแห่งน้ำตาลอ้อย/กากน้ำตาล). วสิษฐะวางกรอบเรื่อง แล้ววสุผู้เป็นปุโรหิตประจำตระกูลและผู้รู้ศาสตราอธิบายพิธี—การชำระสถานที่ (ฉาบมูลโค ปูหญ้ากุศะ วางหนังเนื้อทรายดำหันสู่ทิศตะวันออก), การปั้นโคและลูกโคด้วยคุฑพร้อมกำหนดทิศ, มาตราชั่งตวง, และข้อกำหนดด้านรูปพรรณเครื่องประดับเพื่อทำให้ทานศักดิ์สิทธิ์. มีบทอาวาหนะสรรเสริญพระลักษมีในรูปโค และกำหนดให้ถวายแก่พราหมณ์พร้อมทักษิณา. จากนั้นกล่าวถึงธนู-ทานทำลายบาปสิบประการ: คุฑ, เนยใส, งา, น้ำ, น้ำนม, น้ำผึ้ง, น้ำตาล, นมเปรี้ยว, อัญมณี และ “รูป-ธนู”. ต่อมาผูกเรื่องเข้ากับภักติในทีรถะ: กาลมงคล (อายนะ วิษุวะ วยตีปาตะ การเริ่มยุค/มันวันตระ และคราส), การบูชาพระแม่คงคาด้วยเครื่องสักการะกำหนดไว้ (ข้าว นม ปายสะ น้ำผึ้ง เนยใส ของหวาน โลหะ เครื่องหอม ดอกไม้) พร้อมมนต์นมัสการตามปุราณะ และวัตรรายเดือนจนเป็นปณิธานครบหนึ่งปี; เมื่อสำเร็จ พระแม่คงคาประทานทัศนะโดยตรงและพร—ผลทางโลกแก่ผู้ปรารถนา และโมกษะแก่ผู้ไร้ความปรารถนา.
Adhyaya 43
Pūjādi-kathana — Gaṅgā Vratas, Tenfold Worship, Stotra, and Mokṣa on the Riverbank
ในคำบอกเล่าของวสิษฐะ พราหมณ์วสุสอนโมหินีผู้ถูกสังคมทอดทิ้งและแสวงที่พึ่ง ถึงว्रตและการบูชาที่ประเสริฐยิ่งแด่พระแม่คงคาและสายน้ำศักดิ์สิทธิ์อื่น ๆ ตามคำสอนที่สืบจากพระศิวะ บทนี้กล่าวถึงการปฏิบัติเป็นลำดับจนถึงนกตโภชนะ และว्रตตามเดือน ณ ฝั่งคงคา (เด่นคือเดือนมาฆะและไวศาขะ) โดยมีการบูชาศิวลึงค์เป็นศูนย์กลาง: อภิเษกด้วยปัญจามฤต ถวายดอกไม้และประทีป ทำโคทาน เลี้ยงพราหมณ์ รักษาพรหมจรรย์ สำรวมอาหาร และถือมौन ต่อมาบัญญัติการเฝ้าคืนในวันทศมีปักษ์สว่างเดือนเชษฐะ (นักษัตรหัสตา) พร้อม ‘การบูชาคงคาแบบสิบประการ’ ถวายอर्घยะน้ำงา ทำปิณฑทาน ทางเลือกสร้างรูปเคารพ (โลหะ/ดิน/ภาพจากแป้ง) เครื่องบูชาสัตว์น้ำ และขบวนรถรथยาตราแห่งคงคาหันสู่ทิศเหนือ ตอนคำสอนระบุบาปสิบประการทางกายวาจาใจ และยืนยันว่าพิธีนี้กับการสวดมนต์ทศหราเป็นเหตุชำระบาป ตามด้วยคงคาสตوتระยาวให้ผลรักษาโรค คุ้มครอง และหลอมรวมสู่พรหมัน ท้ายบทประกาศความไม่แตกต่าง (ศิวะ=วิษณุ; อุมา=คงคา) ธรรมะแห่งโมกษะเรื่องการตาย การระลึก และการโปรยอัฐิในคงคา กฎเขตแดนตีรถะ และข้อห้ามรับของกำนัลในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์.
Adhyaya 44
The Greatness of Gayā (Gayā-Māhātmya)
ในบทสนทนาระหว่างวสิษฐะกับพระนางโมหินี พระนางทูลถามถึงกำเนิดและเกียรติคุณของคยา-ตีรถะ วสุอธิบายว่าคยาเป็นปิตฤ-ตีรถะอันสูงสุด ที่ซึ่งพระพรหมสถิตอยู่ และมีคำสรรเสริญของบรรพชนว่า แม้มีบุตรเพียงคนเดียวไปคยา ก็ทำให้ความหมายแห่งการมีบุตรสำเร็จได้ ต่อมาบรรยายเหตุการณ์คยาสูร—ตบะของอสูรทำให้สรรพสัตว์เดือดร้อน เหล่าเทพพึ่งพระวิษณุ; ด้วยมายาของพระวิษณุ อสูรถูกปราบ และพระวิษณุทรงสถาปนา ณ คยาในนาม ‘คทาธร’ ผู้ประทานโมกษะ ยืนยันการประทับของพระพรหม ขอบเขตแดนศักดิ์สิทธิ์ และผลแห่งยัญญะ ศราทธะ การถวายปิณฑะ และการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์—พ้นนรกและได้สวรรค์/พรหมโลก มีอุทาหรณ์ว่า พระราชาวิศาลทำศราทธะที่คยาช่วยปลดปล่อยบรรพชนผู้มีบาปจากอวีจี/วีจี และยมราชสั่งสอนพ่อค้าให้ทำพิธีคยาเพื่อพ้นสภาพเปรต ท้ายบททำหน้าที่เป็นสารบัญการจาริก กล่าวถึงอุปตีรถะหลายแห่ง เช่น อักษยวฏะ ธรรมปฤษฐะ พรหมารัณยะ นิหฺกษีรา มานสะ เธนุกะ คฤธรวฏะ ผลคุ พรหมสโรวร เป็นต้น พร้อมผลเฉพาะ เน้นบุญอันไม่เสื่อมและความเจริญแห่งวงศ์ตระกูล
Adhyaya 45
The Procedure for Offering Piṇḍa (Funerary Rice-balls) — Gayā-māhātmya
ในบทสนทนาระหว่างวสุ–โมหินี บทนี้เริ่มด้วยการยกย่อง “เปรตศิลา” ให้ศักดิ์สิทธิ์ โดยโยงกับประภาส/ประภาเสศะ และศิลาที่มีรอยเท้าของฤๅษีอัตริ ทำให้สถานที่นี้มีอานุภาพปลดเปลื้องภาวะเปรตได้ด้วยการถวายปิณฑะและการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ จากนั้นกล่าวถึงวิธีกยา-ศราทธ์อย่างเคร่งครัด: นอบน้อมประภาเสศะ (ศิวะ), ถวายบลีทางทิศใต้แก่ยม/ธรรมและสุนัขสองตัวของท่าน, และลำดับปิณฑะสำคัญ—อาวาหนะปิตฤ, สวมปราจีนาวีต, นั่งหันใต้, ระลึกถึงกัวยวาหนะ อนล โสม ยม อารยมะ, ชำระด้วยปัญจคัวยะ, ถวายน้ำงา, ผสมข้าวบาร์เลย์/งา/เนยใส/น้ำผึ้ง, ใช้มันตระให้ถูกต้อง และห้ามสามีภรรยาถวายปิณฑะร่วมกัน เน้นว่ากยามิได้มีข้อห้ามตามปฏิทิน อนุญาตวัสดุอาหารหลายชนิดสำหรับปิณฑะ และขยายเจตนาอุทิศถึงผู้ตายทุกจำพวกที่ตายผิดกาล/ทุกข์ยาก แม้อยู่ในนรกหรือกำเนิดมิใช่มนุษย์ ต่อด้วยเส้นทางพิธี: ภูเขาเปรต พรหมกุณฑะ ปัญจตีรถะ มานัสเหนือ/ใต้ (บูชาพระสุริยะและสปิณฑีกรณะ) จบที่ผลคุตีรถะบูชาคทาธร แล้วไปธรรมารัณยะ/สระมาตังคะ ปิดท้ายเป็นชุดพิธี “วันที่สอง”.
