Adhyaya 77

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चण्डपूजाकथनं नाम षट्सप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः कपिलादिपूजाविधनं ईश्वर उवाच कपिलापूजनं वक्ष्ये एभिर्मन्त्रैर् यजेच्च गां ॐ कपिले नन्दे नमः ॐ कपिले भद्रिके नमः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਚੰਡਾ-ਪੂਜਾ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਕਪਿਲਾ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਕਪਿਲਾ-ਪੂਜਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—“ਓਂ ਕਪਿਲੇ ਨੰਦੇ ਨਮਃ। ਓਂ ਕਪਿਲੇ ਭਦ੍ਰਿਕੇ ਨਮਃ।”

Verse 2

ॐ कपिले सुशीले नमः कपिले सुरभिप्रभे ॐ कपिले सुमनसे नमः ॐ भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः

ਓਂ ਕਪਿਲੇ ਸੁਸ਼ੀਲੇ ਨਮਃ—ਸੁਸ਼ੀਲ ਕਪਿਲਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਂ ਕਪਿਲੇ ਸੁਰਭਿਪ੍ਰਭੇ ਨਮਃ—ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੀ ਕਪਿਲਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਂ ਕਪਿਲੇ ਸੁਮਨਸੇ ਨਮਃ—ਸ਼ੁਭ ਮਨ ਵਾਲੀ ਕਪਿਲਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਂ ਭੁਕਤਿਮੁਕਤਿਪ੍ਰਦੇ ਨਮਃ—ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 3

सौरभेयि जगन्मातर्देवानाममृतप्रदे गृहाण वरदे ग्रासमीप्सितार्थञ्च देहि मे

ਹੇ ਸੌਰਭੇਈ, ਜਗਤ-ਮਾਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ! ਹੇ ਵਰਦਾਇਨੀ, ਇਹ ਗ੍ਰਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 4

वन्दितासि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता कपिले हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतं

ਹੇ ਕਪਿਲਾ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵੰਦਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਹਰਨ ਕਰ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜੋ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 5

गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च गावो मे हृदये चापि गवां मध्ये वसाम्यहं

ਗਾਂਵਾਂ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਹਨ; ਗਾਂਵਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਹਨ। ਗਾਂਵਾਂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 6

दत्तं गृह्णन्तु मे ग्रासं जप्त्वा स्यां निर्मलः शिवः प्रार्च्य विद्यापुस्तकानि गुरुपादौ नमेन्नरः

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗ੍ਰਾਸ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ। ਜਪ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਮੰਗਲ ਹੋਵਾਂ। ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 7

यजेत् स्नात्वा तु मध्याह्ने अष्टपुष्पिकया शिवं पीठमूर्तिशिवाङ्गानां पूजा स्यादष्टपुष्पिका

ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਅਸ਼ਟਪੁਸ਼ਪਿਕਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੀਠ-ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਗ/ਅੰਸ਼-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਜੋ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸ਼ਟਪੁਸ਼ਪਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 8

मध्याह्ने भोजनागारे सुलिप्ते पाकमानयेत् ततो मृत्युञ्जयेनैव वौषडन्तेन सप्तधा

ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਪੇ (ਸ਼ੁੱਧ) ਭੋਜਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਲਿਆਵੇ। ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ‘ਵੌਸ਼ਟ’ ਅੰਤ ਕਰਕੇ, ਸੱਤ ਵਾਰ ਉਹ ਕਰੇ।

Verse 9

जप्तैः सदर्भशङ्खस्थैः सिञ्चेत्तं वारिविन्दुभिः सर्वपाकाग्रमुद्धृत्य शिवाय विनिवेदयेत्

ਜਪ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ, ਦਰਭਾ-ਯੁਕਤ ਸ਼ੰਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਲ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛਿੜਕੇ। ਫਿਰ ਪਕੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 10

अथार्धं चुल्लिकाहोमे विधानायोपकल्पयेत् विशोध्य विधिना चुल्लीं तद्वह्निं पूरकाहुतिं

ਫਿਰ ਚੁੱਲਿਕਾ-ਹੋਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁੱਲੀ (ਛੋਟਾ ਅਗਨਿਕੁੰਡ) ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਕ-ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 11

हुत्वा नाभ्यग्निना चैकं ततो रेचकवायुना वह्निवीजं समादाय कादिस्थानगतिक्रमात्

ਨਾਭੀ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਰੇਚਕ-ਵਾਯੂ (ਉੱਛਵਾਸ) ਨਾਲ ਵਹਿਨੀ-ਬੀਜ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਗਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 12

शिवाग्निस्त्वमिति ध्यात्वा चुल्लिकाग्नौ निवेशयेत् ॐ हां अग्नये नमो वै हां सोमाय वै नमः

“ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਮੰਗਲ ਅਗਨੀ ਹੈਂ” ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਚੁੱਲਿਕਾ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ (ਆਹੁਤੀ/ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ) ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਪੇ— “ਓਂ ਹਾਂ—ਅਗਨਏ ਨਮੋ ਵੈ; ਹਾਂ—ਸੋਮਾਏ ਵੈ ਨਮਹ।”

Verse 13

सूर्याय वृहस्पतये प्रजानां पतये नमः सर्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः सर्वविश्वेभ्य एव च

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਤਥਾ ਸਭ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 14

