Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਸਮੇਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਤਸ੍ਯ ਤੇ ਕੂਰਮ ਦੇ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਕਾਰ, ਵਰਾਹ ਦੀ ਧਰਤੀ-ਉੱਧਾਰਣ ਮੁਦਰਾ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ/ਧਰਾ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਲਾਭ ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਤਰਣ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਉਗ੍ਰ-ਨਾਟਕੀ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਮਿਆਰੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰੂਪ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਰਾਮ/ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਕਈ ਵਿਨਿਆਸ ਹਥਿਆਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਕਲਕੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਦਿ ਨਵਵਿਊਹ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗਰੁੜਾਰੂੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰ ਹਰੀ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼), ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ—ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਉਪਯੋਗਤਾ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रं नाम अष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः अथोनपञ्चाशो ऽध्यायः मत्स्यादिलक्षणवर्णनं भगवानुवाच दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कार्माकृलिर्भवेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤੀ-ਮੂਰਤੀ-ਸਤੋਤਰ’ ਨਾਮਕ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਮਤਸ੍ਯ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਤਸ੍ਯ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਮੱਛੀ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ਮਤਸ੍ਯ; ਜੋ ਕੱਛੂਏ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ਕੂਰਮ ਹੈ।
Verse 2
शङ्खपद्मी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नराङ्गो वाथ कर्तव्यो भूवराहो गदादिभृत् दक्षिणे वामके शङ्खं लक्ष्मीर्वा पद्ममेव वा
ਗ ਅਤੇ ਙ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਦੋ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ‘ਸ਼ੰਖਪਦਮੀ’ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗਦਾ ਆਦਿ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਹੋਵੇ; ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਕਮਲ ਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 3
श्रीवामकूर्परस्था तु क्ष्मानन्तौ चरणानुगौ वराहस्थापनाद्राज्यं भवाब्धितरणं भवेत्
ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੂੰ ਖੱਬੀ ਕੂਹਣੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਖ਼ਸ਼ਮਾ (ਧਰਤੀ) ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ (ਸੇਵਕ) ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਐਸੀ ਵਰਾਹ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 4
नरसिंहो विवृत्तास्यो वामोरुक्षतदानवः तद्वक्षो दारयन्माली स्फुरच्चक्रगदाधरः
ਨਰਸਿੰਹ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਨੇ ਖੱਬੀ ਰਾਨ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾਨਵ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੀਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾ ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
छत्री दण्डी वामनः स्यादथवा स्याच्चतुर्भुजः रामश्चापेषुहस्तः स्यात् कड्गी परशुनान्वितः
ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਡੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਓ; ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਉਹ ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂ-ਸਹਿਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 6
रामश्चापी शरी खड्गी शङ्खी वा द्विभुजः स्मृतः गदालाङ्गलधारी च रामो वाथ चतुर्भुजः
ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੋ-ਭੁਜਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਤੀਰਧਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ। ਜਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਦਾ ਅਤੇ ਲਾਂਗਲ (ਹਲ) ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 7
वामोर्ध्वे लाङ्गलं दद्यादधः शङ्खं सुशोभनं मुषलं दक्षिणोर्ध्वे तु चक्रञ्चाधः सुशोभनं
ਖੱਬੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ੰਖ। ਸੱਜੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਮੂਸਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੰਦਰ ਚੱਕਰ।
Verse 8
शान्तात्मा लम्बकर्णश् च गौराङ्गश्चाम्बरावृतः ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः
ਬੁੱਧ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਲੰਬੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਗੌਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੋਗੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਚੇ ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਰਦ ਅਤੇ ਅਭਯ ਦੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
धनुस्तूणान्वितः कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः
ਕਲਕੀ—ਦੁਇਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੂਣੀਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਾਂ ਉਹ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 10
लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमं
ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਨੌਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸੱਜੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ, ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ—ਖੱਬੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਿੱਚ—ਉੱਤਮ ਚੱਕਰ।
Verse 11
ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोस्ति पूर्ववत् शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਸਦਾ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ-ਭੁਜਾ ਜਾਂ ਚਾਰ-ਭੁਜਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਓ।
Verse 12
लाङ्गली मुषली रामो गदापद्मधरः स्मृतः वामोरुहृतदानव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौराङ्गश्चायुधावृत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः धनुर्वाणान्वित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं शङ्खं वामे धनुः करे
ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਹਲ ਅਤੇ ਮੁਸਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਗਦਾ ਤੇ ਪਦਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਕੁਝ ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ—“ਖੱਬੀ ਜੰਘ ਤੋਂ ਦਾਨਵ-ਹਰਤਾ”, “ਗੌਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ”, ਅਤੇ “ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਯੁਕਤ” ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।) ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ, ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
गदानाभ्यावृतः पीत्या प्रद्युम्नो वा धनुःशरी चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात्तथा नारायणो विभुः