Adhyaya 46
The Greatness of Offering Piṇḍas at Viṣṇvādipada (Viṣṇupada) — Gayā Śrāddha Procedure and Fruits
ในคยา-มหาตมยะ วสุสอนโมหินีถึงพิธีศราทธะวันที่สาม ซึ่งให้ทั้งโภคะและโมกษะ และมีบุญเทียบเท่าการได้คบหากับคยา เริ่มด้วยอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่พรหมสระ/พรหมตีรถะ แล้วทำสาปิณฑ-ศราทธะ การถวายปิณฑะ และตัรปณะ ณ จุดย่อยที่มีฤทธิ์พิธีกรรม เช่น ระหว่างบ่อกับยูปะ และที่ยูปะของพระพรหม การปลดปล่อยบรรพชนยิ่งมั่นคงด้วยการรดน้ำต้นมะม่วงที่พระพรหมตั้งไว้ การเวียนประทักษิณและนมัสการพระพรหม บทนี้กำหนดยมพลีและทิศพลี (รวมถึงการบูชาแก่สุนัขและกา) พร้อมมนตร์และความประพฤติสำรวม จากนั้นไปยังผลคุตีรถะ คยาศิระ และวิษณุปทา จบด้วยสาปิณฑีกรณะ; เพียงได้เห็น สัมผัส หรือบูชาวิษณุปทา ก็กล่าวว่าล้างบาปและปลดปล่อยปิตฤได้ เรื่องตัวอย่าง เช่น ความสงสัยของภารทวาชะเรื่องบิดา ศราทธะของภีษมะ และพระรามถวายปิณฑะแด่ทศรถ แสดงวิธีถูกผิด (ถวายด้วยมือหรือวางบนพื้น) และอานุภาพของสถานที่ สถาน “ปาทะ” หลายแห่ง (รุทร พรหม สุริยะ การ์ตติเกยะ อคัสตยะ ฯลฯ) ถูกจัดลำดับด้วยผลเทียบยัญ เช่น วาชเปยะ ราชสูยะ และชโยติษโฏม พร้อมตำนานกำเนิดกทาโลลาและเคราญจปาทะ ท้ายบทให้คำมั่นถึงพรหมโลก และแม้กระทั่งวิษณุ-สายูชยะ แก่หลายชั่วคนเมื่อประกอบศิลาตีรถะและสาปิณฑ-ศราทธะอย่างครบถ้วน
Adhyaya 47
Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā): Gadālola, Akṣayavaṭa, and the Śrāddha Circuit for Pitṛ-Liberation
ในบทสนทนาภาคอุตตระ วสุสอนโมหินีถึงการจาริกไปคยาอย่างเป็นลำดับเพื่อทำปิตฤ-ตัรปณะและศราทธะสปิณฑีกรณะ พิธีเริ่มที่คดาโลละ (คดาประกษาลนะ) ด้วยการอาบน้ำชำระ แล้วไปยังอักษยวฏะเพื่อประกอบศราทธะและ ‘นำส่ง’ บรรพชนสู่พรหมปุระ บทนี้มีถ้อยคำสรรเสริญแบบสโตตระแด่พระผู้ทรงโยคนิทราและต้นไทรอมตะ พร้อมตำนานกำเนิดว่า พระวิษณุทรงใช้คทาปราบอสูรเหติ ทำให้ท่าข้ามนามคดาโลละศักดิ์สิทธิ์ ต่อจากนั้นแจกแจงเครือข่ายตีรถะรอบคยา—แม่น้ำ จุดบรรจบ กุณฑะ รอยพระบาท ศิลา และสถานศักดิ์สิทธิ์ของวิษณุ ศิวะ คายตรี/สาวิตรี พรหมา คเณศ—พร้อมผลบุญ: เทียบอัศวเมธ ยกฐานะ 7×3 ชั่วคน และได้ไปพรหมโลก/วิษณุโลก/ศิวโลก ตอนท้ายยืนยันว่า ณ คยา พระชนารทนะคือรูปแห่งปิตฤ; การถวายปิณฑะโดยถูกต้องทำให้พ้นหนี้สามประการ ปิดด้วยคำเตือนเรื่องการกระทำอันนำความตาย และผลश्रุติว่า การสวดสวัสตยะยะนะให้ชื่อเสียง อายุยืน บุตรหลาน และการบรรลุสวรรค์
Adhyaya 48
The Greatness of Kāśī (Kāśī-māhātmya) and Avimukta’s Liberative Power
โมหินีสรรเสริญเรื่องมหาตมยะของคยาแล้วขอให้แสดงความยิ่งใหญ่ของกาศีโดยพิสดาร วสุผู้เป็นปุโรหิตประจำตระกูลกล่าวว่าวาราณสีเป็นแก่นสารแห่งสามโลก เป็นทั้งไวษณพและไศวะในคราวเดียว และเป็นกษेत्रที่มีกำลังพิเศษยิ่งเพื่อโมกษะ กล่าวว่ามาถึงกาศีเพียงครั้งเดียวก็ทำลายบาปหนัก เช่น พรหมหัตยา โคหัตยา การล่วงละเมิดครู (คุรุทัลปะ) และการลักนยาสะ; การพำนักที่นั่นทำให้ความประพฤติบริสุทธิ์ ขจัดความกลัวและความโศก และให้ความสำเร็จทางโยคะ จากนั้นอธิบายขอบเขตกษेत्रและ “ช่องทางภายใน” เปรียบด้วยอิฑา–สุษุมนา เชื่อมกับวรุณาและกระแสกลาง ระบุเขตและเทวะต่าง ๆ พร้อมอธิบายชื่อ “อวิมุกตะ” ว่าเป็นที่ซึ่งพระศิวะไม่เคยทอดทิ้ง ยกย่องมณิกรณิกา/ศมศานะว่าเป็นโยคปีฐสูงสุด ที่ซึ่งศราทธะ ทาน วรต และการบูชาก่อบุญใหญ่ สุดท้ายสอนว่าเมื่อสิ้นชีวิตในอวิมุกตะ พระศิวะพร้อมเหล่ารุทราจะกระซิบมนต์ปลดปล่อยที่หู ทำให้ไม่ตกนรกและไม่หวนกลับสู่สังสารวัฏอีก
Adhyaya 49
Tīrtha-yātrā-varṇana (Description of Pilgrimage to the Sacred Fords)
บทนี้เป็นบทสนทนาที่วสุสอนโมหินี โดยบรรยายเส้นทางแสวงบุญในอวิมุกตะ/กาศีส่วนตะวันตกเฉียงเหนือและตอนกลาง ผ่านลึงค์ สระน้ำ และจุดประกอบพิธีที่มีนามเฉพาะ เริ่มด้วยลึงค์สี่พักตร์ที่สาคระอัญเชิญประดิษฐาน และสระภัทรเทหะ ซึ่งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์มีผลบุญเทียบเท่าการถวายโคหนึ่งพันตัว แสดงการทวีบุญด้วยการตื่นถะ-สนาน ต่อมาระบุตำแหน่งกฤตติวาเสศวรท่ามกลางศาลเจ้ารอบข้าง และสอนว่าการได้ทัศนะซ้ำๆ ให้ตารกญาณ อีกทั้งพระนามแปรตามยุค (ตรียัมพกะ, กฤตติวาสัส, มเหศวร, หัสติปาเลศวร) ย้ำความสืบเนื่องนิรันดร์ของพระศิวะ มีตารางบูชาวันจตุรทศีรายเดือน กำหนดผลเป็นการไปสู่โลกสวรรค์ต่างๆ และลงท้ายด้วยการชี้นำสู่โลกของพระศิวะ เรื่องราวขยายสู่วงในของอวิมุกตะ: สระฆัณฑากรณะ การทำตัรปณะ ณ ทัณฑขาตะเพื่อยกพิตร การถวายปิณฑะเพื่อปลดปล่อยปีศาจพีศาจะ การบูชาพระลลิตาและการเฝ้าตื่น รวมถึงมณิกรณี/มณิกรณิเกศวรกับคงเคศวร ตอนท้ายเล่าตำนานอวิมุกตตารและที่มานาม ‘วิมุกตะ’ ผ่านเหตุรากษสและลางไก่ขัน ยืนยันว่าการรับทิศาและพึ่งพาอวิมุกตะทำให้พ้นการเกิดใหม่ และได้ไกวัลยะโดยฉับพลันด้วยทัศนะ สนาน และสันธยา
Adhyaya 50
The Greatness of Kāśī (Avimukta): Pilgrimage Calendar, Yātrā-Dharma, and the Network of Śiva-Liṅgas
บทนี้ วสุสอนโมหินีถึงมหิมาแห่งกาศีอวิมุกตะ โดยกำหนด ‘กาลอันควร’ สำหรับการจาริกแสวงบุญ แบ่งเดือนต่าง ๆ ให้หมู่เทพทำการอาบน้ำและบูชาที่กุณฑะ/ตีรถะที่มีนาม เช่น กามกุณฑะ รุทราวาส ปรียาเทวี-กุณฑะ ลักษมี-กุณฑะ สระมารกัณฑेय โกฏิตีรถะ กปาลโมจนะ และกาเลศวร ต่อจากนั้นกล่าวถึงยาตรา-ธรรม คือการถวายทานหม้อน้ำพร้อมอาหารและดอกไม้ การถือปฏิบัติไจตร-ตฤติยาอันมีคาวรีเป็นศูนย์กลาง การบูชาที่สวรรค์ทวาร (กาลิกา) และรูปสูงคือสํวรรตา/ลลิตา การเลี้ยงภัตตาหารพราหมณ์ผู้เป็นภักตะของศิวะ และการอัญเชิญปัญจคาวรี เพื่อขจัดอุปสรรคมีลำดับการทัศนะวินายกะ (ฑุณฒิ กิละ เทวยา โคเปรกษะ หัสติ-หัสติน สินทูรยะ) และการถวายลัดดูแด่วฑวา บทยังแจกแจงจัณฑิกาผู้พิทักษ์ตามทิศ แล้วกล่าวถึงสายน้ำและสังฆมในอวิมุกตะ—ตรีสโรตา มันทากินี มัตสโยทรี และการเสด็จมาของคงคาอันเป็นมงคล สุดท้ายบรรยายภูมิทัศน์ตีรถะหนาแน่น ได้แก่ นาเทศวร กปาลโมจนะ โอมกาเรศวร (หลักอ-อุ-ม) ปัญจายตนะ โคเปรกษกะ/โคเปรกเษศวร กปิลา-หรท ภัทรโทห สวรโลกेशวร/สวรลีลา วยาฆเรศวร/ไศเลศวร สังคเมศวร ศุกเรศวร และลึงคะที่เกี่ยวกับการปราบชัมพุกะ ทั้งหมดให้ผลทำลายบาปและบรรลุโมกษะในโลกของศิวะ
Adhyaya 51
Kāśī-māhātmya: Avimukta Gaṅgā and the Pañcanada Tīrtha