ठः अन्यार्धमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निधानायोपकल्पयेदिति च, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हृदि स्थानमतिक्रमेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कादिस्थानमतिक्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हामग्नये खिष्टिकृते पूर्वादावर्चयेदिमान् स्वाहान्तामाहुतिं दत्वा क्षमयित्वा विसर्जयेत्

‘ਠਃ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ “ਅਨ੍ਯਾਰਧਮ্” ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ “ਅੰਤ੍ਯਾਰਧਮ੍”; ਅਤੇ ਦੋ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ “ਨਿਧਾਨਾਯੋਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍” ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿੱਚ “ਹ੍ਰਿਦਿ ਸਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮੇਤ੍” ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ “ਕਾਦਿ-ਸਥਾਨਮਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍” ਪਾਠ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਅੰਤ ਆਹੁਤੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ, ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ।

Verse 15

चुल्ल्या दक्षिणबाहौ च यजेद्धर्माय वै नमः वामबाहावधर्माय काञ्जिकादिकभाण्डके

ਚੁੱਲ੍ਹੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ/ਬਾਹੁ ਉੱਤੇ ‘ਧਰਮਾਯ ਵੈ ਨਮਃ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ/ਬਾਹੁ ਉੱਤੇ ‘ਅਧਰਮਾਯ’ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕਾਂਜਿਕ (ਖੱਟਾ ਮਾਂਡ) ਆਦਿ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ/ਪੂਜਨ ਕਰੇ।

Verse 16

रसपरिवर्तमानाय वरुणाय जलाग्नये विघ्नराजो गृहद्वारे पेषण्यां सुभगे नमः

ਰਸਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲਾਗਨੀ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਿਘਨਰਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਣੀ/ਚੱਕੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭਗਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 17

ॐ रौद्रिके नमो गिरिके नमश् चओलूखले यजेत् बलप्रियायायुधाय नमस्ते मुषले यजेत्

‘ਓਂ। ਰੌਦ੍ਰਿਕਾ ਨੂੰ ਨਮਃ, ਗਿਰਿਕਾ ਨੂੰ ਨਮਃ।’ ਓਲੂਖਲ/ਓਖਲੀ ਵਿੱਚ ਯਜਨ (ਅਰਪਣ) ਕਰੇ। ‘ਬਲਪ੍ਰਿਯ ਆਯੁਧ ਨੂੰ ਨਮਸਤੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੂਸ਼ਲ/ਮੁਸਲ ਨੂੰ ਯਜਨ ਕਰੇ।

Verse 18

सम्मार्जन्यां देवतोक्ते कामाय शयनीयके मध्यस्तम्भे च स्कन्दाय दत्वा वास्तुबलिं ततः

ਫਿਰ ਝਾੜੂ/ਸੰਮਾਰਜਨ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੱਧਲੇ ਖੰਭੇ ਉੱਤੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੁ-ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ।

Verse 19

भुञ्जीत पात्रे सौवर्णे पद्मिन्यादिदलादिके आचार्यः साधकःपुत्र समयी मौनमास्थितः

ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਚਾਰਯ, ਸਾਧਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮਯੀ (ਦੀਖ਼ਿਤ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ) ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਦਮਿਨੀ (ਕਮਲ) ਦੇ ਪੱਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧ ਪੱਤਲ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਨ।

Verse 20

वटाश्वत्थार्कवाताविसर्जभल्लातकांस्त्यजेत् अपोशानं पुरादाय प्राणाद्यैः प्रणवान्वितैः

ਵਟ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਅਰਕ, ਵਾਤ, ਵਿਸਰਜ ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕ ਦਾ ਵਰਤੋਂ/ਸੇਵਨ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰ ‘ਓਂ’ ਸਮੇਤ ਫਿਰ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 21

स्वाहान्तेनाहुतीः पञ्च दत्वादीप्योदरानलं नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

‘ਸਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੀ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਉਪਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

Verse 22

एतेभ्य उपवायुभ्यः स्वाहापोषानवारिणा भक्तादिकं निवेद्याय पिवेच्छेषोदकं नरः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ‘ਸਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਸਮੇਤ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਆਦਿ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ (ਸ਼ੇਸ਼ੋਦਕ) ਪੀਵੇ।

Verse 23

अमृतोपस्तरणमसि प्राणाहुतीस्ततो ददेत् प्राणाय स्वाहापानाय समानाय ततस् तथा

“ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਉਪਸਤਰਨ ਹੈਂ”—ਇਉਂ ਕਹੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ: ‘ਪ੍ਰਾਣਾਯ ਸਵਾਹਾ’, ‘ਅਪਾਨਾਯ ਸਵਾਹਾ’, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਮਾਨਾਯ ਸਵਾਹਾ’।

Verse 24

उदानाय च व्यानाय भुक्त्वा चुल्लकमाचरेत् जलाशये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रौद्रकोटिगिरिके इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अमृतापिश्चानमसीति शरीरे ऽन्नादिवायवः

ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਚੁੱਲਕ-ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ‘ਜਲਾਸ਼ਏ’ ਪਾਠ ਹੈ; ਚਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ ਰੌਦ੍ਰਕੋਟਿਗਿਰਿਕੇ’ ਪਾਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਤੱਤ ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾ ਕੇ ‘ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅਨਮਸਿ ਹੈਂ’—ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।