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੀਤ ਵਰਣ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
चतुर्मुखश् चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः लम्बकूर्चो जटायुक्तो व्रह्मा हंसाग्रवाहनः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਤੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਠਰ-ਮੰਡਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਗੋਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ-ਗੁੱਛ ਲੰਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਜਟਾਧਾਰੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਾਹਨ ਹੰਸ ਹੈ।
Verse 15
दक्षिणे चाक्षसूत्रञ्च स्रुवो वामे तु कुण्डिका आज्यस्थाली सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे
ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਕ੍ਸ਼ਸੂਤਰ (ਜਪਮਾਲਾ) ਹੋਵੇ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੁਵ (ਹੋਮ ਚਮਚਾ) ਅਤੇ ਕੁੰਡਿਕਾ (ਜਲਪਾਤਰ) ਹੋਵੇ। ਆਜ੍ਯਸਥਾਲੀ (ਘੀ ਦਾ ਪਾਤਰ) ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 16
विष्णुरष्टभुजस्तार्क्षे करे खड्गस्तु दक्षिणे गदाशरश् च वरदो वामे कार्मुकखेटके
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਗ ਹੈ; ਉਹ ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰ (ਬਾਣ) ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਟਕ (ਢਾਲ) ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
चक्रशङ्खौ चतुर्बाहुर् नरसिंहश् चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरो वापि विदारितमहासुरः
ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਦੈਤ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 18
अचतुर्बाहुर्वराहस्तु शेषः पाणितले धृतः धारयन् बाहुना पृथ्वीं वाम्नेन कमलाधरः
ਵਰਾਹ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
पादलग्ना धरा कार्या पदा लक्ष्मीर्व्यवस्थिता त्रैलोक्यमोहनस्तार्क्ष्ये अष्टबाहुस्तु दक्षिणे
ਧਰਾ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਖੜੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਉੱਤੇ ‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਨ’ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਵਤਾ ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
Verse 20
चक्रं खड्गं च मुषलं अङ्कुशं वामके करे शङ्खशार्ङ्गगदापाशान् पद्मवीणासमन्विते
ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ, ਖੜਗ, ਮੁਸਲ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੰਖ, ਸ਼ਾਰਂਗ (ਧਨੁਸ਼), ਗਦਾ, ਪਾਸ਼, ਪਦਮ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 21
लक्ष्मीः सरस्वती कार्ये विश्वरूपो ऽथ दक्षिणे मुद्गरं च तथा पाशं शक्तिशूलं शरं करे
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਨੂੰ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੁਦਗਰ, ਪਾਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਵਾਓ।
Verse 22
वामे शङ्खञ्च शार्ङ्गञ्च गदां पाशं च तोमरं दक्षिणे चक्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी रत्यावृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लम्बभ्रुव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाटः धारयन्नाकुलां पृथ्वीं वामेन कमलामध इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं
ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਸ਼ਾਰੰਗ (ਧਨੁਸ਼), ਗਦਾ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਤੋਮਰ ਹਨ; ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ—ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਾਠ ਹੈ। ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ “ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਤੀ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ”, “ਲੰਬੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲਾ”, ਅਤੇ “ਵਿਆਕੁਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਕਮਲਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ” ਆਦਿ ਪਾਠ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ—ਹਲ, ਪਰਸ਼ੂ, ਡੰਡਾ, ਛੁਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚਰਮਖੇਪਕ (ਚਮੜਾ-ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪਣ ਅਸਤ੍ਰ) ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 23
विंशद्बाहुश् चतुर्वक्त्रो दक्षिणस्थोथ वामके त्रिनेत्रे वामपार्श्वे न शयितो जलशाय्यपि
ਉਹ ਵੀਹ ਭੁਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੀ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਜਲਸ਼ਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 24
श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः नाभिपद्मचतुर्वक्त्रो हरिशङ्करको हरिः
ਉਹ ਹਰੀ—ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਚਰਨ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਮਲਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀਆਂ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਭਿ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਜੋ ਹਰੀ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਹਰੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 25
शूलर्ष्टिधारी दक्षे च गदाचक्रधरो पदे रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गो गौरीलक्ष्मीसमन्वितः
ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਸ਼ਟੀ (ਭਾਲਾ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਗੌਰੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਸਮਨ್ವਿਤ ਹੈ।
Verse 26
शङ्खचक्रगदावेदपाणिश्चाश्वशिरा हरिः वामपादो धृतः शेषे दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः
ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਵੇਦ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਕੂਰਮ (ਕੱਛੂਏ) ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 27
दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्याद्वामोत्सङ्गे श्रिया सह विश्वक्सेनश् चक्रगदी हली शङ्खी हरेर्गणः
ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਗਣ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ, ਹਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It codifies pratima-lakṣaṇa—precise iconographic markers (forms, arms, weapons, attendants, postures) for the Daśāvatāra and allied Vaiṣṇava forms, intended for correct visualization and installation.
For Varāha installation, the text states attainment of sovereignty (rājya) and a means to cross the ocean of worldly existence (bhavābdhi-taraṇa).
It gives weapon-by-weapon placement rules, alternative acceptable iconographic configurations (e.g., two-armed vs four-armed), and even records manuscript variants, indicating concern for standardization and transmission.
No. Narrative motifs (e.g., Narasiṃha tearing the demon) are translated into canonical visual specifications so that the myth becomes a reproducible ritual-visual form used in worship and consecration.
Read Agni Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.