บทนี้เป็นบทสนทนาที่วสุสอนโมหินี ประกาศว่าอวิมุกตะ (กาศี/วาราณสี) และคงคาที่ไหลขึ้นเหนือเป็นสถานที่สูงสุดเพื่อความรอดพ้น กรรมที่ทำในอวิมุกตะให้บุญอันไม่เสื่อมสูญ และยังป้องกันนรกแม้แก่ผู้มีบาป พร้อมยืนยันว่าตีรถะอันให้โมกษะทั้งปวงมีอยู่ที่นั่นอย่างครบถ้วน ได้กำหนดแนวปฏิบัติการจาริก โดยมีการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในคงคาเป็นศูนย์กลาง (โดยเฉพาะเดือนการ์ติกะและมาฆะ) การได้ทัศนะพระศิวะในนามวิศเวศวร และการไปยังจุดศักดิ์สิทธิ์ เช่น ทศาศวเมธะ และบริเวณสังฆมของวรณา–อสิ กับชาห์นวี ต่อมาสรรเสริญปัญจนทตีรถะอย่างยิ่ง—กล่าวถึงความเกี่ยวเนื่องข้ามยุคกับธรรมนนทา/ธูตปาป/บินทุ-ตีรถะ และว่าเมื่อประกอบด้วยตัรปณะและศราทธะเพื่อบรรพชน บุญยิ่งกว่าบุญมาฆะที่ประยาค และทานที่นั่นให้ผลไม่สิ้นสุด ตอนท้ายกล่าวว่าการฟัง/สาธยาย/อ่านมหาตมยะนี้ให้บุญเสมอยัญญะและตีรถะ พร้อมเน้นปัญญาในการให้ทาน—ยกย่องทานแก่ภักตะแท้และผู้รับใช้ครู แต่ตำหนิการให้แก่ผู้หลอกลวง ผู้ทรยศครู และผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อพราหมณ์และโค
Adhyaya 52
Puruṣottama-māhātmya (The Greatness of Puruṣottama Kṣetra)
เมื่อโมหินีได้ฟังมหิมาแห่งกาศีแล้ว จึงทูลขอให้วสุสอนมหาตมะแห่งกษेत्रศักดิ์สิทธิ์ของพระหริ ผู้ยังเป้าหมายชีวิตให้สำเร็จ วสุระบุว่ากษेत्रนั้นอยู่ในภารตวรรษ แคว้นอุตกละ ริมมหาสมุทรทิศใต้ เป็นแดนลับเร้น ปกคลุมด้วยทราย ประทานโมกษะ กว้างยาวสิบโยชน์ และยกอุปมาหลายประการแบบ “ประเสริฐที่สุดในบรรดา…” เพื่อสถาปนาความเป็นเลิศของปุรุโษตตมเหนือบรรดาตีรถะทั้งปวง กษेत्रนี้ถูกพรรณนาเป็นจุดบรรจบแห่งจักรวาล ที่ซึ่งเทพ ฤษี พระเวท อิติหาส-ปุราณะ แม่น้ำ ภูเขา และมหาสมุทรมารวมกัน พร้อมสรรเสริญผลแห่งการอาบน้ำที่ตีรถราชะและการได้ทัศนะพระปุรุโษตตม ต่อมาบอกเล่าคุณธรรมไวษณพของพระเจ้าอินทรทยุมน์ การเสาะหาสถานที่บูชาที่เหมาะสม การมาถึงปุรุโษตตม การประกอบอัศวเมธ การสร้างและประดิษฐานสังกรษณะ (พลราม) กฤษณะ และสุภัทรา การตั้งปัญจตีรถะ และการบรรลุโมกษะด้วยการบูชาประจำวัน กรอบเรื่องที่สองเริ่มเมื่อโมหินีถามถึงรูปเคารพไวษณพในกาลก่อน วสุจึงนำเข้าสู่คำถามของพระลักษมีต่อพระชนารทนะบนสุเมรุ พระวิษณุทรงเปิดเผยนยโครธริมทะเล ศาลเจ้าเกศวะ และบทสรรเสริญของยมะ; ยมะอธิบายรูปอินทรนีละซึ่งประทานศเวตโลกแก่ผู้ภักดีไร้ความปรารถนา จึงทำให้พระวิษณุทรงซ่อนรูปนั้นด้วยทรายและเถาวัลย์ ตอนท้ายบอกเค้าหัวข้อถัดไป เช่น ศเวตมาธวะ สวรรค์ทวาร ทัศนะนรสิงห์ อนันตวาสุเทวะ การอาบน้ำทะเล ตรรปณะ และอานิสงส์ปัญจตีรถะกับวัตรปฏิบัติเฉพาะต่างๆ
Adhyaya 53
The Glory of Puruṣottama (Puruṣottama-māhātmya): Indradyumna’s Praise and the Origins of Sacred Images
โมหินีถามวสุว่า ครั้งก่อนพระเจ้าอินทรทยุมน์ทรงสร้างปฏิมาศักดิ์สิทธิ์อย่างไร และด้วยวิธีใดพระมาธวะจึงทรงพอพระทัย (1–3) วสุเล่าว่า หลังการก่อสร้างแล้วพระราชายังไม่พบวิครหะที่ควรแก่การบูชา จึงกังวลยิ่ง นอนไม่หลับ และไม่เพลิดเพลินในราชสุข (4–6) คัมภีร์กล่าวว่า ปฏิมาพระวิษณุอาจทำด้วยหิน ไม้ หรือโลหะ แต่จะเป็นที่ยอมรับได้ต่อเมื่อมีลักษณะตามศาสตรบัญญัติ; พระราชาจึงตั้งพระทัยสถาปนาปฏิมาเช่นนั้น (7–8) ครั้นบูชาตามปัญจราตระแล้ว ทรงสรรเสริญยืดยาว—นอบน้อมพระวาสุเทวผู้ประทานโมกษะ ต่อสังกรษณะ-ปรัทยุมน์-อนิรุทธ ต่อพระนารายณ์ และต่ออวตารเช่นนรสิงห์และวราหะ (9–19) ทรงประกาศเอกภาพของพระหริที่เหนือความแบ่งแยกทั้งปวง และพรรณนารูปสี่กรเพื่อการภาวนา (20–30) ต่อมาบทสรรเสริญกลายเป็นการพึ่งพระองค์ (ศรณาคติ) กล่าวถึงการเกิดซ้ำ พันธนาการแห่งกรรม นรก-สวรรค์ และความไม่มั่นคงของสังสารวัฏ แล้วทูลขอความคุ้มครองและภักติอันมั่นคงทุกชาติ พร้อมความสำนึกผิดและการทำองค์ประกอบแห่งการบูชาให้ครบถ้วน (31–68)
Adhyaya 54
Kāruṇya-stotra Phalaśruti; Dream-Darśana of Vāsudeva; Manifestation and Pratiṣṭhā of Jagannātha, Balabhadra (Ananta), and Subhadrā
ในบทสนทนาโมหินี–วสุ ตอนต้นกล่าวถึงผลแห่งบทสรรเสริญอันประเสริฐแด่ปุรุโษตตมะชื่อ “การุณยะ” ว่าเมื่อบูชาพระชคันนาถแล้วสรรเสริญเป็นนิตย์ และสวดในสามสันธยา ย่อมได้สี่ปุรุษารถะ โดยเฉพาะโมกษะ อีกทั้งวางข้อกำหนดดุจธรรมศาสตรว่า คำสอนลับและทานไม่ควรมอบแก่ผู้ไม่ศรัทธา ผู้หยิ่งผยอง ผู้เนรคุณ หรือผู้ไร้ภักติ; ทานควรมอบแก่ไวษณพผู้มีคุณธรรม ต่อมาดำเนินเรื่องถึงความกังวลของพระราชาและนิมิตในความฝัน เมื่อวาสุเทวะปรากฏกายแปดกร ทรงครุฑเป็นพาหนะ สั่งให้ไปพบต้นไม้อัศจรรย์ไร้ผลริมมหาสมุทร ตัดลงแล้วสร้างเทวรูปตามนั้น พระวิษณุและวิศวกรรมาปลอมเป็นพราหมณ์มาสรรเสริญความตั้งมั่นของพระราชา และกำกับการสร้างรูปทั้งสาม—วาสุเทวะรูปพระกฤษณะ (ชคันนาถ), อนันต/พลภัทรผิวขาวทรงไถ, และสุภัทราผิวทอง มีลักษณะมงคลครบถ้วน พระราชาได้รับพรให้ครองราชย์ยืนนาน มีเกียรติยศ และเข้าถึงปรมธาม พร้อมกล่าวถึงตถีรถะ เช่น สระอินทรทยุสมะ และผลแห่งการทำปินฑทาน ท้ายบทจบด้วยขบวนแห่ การประดิษฐานและอภิเษกในฤกษ์มงคล ทานและทักษิณามากมาย การปกครองโดยธรรม การสละโลก และการบรรลุสภาวะสูงสุดแห่งพระวิษณุ
Adhyaya 55
Glory of Puruṣottama: Pañcatīrthī Observance and Narasiṃha Worship
ในบทสนทนาระหว่างโมหินีกับวสุ บทนี้เริ่มด้วยการกำหนดกาลอันเป็นมงคล—เดือนเชษฐะ ข้างขึ้นวันทวาทศี—และยืนยันว่าการได้เฝ้าดู (ทัรศนะ) พระปุรุโษตตมะประเสริฐยิ่งกว่าตบะอันหนักหน่วง แม้ตบะยาวนานที่กุรุเกษตระก็ตาม วสุอธิบายการปฏิบัติ “ปัญจตีรถี” เป็นการจาริกอย่างมีลำดับ: เริ่มที่สระมารกัณฑेयะด้วยการลงสรงสามครั้ง สวดมนต์ไถ่บาปที่เกี่ยวเนื่องพระศิวะ และทำตัรปณะถวายแด่เทวะ ฤษิ และปิตฤ; จากนั้นไปยังศิวาลัยเพื่อเวียนประทักษิณ บูชา และขออภัยด้วยมนต์อฆอระ—ให้ผลถึงศิวโลกและท้ายที่สุดโมกษะ ต่อมาบูชากัลปวฏะ (ต้นไทร/นยโครธ) ด้วยประทักษิณและสรรเสริญ นอบน้อมครุฑ แล้วเข้าสู่วิษณุมณฑิร บูชาสังกรษณะ (พลราม) สุภัทรา และท้ายสุดพระกฤษณะ/ปุรุโษตตมะด้วยมนต์สิบสองพยางค์ ปิดด้วยคำสรรเสริญ “ชัย” และบทภาวนา (ธยานะ) อันชัดเจน คัมภีร์ย้ำว่าการได้ทัรศนะและนมัสการเพียงอย่างเดียวเทียบเท่าผลรวมแห่งพระเวท ยัญพิธี ทาน และธรรมแห่งอาศรม นำสู่การหลุดพ้นและเกื้อกูลหลายชั่วคน จากนั้นกล่าวถึงนฤสิงหะ—การสถิตนิรันดร์ เป็นที่พึ่งเพื่อธรรมะ อรรถะ กามะ และโมกษะ พร้อมแนวทางสาธนะที่ปฏิบัติได้จริง: เครื่องสักการะอย่างง่าย การสวดกวจะ/อัคนิศิขา การถือศีลอด โหมะ พิธีคุ้มครอง และวิธีเพื่อสิทธิ—รับรองการทำลายบาป คุ้มครองยามวิกฤต และสำเร็จตามปรารถนาด้วยการระลึกและบูชา
Adhyaya 56
Puruṣottama-kṣetra Māhātmya: Śveta-Mādhava & Matsya-Mādhava; Mārkaṇḍeya-tīrtha Mārjana and Bath Liturgy
วสุสอนโมหินีถึงมหาตมะของทีรถะอันเป็นบุญยิ่งในศรีปุรุโษตตมกษेत्र โดยยืนยันว่าเพียงได้ดर्शनก็ทำลายบาปได้ ท่านสรรเสริญศเวตะ-มาธวะพร้อมลักษณะไวกุณฐะตามคติไวษณพ และกล่าวว่าสรงน้ำในศเวตคงคานำไปสู่การได้ศเวตทวีป ต่อมาท่านกล่าวถึงมัตสยะ-มาธวะ ระลึกถึงภารกิจจักรวาลของมัตสยะอวตารในมหาสมุทรยามปรลัย และให้ผลทั้งทางโลกและทางธรรม—ความอยู่ยงคงกระพัน ได้ราชสมบัติ และท้ายที่สุดโมกษะ—ด้วยการบูชาฮริอย่างแน่วแน่และการปฏิบัติโยคะ จากนั้นบทเปลี่ยนสู่พิธีกรรม: การชำระ (มารชนะ) ณ สระมารกัณฑेयะ กำหนดกาลพิเศษคือจตุรทศี และวันเพ็ญเดือนเชษฐะเมื่ออยู่ใต้นักษัตรเชษฐา ให้เข้าใกล้กัลปวฏะและเวียนประทักษิณา มีการวางมนตรน्यासของอษฏाक्षรี กวัจวิษณุตามทิศ สมาธิระบุตน และคำอธิษฐานสรงน้ำต่อทีรถราช หลังสรงน้ำให้ทำอฆมรษณะ สวมผ้าสะอาด ปราณายามะ บูชาสันธยาและสุริยะ สวดคายตรี 108 จบ ศึกษาสวาธยายะ และทำตัรปณะอย่างเป็นระเบียบ โดยย้ำว่าการบูชาปิตฤควรวางลงบนแผ่นดิน พร้อมจัดกุศะและอัญเชิญเทวะกับปิตฤให้ครบถ้วน
Adhyaya 57
The Greatness of Puruṣottama (Aṣṭākṣarī Maṇḍala-Pūjā and Nyāsa)
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี วสุสอนพิธีบูชาพระนารายณ์อย่างครบถ้วน โดยมีศูนย์กลางที่มณฑลปัทมะแปดกลีบภายในกรอบสี่เหลี่ยมมีสี่ประตู หลังการชำระเบื้องต้น (อาจมนะ และการสำรวมวาจา) ผู้ปฏิบัติทำการชำระภายในด้วยการเพ่งมนต์—กำหนดอักษร กฺษ/ร ที่ดวงใจ และเอกการะในวงจันทร์ที่กระหม่อม—จนเกิดการชำระดุจน้ำอมฤตและได้ ‘กายทิพย์’ ต่อจากนั้นทำอัษฏากษรี-นยาสตามจุดต่าง ๆ ของกาย เสริมองค์ประกอบไวษณวปัญจางคะ ทำการชำระมือ และเพ่งจตุรวฺยูหะ (วาสุเทวะ สังกัรษณะ ประทยุมน์ อนिरุทธะ) ให้แผ่ซ่านทั่วกาย ตั้งการคุ้มครองทิศด้วยการวางพระนามของวิษณุรอบตน และอัญเชิญมณฑลสุริยะ–จันทรา–อัคนี ประดิษฐานเทพในเกสรกลางดอกบัว บูชาด้วยมนต์แปดพยางค์และสิบสองพยางค์ พร้อมอัญเชิญอวตาร (มัตสยะ นรสิงห์ วามนะ) แล้วถวายอุปจาระตามแบบ: ปาทยะ อรฆยะ มธุปัรกะ อาจมนียะ สนานะ วัสตระ คันธะ อุปวีตะ ทีปะ ธูปะ ไนเวทยะ กลีบดอกบัวรับการนยาสของวฺยูหะและอวตาร วางศัสตราและบริวาร (สังขะ จักระ คทา ศารงคะ ดาบ กระบอกธนู ครุฑ) อัญเชิญทิศบาลและฐานค้ำจุนจักรวาล ตอนท้ายกล่าวจำนวนชปะ (8/28/108) การใช้มุทรา และผลว่าแม้เพียงได้เห็นพิธีบูชาเช่นนี้ก็พาไปสู่พระวิษณุผู้ไม่เสื่อมสลาย แต่ผู้ไม่รู้วิธีบูชาพระหริย่อมไม่อาจถึงแดนสูงสุดได้
Adhyaya 58
Description of the Origin of the Cosmic Egg (Brahmāṇḍa) and the Ocean as King of Tīrthas
ในบทสนทนาโมหินี–วสุ (โดยมีวสิษฐะเป็นผู้เล่า) วสุบัญญัติพิธีกรรม ณ ชายฝั่งมหาสมุทรใกล้ปุรุโษตตม-เกษตระ: บูชาปุรุโษตตม กราบนอบน้อม บวงสรวงมหาสมุทรในฐานะ ‘เจ้าแห่งสายน้ำ’ อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ แล้วบูชานารายณ์บนฝั่ง การนอบน้อมต่อราม–กฤษณะ–สุภัทรา และการคารวะต่อสาคระให้บุญใหญ่เทียบอัศวเมธ ทำลายบาป นำสู่สวรรค์ และท้ายที่สุดนำไปสู่วิษณุภักติ-โยคะจนถึงโมกษะ วสุระบุกาลมงคล เช่น คราส สังกรานติ อายนะ วิษุวะ การเริ่มยุค/มันวันตระ วยตีปาตะ เดือนอาษาฒะและการติกะ เป็นต้น โดยย้ำว่าทานแก่พราหมณ์และการถวายปิณฑะ ณ ที่นี้ให้ผลพันเท่าและไม่สิ้นสุด จากนั้นทรงยกมหาสมุทรเป็นยอดแห่งทีรถะ เพราะทีรถะ แม่น้ำ และสระทั้งปวงไหลรวมลงสู่ทะเล กรรมที่ทำที่นั่นไม่เสื่อมสูญ และในแดนนี้มี ‘เก้าสิบเก้ากโฏิ’ ทีรถะ เมื่อโมหินีถามเหตุแห่งความเค็ม วสุเล่าตำนานมหาสมุทรทั้งเจ็ดเป็นทารก คำสาปของราธิกา และพระบัญชาของกฤษณะให้มหาสมุทรน้อยสุดเป็นกษาระ (เค็ม) ตอนท้ายสรุปจักรวาลวิทยาแบบสางขยะและกำเนิดพรหมาณฑะ ตั้งแต่คุณะและธาตุไปจนถึงวิราฏ พรหมา และโลกทั้งสิบสี่ ปิดท้ายว่าเป็น “พรรณนากำเนิดพรหมาณฑะ”
Adhyaya 59
The Greatness of Puruṣottama (Goloka-tattva and Rādhā–Kṛṣṇa Upāsanā)
บทนี้เป็นบทสนทนาที่วสุสอนโมหินีว่า พระกฤษณะทรงเป็นจิตสำนึกบริสุทธิ์ไร้มลทินและเป็นแสงทิพย์ สถิตนิรันดร์ในโคโลกะเป็นแสงภายใน และเป็นพรหมันทั้งในภาวะปรากฏและไม่ปรากฏ (1–5) พร้อมพรรณนาสภาพศักดิ์สิทธิ์ของโคโลกะ—วฤนทาวัน โค เหล่าโคป ต้นไม้และนก—และกล่าวว่าคราวปรลัยทำให้การรู้แจ้งสัจธรรมถูกปกปิด (3–5) ต่อมามีทัศนะเรืองรอง: องค์พระผู้เป็นเจ้าเยาว์วัยผิวเข้ม ทรงขลุ่ย มีสองกร โดยมีราธาประดิษฐานที่พระอุระ; ราธาทรงรัศมีทอง อยู่เหนือปรกฤติ และไม่ต่างจากพระองค์ (6–9) เหตุสูงสุดกล่าวว่าเกินพรรณนา; ศิวะเข้าถึงโดยทางสมาธิเป็นหลัก แต่ผู้ภักดีได้เห็นรูปเผยแสดงสี่กรอันสว่างไสวซ้ำแล้วซ้ำเล่า และระบุสายถ่ายทอดคำสอนผ่านลักษมี สนัตกุมาร วิษวักเสน นารายณะ พรหมา และบุตรแห่งธรรมะถึงนารท (10–21) จากนั้นกล่าวถึงลีลาและเอกภาพของเทวี (ราธาเป็นลักษมี/สรัสวดี/สาวิตรี; หริเป็นทุรคา) การปรากฏของศักติเป็นสตี/ปารวตี ฯลฯ แล้วลงท้ายด้วย “เนติ เนติ” และแนวปฏิบัติ—ประเภทของการพึ่งพา/ศรณาคติ สูตรมนตร์ที่เปิดเผย ความประพฤติคือเคารพครูบาอาจารย์ นอบน้อมไวษณพ ระลึกภาวนาไม่ขาด และรักษาเทศกาลกับวรต (22–48)
Adhyaya 60
Abhiṣeka (Consecratory Bathing Rite)
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี แห่งปุรุโษตตมมหาตมยะ บทนี้กำหนดพิธีเข้าสู่ทะเลสาบอินทรทยุมน์ (ตถิรถะที่กล่าวว่าเกิดจากอวัยวะแห่งอัศวเมธะ) โดยเริ่มจากความบริสุทธิ์ อาจมนะ การระลึกถึงหริ การยืนด้วยความเคารพ และสวดมนตร์ตถิรถะโดยตรง หลังอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ให้ทำหน้าที่ต่อไปคือ ถวายน้ำบูชาตามประมาณแก่เทวะ–ฤๅษี–ปิตฤ ควบคุมวาจา ถวายปิณฑะบรรพชน และบูชาปุรุโษตตมะ พร้อมสัญญาผลบุญเสมออัศวเมธะ การยกบรรพชน ความสุขสวรรค์ และท้ายที่สุดโมกษะ กล่าวถึงช่วงเทศกาลปักษ์สว่างเดือนเชษฐะ ตั้งแต่ทศมีถึงหนึ่งสัปดาห์ เมื่อแม่น้ำและมหาสมุทรมาปรากฏที่ปุรุโษตตมะ และการกระทำทั้งปวงเป็นอักขยะเพราะได้ทัศนะเทพ เน้นทศหรา การถือศีลอดเอกาทศี ทัศนะวันปัญจทศี และทัศนะพิเศษ (ไวศาขตฤติยาเจิมจันทน์; ฟาลคุนพิธีชิงช้า) ต่อมามีบัญชีตถิรถะ แม่น้ำ และภูเขาทั่วชมพูทวีป ปิดท้ายว่าไม่มีสายน้ำใดเทียบได้กับการได้ทัศนะพระกฤษณะ ตอนจบกล่าวถึงมณฑปอภิเษกอันยิ่งใหญ่ ดนตรีและสวดเวท การมาชุมนุมของเทวะ ฤๅษี และมาตรวัดกาลจักรวาล พร้อมการสรงพระกฤษณะด้วยน้ำคงคาและดอกไม้ แล้วลงท้ายด้วยโคโลฟอนของบท
Adhyaya 61
Description of the Fruits of Pilgrimage to Puruṣottama-kṣetra
ในบทนี้ วสุสอนโมหินี/สุปรภา/นันทินี เริ่มด้วยสถุติอันศักดิ์สิทธิ์—เหล่าเทวะและหมู่ทิพย์ประกาศ ‘ชัย’ ซ้ำแล้วซ้ำเล่าแด่พระกฤษณะพร้อมพระรามและสุภัทรา ยกย่องพระองค์เป็นเจ้าแห่งจักรวาล เป็นอวตารมัตสยะ-กูรมะ-วราหะ และเป็นผู้ทรงจักร สังข์ และคทา จากนั้นแสดงตรรกะแห่งธรรมเรื่องผลบุญที่เทียบเท่า: เพียงได้ทัศนะ (darśana) แด่ตรีมูรติผู้ประทับบนมณฑป ก็ได้บุญเสมอการทานใหญ่ (โคทาน กัญญาทาน ที่ดินพร้อมทอง) การต้อนรับแขก การปล่อยโคผู้ และการเวียนแสวงบุญตามตีรถะมากมาย เน้นมหิมาแห่งน้ำที่เหลือจากอภิเษก—ประพรมผู้ทุกข์จากมีบุตรยาก โรคภัย เคราะห์ (graha) หรือถูกยักษ์รบกวน ย่อมชำระและให้สมปรารถนา การได้เห็นพระกฤษณะหลังสรงน้ำ โดยเฉพาะในคราวเคลื่อนสู่ทิศใต้ ทำลายบาปหนักและให้ผลเทียบการเวียนจักรวาลและการอาบน้ำในตีรถะเลื่องชื่อ ต่อมาบอกพิธีวรตะ: อาบน้ำวันเอกาทศีข้างขึ้นเดือนเชษฐะ สวดชปะพระสุริยะ อภิเษกในเทวาลัยด้วยเนยใส น้ำนม น้ำผึ้ง/น้ำจันทน์ บูชาปัญโจปจาระ จุดประทีป (รวมสิบสองดวง) ถวายนิเวทยะ สวดมนต์ กราบไหว้ บูชาครู จัดมณฑป/มณฑล และอดนอนฟังวาสุเทวกถา-กีรตนะ; วันทวาทศีบูชาพราหมณ์สิบสองรูป ถวายโค ทอง ภาชนะ เลี้ยงอาหาร และพิธีส่งกลับ ผลคือได้ขึ้นสู่โลกทิพย์หลายชั้นตามกาลกัลป์ กลับมาเกิดเป็นกษัตริย์ผู้ทรงธรรม และท้ายที่สุดบรรลุไวษณวโยคะและไกวัลยะ
Adhyaya 62
Tīrtha-vidhi (Procedure for Holy Places) — Prayāgarāja-māhātmya
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี โมหินีเมื่อได้ฟังพระเกียรติของปุรุโษตตมะแล้ว จึงทูลขอมหาตมยะของประยาคและระเบียบการจาริกสู่ตีรถะ วสุเริ่มด้วยหลักทั่วไปว่า การไปตีรถะให้ผลยิ่งกว่ายัชญะมากมาย แต่ต้องประกอบด้วยทาน การสำรวม และศรัทธา-ภาวะ; การอยู่ใกล้เพียงกาย (ดุจปลาในคงคา) หากไร้ภักติย่อมไม่เกิดผล คุณสมบัติภายในคือควบคุมกาม โกรธ โลภ อดทน พอใจ และไม่ยินดีรับของกำนัล จากนั้นกำหนดพิธีและมารยาทการเดินทาง: บูชาพระคเณศก่อนออกเดินทาง เคารพเทวะ ปิตฤ พราหมณ์ และสาธุ วิธีศราทธะ–ตัรปณะ ณ ตีรถะ วัสดุปิณฑะ และการหลีกเลี่ยงความเศร้าหมอง มีข้อเฉพาะสำหรับประยาคและคยา—โกนศีรษะในคราวไว้ทุกข์ แต่งกายแบบการ์ปฏี และไม่รับของถวาย ตำหนิการเดินทางด้วยความโอหัง และแจกแจงบาป–บุญตามพาหนะ ท้ายบทอภิปรายความต่างระหว่างมุณฑนะกับกษอระ ข้อยกเว้นที่กุรุเกษตร วิศาลา วิรชา คยา ข้อบัญญัติเฉพาะแห่งคงคา และยืนยันความศักดิ์สิทธิ์ของตีรถะด้วยพลังน้ำ–ดิน–ไฟและการรับรองของฤๅษี
Adhyaya 63
Prayaga-mahatmya (Glory of Prayaga and the Magha Bath at Triveni)
บทนี้เล่าในกรอบสนทนา เมื่อวสุสอนโมหินีถึงมหิมาแห่งประยาคะที่ได้รับการรับรองโดยพระเวท โดยเน้นการสนาน (อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์) และการถือพรตเดือนมาฆะเมื่อพระอาทิตย์อยู่ราศีมกร จุดสูงสุดคือการสนาน ณ เวณี/ตรีเวณีสังคม (คงคา–ยมุนา และตามคติประเพณีมีสรัสวตีแฝงอยู่) อธิบายลำดับบุญของตีรถะที่เกี่ยวกับคงคา ตั้งแต่จุดลงน้ำ สถานที่บรรจบ และทิศทางการไหล จนถึงตรีเวณีซึ่งหายากและประเสริฐสุด กล่าวถึงการร่วมพิธีของเทพ ฤๅษี สิทธะ อัปสรา และปิตฤในเดือนมาฆะ พร้อมระเบียบสนานอย่างย่อ เช่น สวดมนต์และรักษาความสงบเงียบ ผลบุญถูกขยายตามสถานที่สนาน (น้ำอุ่นที่บ้าน บ่อน้ำ แม่น้ำ จนถึงมหาสังคม) และตามกาล โดยมกร-มาฆะให้ผลทวีคูณอย่างยิ่ง ระบุขอบเขตกษेत्रมณฑลของประยาคะห้าโยชน์ ตีรถะย่อย เช่น ประติษฐาน หังสประตาปนะ ทศาศวเมธิกะ ฤณโมจนกะ อัคนีตีรถะ นรกตีรถะ และวินัยธรรม เช่น พรหมจรรย์ อหิงสา สัตยะ และตัรปณะ แนะนำทาน โดยเฉพาะโคทานแก่ผู้ทรงเวท (ศฺโรตริยะ) และพิธีอย่างการโกนผม แต่ย้ำว่าภักติภายในเป็นสิ่งชี้ขาด ตอนท้ายยืนยันว่าการสนานเดือนมาฆะที่ประยาคะนำสู่โมกษะ และแม้ระลึกถึงประยาคะยามใกล้ตายก็ได้บรรลุคติสูงสุด.
Adhyaya 64
The Determination of the Extent of the Sacred Field and Related Matters (Kurukṣetra Māhātmya)
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี โมหินีขอให้เล่าความยิ่งใหญ่ของกุรุเกษตระท่ามกลางตีรถะทั้งหลายอย่างละเอียด วสุประกาศว่ากุรุเกษตระเป็นกษेत्रอันมีบุญสูงสุด—การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่นั่นล้างบาป และเพียงได้สดับมหาตมยะก็ยังให้ผลแห่งความหลุดพ้น เขาระบุตำแหน่งว่าอยู่ในพรหมาวรรตะ ระหว่างแม่น้ำสรัสวตีและทฤษทวตี และกล่าวถึงสี่หนทางสู่โมกษะ: พรหมญาณ, การทำศราทธะที่คยา, การสิ้นชีวิตในโกศาลา, และการพำนักที่กุรุเกษตระ บทนี้เล่าการอุบัติของพรหมสระ รามหรท และรามตีรถะ เชื่อมโยงกับตบะของพรหมา วิษณุ ศิวะ ปรศุราม และมารกัณฑेय อธิบายการไหลของสรัสวตี การเพาะปลูกของวงศ์กุรุ และกำหนดขอบเขตกุรุเกษตระ/ศยามันตปัญจกะว่ากว้างห้าโยชนะ วสุแจกแจงผลอันไม่เสื่อมของการอาบน้ำ ถือศีลอด ทาน โหมะ ชปะ และเทวปูชา พร้อมยืนยันว่าผู้ตายในที่นั้นไม่หวนกลับมาอีก ท้ายสุดกำหนดพิธีบูชายักษ์ผู้พิทักษ์ท้องถิ่นชื่อสุจันทร และกล่าวถึงผู้พิทักษ์ที่พระวิษณุทรงตั้งไว้เพื่อกีดกันคนบาปและคุ้มครองกษेत्रนั้น
Adhyaya 65
Description of the Pilgrimage to the Sacred Tīrthas (Kurukṣetra-yātrā-krama)
โมหินีทูลขอคำบอกเล่าที่เป็นลำดับเกี่ยวกับป่าอันเป็นมงคล สายน้ำ และเส้นทางจาริกแสวงบุญทั้งหมดในกุรุเกษตร วสุจึงแสดงวิธีตียรถยาตราอย่างเป็นระบบ โดยกล่าวถึงป่าหลักเจ็ดแห่ง (กามยกะ, อทิติวะนะ, วยาสวะนะ, ผลกีวะนะ, สูรยวะนะ, มธุวะนะ, สีตาวะนะ) และแม่น้ำตามฤดูกาลซึ่งการสัมผัสและดื่มน้ำให้ผลบุญ การเดินทางเริ่มด้วยการนอบน้อมยักษ์ผู้เฝ้าประตู รันตุกะ แล้วไปยังจุดสำคัญต่าง ๆ ได้แก่ วิมละ/วิมเลศวร, ปาริปลวะ, ปฤถวี-ตีรถ, อาศรมทักษะ (ทักษเษวร), ศาลกินี, นาค-ตีรถ, ปัญจนทะ, โกฏิ-ตีรถ/โกฏีศวร, อัศวี-ตีรถ, วราหะ-ตีรถ, โสม-ตีรถ และสถานศิวลึงค์หลายแห่ง พร้อมบูรณาการการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) การบูชา (ปูชา) การให้ทาน (ทานะ) และการเลี้ยงพราหมณ์ กิจในตียรถถูกยกเทียบกับยัญญะเวทใหญ่ (อัคนิษโฏมะ, อัศวเมธะ, ราชสูยะ, โสมยัญญะ) และมีข้อกำหนดตามกาล เช่น พิธีในเดือนไจตระ การให้บุตรี (กัญญาทาน) ในเดือนการ์ติกะ ศราทธะช่วงปิตฤปักษะ/มหาลยะ และทานในคราส ท้ายที่สุดยืนยันว่าไม่มีตียรถใดเสมอกุรุเกษตร และยกย่องสถาณุ-ตีรถว่าเป็นยอดแห่งโมกษะ ตอนผลश्रุติกล่าวว่าการฟังหรือสาธยายมหาตมยะนี้ทำลายบาปและนำผู้แสวงหาสู่หนทางหลุดพ้น।
Adhyaya 66
The Greatness of Haridvāra (Gaṅgādvāra-māhātmya)
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี โมหินีเมื่อได้ฟังความยิ่งใหญ่ของกุรุเกษตรแล้ว จึงขอให้วสุเล่า “มหาตมยะ” อันบันดาลบุญของคงคาทวาร (หริดวาร) วสุบรรยายการเสด็จลงมาของพระแม่คงคาในนามลาคานันดา ตามรอยภคีรถะ และกล่าวว่าดินแดนนี้ศักดิ์สิทธิ์เพราะเป็นสถานที่ประกอบยัญญะของทักษะประชาบดี ต่อมาว่าด้วยวิกฤตทักษะยัญญะ—พระศิวะถูกกีดกัน สตีถูกดูหมิ่นและสละชีพ ทำให้สถานที่นั้นกลายเป็นตีรถะทรงพลังสำหรับการอาบน้ำชำระ (สนานะ) และการบูชาบรรพชน (ตัรปณะ) วีรภัทรทำลายยัญญะ แล้วภายหลังด้วยคำวิงวอนของพระพรหม ยัญญะจึงได้รับการฟื้นฟู บทนี้ยังแจกแจงอุปตีรถะในหริดวาร เช่น หริ-ตีรถะ (หริปาทะ), ตฤคงคา, กนขัล, ชหฺนุ-ตีรถะ, โกฏิ-ตีรถะ/โกฏีศะ, สัปตคงคาและอาศรมของฤๅษีทั้งเจ็ด, อาวรรต, ทะเลสาบกปิลา, นาคราช-ตีรถะ, ลลิตกา, ตีรถะของศานตนุ, ภีมสถาน พร้อมผลแห่งวรตะ ทานะ และคำมั่นผลบุญ เน้นการอาบน้ำในช่วงสุริยสังกรานติที่เกี่ยวกับกุมภะ และโยคะหายากอย่างวารุณะ–มหาวารุณกะ การเคารพบูชาพราหมณ์ ตลอดจนผลแห่งการระลึก การสวดกงคาสหัสรนาม การฟังปุราณะที่หริดวาร และอานิสงส์คุ้มครองจากการเก็บรักษามหาตมยะที่จารึกไว้.
Adhyaya 67
Badarikāśrama-māhātmya: The Five Śilās, Tīrthas, and the Path of Liberation
ในบทสนทนาระหว่างวสุและโมหินี ได้ประกาศมหิมาแห่งพทรีว่าเป็นเกษตรของพระหริ ที่ซึ่งนรและนารายณะบำเพ็ญตบะยาวนานเพื่อประโยชน์แก่โลก บทนี้รวบรวมตีรถะสำคัญ ได้แก่ อัคนิ/วหฺนิ-ตีรถะ (อาบน้ำเผาผลาญบาป), ศิลานารท (นารที) และนารทกุณฑะ (ชำระให้บริสุทธิ์), และปัญจคงคา (ทำตัรปณะแล้วไม่หวนกลับจากพรหมโลก) จากนั้นเล่าเรื่องตบะของครุฑและพรของพระวิษณุ จนตั้งไวเนเตย-ศิลา ซึ่งแม้ระลึกถึงก็ได้บุญ ศิลาวาราหีและนรสิงหะเชื่อมกับกิจแห่งอวตาร ให้คุ้มครองจากทุคติและนำสู่ไวษณวธรรม บทว่าด้วยศิลาที่ห้า นร–นารายณะ อธิบายตามยุคธรรม—ในยุคก่อนปรากฏให้เห็น แต่ในกาลียุคเข้าถึงได้ด้วยการบูชาศิลา-มูรติที่ประดิษฐาน ณ นารทกุณฑะ โดยมีวาระบูชาตามฤดูกาล (ไวศาขะ/การติกะ) ยังกล่าวถึงตีรถะอื่น ๆ เช่น กปาลโมจน เป็นต้น เป็นโครงข่ายจาริกครบถ้วน ตอนจบเป็นผลश्रุติ: การสวดอ่าน การพำนัก และภักติที่พทรี ทำให้ไร้บาป ได้ความรุ่งเรือง พ้นมรณะก่อนกาล และได้เห็นพระหริโดยตรง
Adhyaya 68
Kāmodākhyāna (Glory of the Kāmodā Sacred Place)
ในบทสนทนาที่โมหินีทูลถามและวสุเป็นผู้ตอบ ได้สรรเสริญ “กามทา” ตีรถะอันศักดิ์สิทธิ์ริมฝั่งแม่น้ำคงคา วสุเชื่อมโยงกษेत्रนี้กับเหตุการณ์กวนเกษียรสมุทร ซึ่งบังเกิด “แก้วกัญญา” สี่องค์คือ รมา วารุณี กามทา และวรา โดยด้วยพระอนุญาตของพระวิษณุ อสูรได้วารุณีไป ส่วนพระลักษมีทรงตั้งมั่นเป็นพระชายาของพระวิษณุ เหล่าเทวะรู้วัตถุประสงค์ในกาลหน้าและตามพระบัญชาพระวิษณุ จึงบูชาเทวี “กามทา” ณ นครกามทา ซึ่งเทวีทรงดำรงในสมาธิภาวนา ปรารถนาสมาคมกับพระวิษณุ และกล่าวกันว่าพระวิษณุเข้าถึงได้ที่นั่นด้วยภักติจากใจ น้ำตาแห่งปีติของเทวีตกลงสู่คงคาและเกี่ยวเนื่องกับดอกบัวเหลืองหอมชื่อ “กามทา” การบูชาด้วยเครื่องสักการะถูกต้องให้ผลสมปรารถนา แต่บูชาผิดวิธีก่อทุกข์ ระบุว่าตีรถะอยู่เหนือคงคาทวารา ให้พำนักและสวดมนต์ทวาทศอักษรหนึ่งปี (หรือสิบสองปีเพื่อได้ทัศนะโดยตรง) และยกย่องวันไจตรทวาทศี การอาบน้ำและฟังเรื่องนี้ด้วยศรัทธาเป็นเหตุแห่งบุญและการดับบาป พร้อมทั้งสำเร็จความปรารถนา
Adhyaya 69
Kāmākṣā-māhātmya (Glory of Kāmākṣā) with Siddhanātha Account
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี โมหินีได้ฟังเรื่องที่ทำลายบาปแล้วจึงทูลถามผลแห่งการบูชาพระแม่กามากษา วสุชี้สถานที่ของกามากษา ณ ชายฝั่งมหาสมุทรด้านตะวันออก และกำหนดวิธีปฏิบัติคล้ายวรตะ—อาหารอย่างมีวินัย การบูชาตามพิธี และพักค้างคืนหนึ่งเพื่อให้ได้ทัศนะ (darśana) เทวีปรากฏในรูปน่าเกรงขาม; ความมั่นคงไม่หวั่นไหวเป็นเกณฑ์แห่งสิทธิ (siddhi) ส่วนความกลัวและความฟุ้งซ่านเป็นอุปสรรค ต่อมาบทกล่าวถึงสิทธนาถ บุตรแห่งปารวตี—โดยมากเร้นกายในกลียุค แต่จะปรากฏหลังช่วงวิกฤตของกลี ใช้มายาและกลอุบายครอบงำผู้คน ทำให้กระแสสามประการของกลีรุนแรงขึ้น ผู้ศรัทธาที่ระลึกถึงสิทเธศะและบูชากามากษาอย่างต่อเนื่องตลอดหนึ่งปี จะได้เห็นนิมิตในความฝัน ได้ความสำเร็จ และพรให้ท่องไปในโลกต่าง ๆ เรื่องหันไปสู่มัตสยนาถ: เด็กถูกทิ้งลงทะเล ถูกปลากลืน ต่อมาบรรลุด้วยคำสอนของพระศิวะว่าด้วยปรมัตถ์ (เกี่ยวเนื่องมนต์สิบสองพยางค์) และได้รับการรับรองจากอุมาเป็น ‘เจ้าแห่งเหล่าสิทธิ’ ตอนท้ายสรรเสริญอานิสงส์แห่งการสดับมหาตมยะนี้ว่าให้ความบริสุทธิ์ บรรลุสิ่งปรารถนา และได้สวรรค์
Adhyaya 70
Prabhāsa-kṣetra: Circuit of Tīrthas and Shrines Leading to Bhukti and Mokṣa
โมหินีขอให้วสุเล่ามหิมาแห่งปรภาสะ วสุพรรณนาว่าปรภาสะเป็นวงจรแห่งกษेत्रศักดิ์สิทธิ์อันกว้างใหญ่ มีแท่นกลาง และมีสุคษม-ตีรถะอันทรงฤทธิ์ยิ่งที่อรกัสถละ พร้อมประกาศว่าการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และบูชาพระโสมณาถะนำไปสู่โมกษะ จากนั้นกล่าวถึงยาตราเป็นลำดับ—บูชาลิงคะนับไม่ถ้วนเริ่มที่สิทเธศวระ ต่อด้วยอัคนีตีรถะและกปัรททีศะ เกทาเรศะ ศาสนสถานไศวะหลายแห่ง และการเวียนครบวงจรกรหะ/อาทิตยะ (อังคาร พฤหัส จันทร์ ศุกร์ เสาร์ ราหู เกตุ) เส้นทางยังรวมการบูชาเทวี พิธีพระคเณศ/วินายกะ วาระไวษณวะ (อาทินารายณะ และผลแห่งกฤษณะ-สายูชยะใกล้นคราทิตยะ) ตลอดจนศราทธะและการถวายปิณฑะที่ยกย่องว่าให้ผลเสมอกายา พร้อมบัญชีชื่อบ่อน้ำ แม่น้ำ สังฆม และกุณฑะหนาแน่น จนถึงตีรถะเพื่อโมกษะ ตอนท้ายยืนยันความเป็นเลิศของปรภาสะ และอานุภาพคุ้มครองขจัดความกลัวจากการฟัง/สาธยาย หรือเก็บรักษาเป็นลายลักษณ์อักษรแห่งปรภาส-มาหาตมยะ
Adhyaya 71
Puṣkara-Māhātmya (The Glory of Puṣkara)
เมื่อโมหินีทูลขอให้กล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของปุษกรโทภวะ (ปุษกร) วสุอธิบายว่าปุษกรเป็นกษेत्रศักดิ์สิทธิ์ที่บันดาลความปรารถนาอยู่เสมอ มีเทพสำคัญสถิต และได้รับการคุ้มครองโดยศิวทูตี การพำนักและอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในเดือนเชษฐะมีบุญยิ่งนัก; แม้สฺนานเพียงครั้งเดียวหรือแค่ได้ทัศนะก็เทียบผลมหายัญตามพระเวทได้ ต่อจากนั้นกล่าวถึงภูมิทัศน์แห่งตีรถะภายในปุษกร—ยอดเขา ลำธาร ทะเลสาบสามแห่ง (ใหญ่/กลาง/น้อย) ท่าข้ามที่เกี่ยวกับสรัสวตี และสถานที่นาม นันดา โกฏิตีรถะ อาศรมอคัสตยะ อาศรมสัปตฤๅษิ สถานที่ของมนู แหล่งกำเนิดคงคา วิษณุปท นาคตีรถะ ปีศาจตีรถะ ทะเลสาบศิวทูตี และอากาศปุษกร แต่ละตีรถะกำหนดทานที่ควรถวาย (โค ที่ดิน ทอง อาหาร ธัญพืช งา) พร้อมผลคือการสิ้นบาป อายุยืน ความมั่งคั่ง สาโลกยะกับฤๅษิ การถึงพรหมโลก/วิษณุโลก/รุทรโลก สวรรค์ หรือโมกษะ บทยังระบุกฎปฏิทินสำหรับการอาบน้ำเดือนการ์ติกะตามโยคะ-นักษัตร และลงท้ายว่าการระลึก การเอ่ยนาม และการฟังมหาตมยะก็ให้บุญแห่งปุษกรได้เช่นกัน
Adhyaya 72
An Account of the Power of Sage Gautama’s Austerities (Gautamāśrama-māhātmya)
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี โมหินีได้ฟังบุญแห่งปุษกรแล้ว จึงทูลขอให้กล่าวถึงมหิมาแห่งอาศรมของฤๅษีโคตมะ วสุเล่าว่า ด้วยตบะของโคตมะ อาศรมนั้นเป็นที่พึ่งทำลายบาป ระงับทุกข์ และด้วยภักติพร้อมการถือพรตยาวนานย่อมนำไปสู่โลกของพระศิวะ ครั้นเกิดทุพภิกขภัยยาวสิบสองปี เหล่าฤๅษีผู้หิวโหยพากันมาขออาหาร โคตมะผู้เปี่ยมกรุณาจึงเพ่งภาวนาถึงคงคา และคงคาปรากฏจากพื้นดินเป็นแม่น้ำโคทาวรี ด้วยอานุภาพตบะ ข้าวถูกหว่านและเก็บเกี่ยวได้ในวันเดียว เลี้ยงดูฤๅษีทั้งหลายจนพ้นภัยอดอยาก พระศิวะตรีอัมพกะทรงพอพระทัย เสด็จปรากฏ ประทานภักติอันมั่นคง และประทานให้ทรงสถิตถาวรบนภูเขาใกล้เคียง ซึ่งต่อมามีชื่อว่า ตรีอัมพกะ บทนี้ยังกล่าวผลอันเป็นทางพ้นทุกข์จากการอาบน้ำในโคทาวรี (ดุจคงคา) การบูชาตรีอัมพกะด้วยเครื่องสักการะที่ถูกต้อง การทำพิธีบรรพชน และการถือพรตที่ปัญจวฏี—อันศักดิ์สิทธิ์ยิ่งด้วยการประทับของพระรามในยุคเตรตา—และลงท้ายว่า การสวดหรือการฟังย่อมได้บุญและสมปรารถนา
Adhyaya 73
Vedapāda-stava (Hymn in Vedic Quarters): Śiva’s Tāṇḍava at Puṇḍarīkapura
ในวสุกับโมหินีสนทนา โมหินีทูลขอให้เล่ามหิมาแห่งตรีอัมพกะใกล้คงคาโคทาวรีและปัญจวฏี ตลอดจนกำเนิดเมืองปุณฑรีกปุระที่พระมหาเทวะทรงร่ายรำ. วสุเล่าว่า ไชมินิ ศิษย์ของวยาสะ มาพร้อมศิษย์ เห็นภูมิทัศน์ตถาคตแห่งตีรถะดุจนคร จึงอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ทำตัรปณะและกิจวัตรประจำวัน ปั้นศิวลิงคะด้วยดิน แล้วบูชาด้วยอุปจาระ. พระศิวะทรงพอพระทัย เสด็จปรากฏพร้อมอุมา คเณศ และสกันทะ; ตามความปรารถนาของไชมินิ พระองค์ทรงแปลงเป็นรูปนักรำอัศจรรย์ เรียกเหล่าประมถะ แล้วทรงร่ายรำตาณฑวะอย่างปีติ—มีเถ้าศักดิ์สิทธิ์ จันทร์เสี้ยว คงคา เนตรที่สาม งู และหนังสัตว์เป็นลักษณะ จนโลกสะเทือน. ไชมินิสรรเสริญด้วยสโตตระยาวอิงถ้อยคำเวท กล่าวถึงอธิปไตยจักรวาลของพระศิวะ รูปปัญจพรหม (อีศาน ตัตปุรุษ อโฆระ/โฆระ วามเทวะ สัทโยชาต) ขอเป็นที่พึ่งพ้นสังสาร และขอพรอายุยืน สุขภาพ ความรู้ ความมั่งคั่ง และความเป็นข้ารับใช้ทุกชาติ. ผลश्रุติกล่าวว่า การสวดให้ชัยชนะ ปัญญา ทรัพย์ บุตร และได้ศิวโลก/สายุชยะ; ตีรถะตาณฑวะยิ่งกว่าบุญทั่วไป อาบน้ำแล้วหลุดพ้น หนุนพิธีศราทธะแด่บรรพชน และทำทานให้เป็นอักษัย.
Adhyaya 74
The Greatness of Gokarṇa (Gokarṇa-māhātmya)
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี โมหินีได้ฟังเรื่องปุณฑรีกปุระแล้วจึงทูลขอให้กล่าวถึงมหิมาแห่งโคกรรณะ วสุพรรณนาว่าโคกรรณะตั้งอยู่ริมมหาสมุทรด้านตะวันตก เพียงได้เห็นก็ให้โมกษะ เป็นแดนศักดิ์สิทธิ์กว้างใหญ่เต็มด้วยตีรถะ กเษตร และพงไพร ที่ซึ่งเทวะ อสูร และมนุษย์พำนักอยู่ ต่อมาเกิดวิกฤตเมื่อทะเลเอ่อล้นเพราะการขุดของบุตรสาคระ ฤๅษีแห่งโคกรรณะจึงย้ายถิ่นและแสวงหาการฟื้นฟูแดนศักดิ์สิทธิ์ พวกท่านไปเฝ้าปรศุรามบนเขามเหนทร พบอาศรมอันสงบและได้รับการต้อนรับ แล้ววอนขอให้ท่านผลักทะเลให้ถอยเพื่อทวงคืนกเษตร ปรศุรามไปยังชายฝั่งเรียกวรุณะ เมื่อวรุณะล่าช้าด้วยความทะนง ท่านจึงอัญเชิญศัสตราภารคพให้ดูดแห้งสายน้ำ วรุณะหวาดกลัวจึงยอมสยบ น้ำถอยกลับและโคกรรณะปรากฏชัด ปรศุรามบูชาพระศังกระในนาม “โคกรรณะ” ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ: การระลึก การได้เห็น การพำนัก และพิธีกรรมที่นั่นให้บุญทวีคูณ การตายที่นั่นนำสู่สวรรค์ และสันนิธิแห่งพระศิวะทำลายบาปทั้งปวง
Adhyaya 75
The Greatness of Lakṣmaṇācala, with the Narrative of Rāma and Lakṣmaṇa
ในบทสนทนาระหว่างโมหินีกับวสุ โมหินีได้ฟังมหิมาแห่งโคกรรณะผู้ทำลายบาปแล้ว จึงขอให้กล่าวมาหาตมยะของลักษมณาจล วสุอธิบายฐานะทิพย์ของพระลักษมณะตามหลักจตุรวยูหะว่า พระรามคือพระนารายณ์ พระภรตคือประทยุมน์ พระศัตรุฆนะคืออนิรุทธ และพระลักษมณะคือสังกรษณะ (เกี่ยวเนื่องกับศิวะ/ความเป็นมงคล) จากนั้นเล่าเรื่องรามายณะโดยย่อ: ยัญของวิศวามิตร การปราบตาฑกาและสุพาหุ การได้อาวุธทิพย์ การไปมิถิลาและหักคันศรพระศิวะ การอภิเษกสมรส การทำให้ปรศุรามสงบ การเนรเทศเข้าป่า การลักพาสีตา การเป็นพันธมิตรกับสุครีว ภารกิจทูตของหนุมาน การสร้างสะพานสู่ลงกา การปราบอินทรชิตและราวณะ การพิสูจน์ไฟของสีตา การกลับอยุธยาและราชาภิเษก การละทิ้งสีตา เรื่องกุศ–ลวและฉากอัศวเมธ และท้ายที่สุดเหตุการณ์ทุรวาสาที่นำไปสู่การสละตนของพระลักษมณะและการเสด็จสู่ปรมธามของพระราม พระลักษมณะบำเพ็ญตบะบนภูเขา สถาปนาอำนาจศักดิ์สิทธิ์อันยั่งยืน ทำให้ลักษมณาจลเป็นสถานที่มีบุญยิ่ง: การได้ทัศนะที่นั่นให้ความสำเร็จแห่งชีวิตและถึงที่ประทับของพระหริ การให้ทานและพิธีกรรมให้ผลไม่สิ้นสุด การสวด/ฟังทำให้เป็นที่รักของพระราม และย้ำว่าอนุญาตของฤๅษีอคัสตยะเป็นประตูสู่ทัศนะอันให้ความหลุดพ้น.
Adhyaya 76
Setu-māhātmya (The Glory of Setu and the Fruits of its Tīrthas)
ในบทสนทนา วสุ–โมหินี นางโมหินียกย่องการสวดอ่านรามายณะก่อนหน้านี้ว่าเป็นสิ่งทำลายบาปและเพิ่มบุญ แล้วทูลขอให้กล่าวถึงมหิมาสูงสุดของเสตุ วสุประกาศว่าเพียงได้ดรศนะเสตุก็พาข้ามห้วงมหาสมุทรแห่งสังสาระได้ เพราะพระผู้เป็นเจ้า ศรีราเมศวร ประทับอยู่ที่นั่น; การบูชาด้วยจิตที่สำรวมย่อมนำไปสู่สภาวะสูงสุด จากนั้นบทนี้แจกแจงตีรถะของเสตุ—จักรตีรถะ ตาลตีรถะ สีตากุณฑะ มงคลตีรถะ อมฤตวาปี พรหมกุณฑะ ลักษมณตีรถะ ชฏาตีรถะ หนุมานตกุณฑะ อคัสตยะตีรถะ รามกุณฑะ ลักษมีตีรถะ อัคนีตีรถะ ศิวตีรถะ สังขตีรถะ โกฏิตีรถะ สาธยามฤตะ สรรวตีรถะ ธนุษโกฏิ กษีรกุณฑะ กปีตีรถะ ตีรถะคายตรีและสรัสวตี และฤณโมจน—พร้อมระบุผลเฉพาะของแต่ละแห่ง เช่น ความเป็นอมตะ การได้พรหมโลก/ศิวโลก ความก้าวหน้าแห่งโยคะ สุขภาพ ชัยชนะ บุตรและทรัพย์ ความรุ่งเรืองและความงาม การพ้นพันธนาการและหนี้ และการหลีกเลี่ยงกำเนิดอันชั่วร้าย ท้ายที่สุดกล่าวว่า การอ่านหรือฟังเสตุ-ตีรถะ-มหาตมยะนี้ย่อมทำลายบาปได้
Adhyaya 77
नर्मदातीर्थमाहात्म्ये तीर्थसंग्रहः (The Greatness of the Sacred Fords of the Narmadā)
เมื่อได้ฟังความยิ่งใหญ่ของเสตุแล้ว โมฮินีทูลขอคำบอกเล่าแบบย่อแต่ครบถ้วนเกี่ยวกับสถานที่แสวงบุญ (ตีรถะ) แห่งเรวา/นรมทา วสุจึงอธิบาย “กลุ่ม” ตีรถะสี่ร้อยแห่งที่กระจายอยู่ทั้งสองฝั่ง พร้อมจำนวนแยกตามฝั่ง และยกความพิเศษของจุดบรรจบเรวากับมหาสมุทรขึ้นเน้น ต่อจากนั้นเป็นแผนผังผลบุญ—เขตศักดิ์สิทธิ์โอมการะในรัศมีสองโกรศมีบุญ “สามครึ่งโกฏิ”, สังฆมะและพนาศักดิ์สิทธิ์อย่างกปิลา-สังฆมะและอศอกวนะให้ผลเทียบมหาตีรถะ และลำดับสถานที่ต่างๆ ที่ให้ผลทวีคูณเป็นร้อย เป็นพัน เป็นหมื่น ฯลฯ ยังกล่าวถึงสังฆมะที่มีจำนวนกำหนดตามคัมภีร์ (เด่นคือ 108), รายชื่อศาลลึงค์สายไศวะสำคัญ และ “สวรรณะ-ตีรถะ” ตอนท้ายจำแนกตีรถะตามคติประเพณี (ไศวะ ไวษณพ ศักตะ มาตฤกา เกี่ยวกับพรหมา และเกษตรปาล) และสอนว่าเพียงได้ดาร์ศนะเห็นนรมทาก็ได้บุญ; การฟัง สวดอ่าน หรือจารึกมหาตมยะนี้ชำระบาป คุ้มครองครัวเรือนจากเคราะห์ภัย และประทานความรุ่งเรือง.
Adhyaya 78
The Glory of Avantikā (Avanti-māhātmya)
โมหินีขอให้วสุอธิบายกำเนิดอันศักดิ์สิทธิ์และความยิ่งใหญ่ของอวันตี/อวันติกา (อุชไชยนี) พร้อมทั้งพระเกียรติของมหากาลผู้เป็นที่สักการะของเหล่าเทพ วสุตอบด้วยบัญชีสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ (ตีรถะ) ที่มีมหากาลวนะเป็นศูนย์กลาง ว่าเป็นเกษตรอันหาที่เปรียบมิได้และเป็นที่ตั้งแห่งตบะซึ่งมหากาลประทับอยู่ บทนี้แจกแจงชื่อของตีรถะ กุณฑะ สระน้ำ และลิงคะจำนวนมาก พร้อมข้อปฏิบัติการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และการบูชา และผลบุญต่าง ๆ เช่น ชำระบาปหนัก (กปาลโมจน), ชนะคดีความที่กาลกเลศ, ความมั่งคั่ง สุขภาพ ความปลอดภัยไร้ความกลัว ความสำเร็จในกิจการ ได้สวรรค์ และท้ายที่สุดเข้าถึงโลกของศิวะหรือวิษณุ อีกทั้งกล่าวถึงมารยาทการแสวงบุญ—บูชาวิฆเนศ ไภรวะ และอุมาเพื่อเข้าสู่สันนิธิภายใน—และยืนยันว่ามีลิงคะในป่ามหากาลนับไม่ถ้วน บูชาลิงคะใดที่พบก็เป็นที่รักของพระศิวะ ตอนจบย้ำว่าเพียงได้ฟังมหาตมยะของอวันตีก็ทำลายบาปได้
Adhyaya 79
The Description of the Greatness of Mathurā (Mathurā-māhātmya)
บทนี้เป็นบทสนทนาระหว่างวสุและโมหินี เมื่อโมหินีได้ฟังมหิมาแห่งอวันตีแล้วจึงทูลขอให้กล่าวถึงความรุ่งเรืองของมถุรา วสุอธิบายว่ามถุราเป็นแดนที่พระผู้เป็นเจ้าทรงปรากฏ เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ด้วยการประสูติของพระศรีกฤษณะ ลีลาในโคกุล และการปราบอสูรของกังสะ ต่อจากนั้นท่านแจกแจงป่าศักดิ์สิทธิ์สิบสองแห่ง (วนะ) ได้แก่ มธุวนะ ตาลาหวยะ กุมุทะ กามยวนะพร้อมวิมลหรทะ พหุละ ภัทรวนะ ขาทิระ มหาวนะ โลหชังคะ บิลวารัณยะ ภาณฑีระ และวฤนทาวนะอันประเสริฐสุด พร้อมกล่าวผลแห่งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และการบูชาในแต่ละแห่ง คัมภีร์กำหนดมถุรา-มณฑลเป็นวงจาริกแสวงบุญยี่สิบโยชน์ ซึ่งการอาบน้ำ ณ ที่ใดก็ยังให้เกิดภักติแด่พระวิษณุ อีกทั้งระบุทีรถะสำคัญ เช่น วิศรานติ/วิมุกตะ รามทีรถะ ประยาคะ กนขละ ตินทุกะ ปฏุสวามี ธรุวะ ฤษิทีรถะ โมกษะทีรถะ โพธินี โกฏิทีรถะ อสิกุณฑะ นวทีรถะ สํยมะนะ ธารายตนะ นาคทีรถะ พรหมโลก/ฆัณฏาภรณะ โสมะ ปราจีสรัสวตี จักรทีรถะ ทศาศวเมธิกะ วิฆนราชะ อนันตะ และลงท้ายด้วยอธิปไตยของเกศวะ การสถิตของเทพในรูปจตุรวยูหะ และอานุภาพแห่งการฟังหรือสาธยายมถุรา-มาหาตมยะอันนำสู่ความหลุดพ้น
Adhyaya 80
The Greatness of Śrī Vṛndāvana (Śrī-vṛndāvana-māhātmya)
โมหินีทูลถามวสุถึงความศักดิ์สิทธิ์อันเร้นลับของวฤนทาวัน วสุถ่ายทอดสายคำสอนลับว่า นารทได้รับโอวาทภายในจากวฤนทาเทวีเกี่ยวกับ “โคปีเกศะ” (พระศรีกฤษณะ ผู้เป็นเจ้าแห่งเหล่าโคปี) บทนี้วางวฤนทารัณยะไว้ในภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์แห่งมถุรา—ปุษปสรัส, เกาสุมสรัส, ฝั่งยมุนา, โคปีเกศร, และโควรรธนะใกล้สขิสถล—พร้อมเล่าเหตุที่นารทมาถึงอาศรมของวฤนทา ด้วยคำชี้แนะของมาธวี นารทอาบน้ำ ณ ฝั่งที่กำหนดจนเกิดนิมิตแปรเปลี่ยน—กลายเป็น “นารที” เข้าเรือนแก้วรัตนะ ได้เฝ้าพบ/ประสบ “โคปีเกศวร” แล้วกลับมาและได้รูปบุรุษคืน วฤนทาเปิดเผยปริศนาภายในที่เกี่ยวกับกุพชา/สังกेत และประทานการปฏิบัติมนตร์หายาก “ดัคธ-ษัฏกรณคะ” เป็นความลับครู–ศิษย์ จบด้วยถ้อยแถลงชัดถึงสัจธรรมหนึ่งเดียวอทไวตะ ครึ่งหลังรวบรวมตีรถะในวฤนทาวันและผลบุญ—พรหมกุณฑะ, โควินทกุณฑะ, ทัตตวปรกาศท่า, อริษฏกุณฑะ, ศรีกุณฑะ, รุทร/กามกุณฑะ เป็นต้น สรรเสริญวฤนทาวันเป็นที่พึ่งในกลียุค และปิดท้ายด้วยตำนานการทำให้โควรรธนะศักดิ์สิทธิ์ พร้อมยกวฤนทาวันเป็นยาตราสถานสูงสุดและสนามแห่งภักติธรรม
Adhyaya 81
The Exposition of the Deeds of Vasu (Vasu’s Vrindavan Boon and the Future Deeds of Hari)
วสุแนะนำโมหินีให้แสวงหาผลแห่งการเวียนไปตามสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ (ตีรถะ) แล้วจึงกราบทูลเหตุการณ์โมหินีแด่พระพรหม ผู้ทรงสรรเสริญวสุและประทานพร วสุเลือกพำนักในวฤนทารัณยะ (วฤนทาวัน) บำเพ็ญตบะยาวนาน จนพระวิษณุเสด็จปรากฏและทรงยืนยันพรนั้นอีกครั้ง เมื่ออยู่ในวฤนทาวันและใคร่รู้ความลี้ลับ วสุได้พบพระนารทและทูลถามธรรมที่ทำให้ภักติยิ่งทวี พระนารทจึงเล่าคำพยากรณ์ที่ได้รับผ่านพระศิวะ ซึ่งพระศิวะได้ฟังจากสุรภีในโกลกะ: การอวตารของพระหริเพื่อบรรเทาภาระแผ่นดิน, ลีลากฤษณะในวรชะ (ปราบปูตนา, ข่มกาลิยะ และสังหารอสูรอื่นๆ), เหตุการณ์ที่มถุรา (สังหารกังสะ), ช่วงทวารกา (อภิเษกและสงคราม), และท้ายที่สุดการอุปสังหาร/เสื่อมสลายของยาทวะพร้อมการเสด็จกลับสู่สวธามของพระหริ พระนารทจากไปพร้อมเสียงวีณาและบทสรรเสริญ; วสุยังคงอยู่ในวรชะ ปรารถนาจะได้เห็นลีลาศักดิ์สิทธิ์ของพระกฤษณะ
Adhyaya 82
The Fruits of Hearing the Mahāpurāṇas; Mohinī’s Tīrtha-Yātrā; Mohinī Ekādaśī Discipline
เหล่าฤๅษีสรรเสริญสุตะผู้เล่าเรื่องพระกฤษณะ และถามว่าเมื่อวสุไปยังพรหมโลกแล้ว โมหินี (ธิดาพรหมา) ได้กระทำสิ่งใด สุตะจึงเล่าการจาริกแสวงบุญของโมหินีที่ปฏิบัติตามวิธี (วิธิ) ที่วสุกำหนดอย่างเคร่งครัด—อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในคงคาและสายน้ำอื่น บูชาเทพโดยเริ่มที่พระวิษณุ ทำทานแก่พราหมณ์ และประกอบพิธีสำคัญ เช่น ถวายปิณฑะที่คยา บูชาที่กาศี พร้อมไปยังปุรุโษตตมะ ทวารกา กุรุเกษตร คงคาทวาร บทรีอาศรม (นร-นารายณ์) อโยธยา อมรกัณฑกะ โอมการ ตรียัมพเกศวร ปุษกร และมถุรา โดยมีการเวียนประทักษิณาภายในและถวายโคทาน ต่อจากนั้นกล่าวถึงแบบแผนวรตะ—กฎการเดินทางและเวลาของเอกาทศี การหลีกเลี่ยง ‘โมหินี-เวธะ’ และคำมั่นแห่งไวกุณฐะด้วยการบูชาพระวิษณุในทวาทศี เชื่อมชื่อ ‘โมหินี’ กับบัญชาพรหมาและนัยแห่งการแข่งขันกับพระลักษมี พร้อมยืนยันความไม่อาจทำลายได้ของภักติแด่พระวิษณุ (ยกแบบอย่างรุกมางคทะ) ตอนท้ายเป็นผลศรุติยกย่องอำนาจนารทียปุราณะ ความครอบคลุมทุกนิกาย ประโยชน์แก่ทุกวรรณะ และเทววิทยาพรหมันอทไวตะที่อธิบายด้วยถ้อยคำหลายแนว เช่น ศิวะ/ประธาน/ปุรุษะ/กรรม