Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪਿੰਡਿਕਾ-ਲੱਛਣ ਬਾਰੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪਰੰਤੂ ਵਿਧੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਿਕਾ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਅੱਧੀ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ 64 ਪੁਟ/ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਖਾਲੀ ਪੱਟੀਆਂ/ਰੇਖਾਵਾਂ ਛੱਡਣ, ਕੋਸ਼ਠਕ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮਤਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਮਤਲਤਾ ਅਤੇ ਮਾਪਬੱਧ ਵੰਡ ਨਾਲ ਵਾਸਤੂ-ਸ਼ੁਭਤਾ ਤੇ ਟਿਕਾਊਪਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਵ, ਗੋਲ, ਅੰਸ਼, ਕਲਾ, ਤਾਲ, ਅੰਗੁਲ ਆਦਿ ਇਕਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮੁਖ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਫਲ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਪ੍ਰਤੀਕ, ਚਾਮਰਧਾਰিণੀ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡਿਕਾ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम चतुश् चत्वारिंशोध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशोध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्येण प्रतिमासमा उच्छ्रायं प्रतिमार्धन्तु चतुःषष्टिपुटां च ताम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਤਿਮਾਲਕਸ਼ਣ’ ਨਾਮਕ ਚੁਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਪਿੰਡਿਕਾ-ਲਕਸ਼ਣ ਕਥਨ’। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਪਿੰਡਿਕਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਅੱਧੀ, ਅਤੇ ਚੌਂਸਠ ਪੂਟ/ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ।
Verse 2
त्यक्त्वा पङ्क्तिद्वयं चाधस्तदूर्ध्वं यत्तु कोष्ठकम् सार्धाङ्गुलं तथायाममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराविति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःषष्टिपदामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्
ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਲਿਖਤ-ਕੋਸ਼ਠਕ ਨੂੰ ਡੇਢ ਉਂਗਲ ਉਚਾਈ ਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਅੰਦਰਲਾ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਮਤਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 3
ऊर्ध्वं पङ्ग्क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम् अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्
ਉੱਪਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਕੋਸ਼ਠਕ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਝਾੜ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 4
तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः चतुर्धा भाजयित्वा तु ऊर्ध्वपङ्क्तिद्वयं बुधः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ (ਪੰਕਤੀਆਂ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੇ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੇ ਦੋ ਗਰੁੱਪ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਸਾਫ਼/ਹਟਾਏ ਜਾਣ; ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਉੱਪਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ।
Verse 5
मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्धमानतः भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समं
ਮੇਖਲਾ (ਪੱਟੀ) ਇੱਕ ‘ਭਾਗ’ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਖਾਤ (ਖੱਡ/ਨਾਲੀ) ਉਸ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਦੀ ਬਣੇ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਰਸ਼ਵਾਂ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 6
दत्वा चैकं पदं वाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः त्रिभागेण च भागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः
ਬਾਹਰਲੀ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ‘ਪਦ’ (ਮਾਪ ਇਕਾਈ) ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 7
नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा अष्टताला तु कर्तव्या देवी लक्ष्मीस्तया स्त्रियः
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਪਿੰਡਿਕਾ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਅੱਠ ਤਾਲ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ/ਮਾਪ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 8
भ्रुवौ यवाधिके कार्ये यवहीना तु नासिका गोलकेनाधिकं वक्त्रमूर्ध्वं तिर्यग्विवर्जितं
ਭੌਂਹਾਂ ਇੱਕ ਯਵ ਵੱਧ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਨੱਕ ਇੱਕ ਯਵ ਘੱਟ। ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਗੋਲਕ ਵੱਧ ਕਰਕੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹੋਵੇ; ਤਿਰਛਾਪਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 9
आयते नयने कार्ये त्रिभागोनैर् यवैस्त्रिभिः तदर्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्
ਜੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੰਬਾਈ ਲਈ ਤਿੰਨ ਯਵ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਘਟਾ ਕੇ ਰੱਖੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ।
Verse 10
कर्णपाशो धिकः कार्यः सृक्कणीसमसूत्रतः नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्यादंशद्वयं तथा
ਕਰਨਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਕ্কਣੀ (ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੋਨੇ) ਦੀ ਸਮਸੂਤਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਵਾਧੂ ‘ਕਲਾ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੋ ਅੰਸ਼ ਤੱਕ ਹੌਲੀ ਢਲਾਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 11
ग्रीवा सार्धकला कार्या तद्विस्तारोपशोभिता नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका
ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਾਰ੍ਹੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨੇਤਰ-ਮਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਊਰੂ, ਜਾਨੂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਪਿੰਡਲੀ) ਦੇ ਚੌੜਾਈ-ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 12
अङ्घ्रिपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथाभागं प्रकल्पयेत् सप्तांशोनास् तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतं
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠਲੇ ਭਾਗ, ਨਿਤੰਬ ਅਤੇ ਕਮਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਕੰਭ (ਚੌੜਾਈ) ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਸੱਤ ਅੰਸ਼ ਘਟਾ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 13
नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः मध्यपार्श्वं च तद्वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयं
ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਹੋਣ; ਜੰਘਾਂ, ਊਰੂ ਅਤੇ ਕਮਰ ਵੀ ਠੀਕ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਮੱਧ ਭਾਗ ਗੋਲ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਤਨ ਘਣੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋਣ।
Verse 15
तत्रेयमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तालमात्रौ स्तनौ कर्यौ कटिः सार्धकलाधिका लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चामुबुजं करे
ਇੱਥੇ ‘ਇਯਮ੍’ ਇਤਿ—ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ: ਦੋਵੇਂ ਸਤਨ ਇੱਕ ਤਾਲ-ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਕਮਰ ਸਾਰ੍ਹਧ-ਕਲਾ ਅਧਿਕ (ਅਰਥਾਤ ਡੇਢ ਕਲਾ ਵੱਧ) ਹੋਵੇ। ਬਾਕੀ ਅਨੁਪਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮਲ ਹੋਵੇ।
Verse 16
वामे वित्त्वं स्त्रियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके दीर्घघोणस्तु गरुडश् चक्राङ्गाद्यानथो वदे
ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਿਤ্ত (ਧਨ) ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ-ਰੂਪ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ; ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਚਾਮਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੋਣ। ਲੰਬੀ ਚੋਂਚ ਵਾਲਾ ਗਰੁੜ ਵਾਹਨ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਆਯੁਧਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes strict proportional standards for the piṇḍikā: length equal to the image, height equal to half the image, and construction specified as sixty-four puṭa (courses/layers), alongside symmetry and cleaning of the koṣṭhaka and precise placement of features and drainage outlets.
By treating measurement, symmetry, and purity as dharmic disciplines that make a form fit for consecration (pratiṣṭhā), the chapter aligns craftsmanship with sādhana—right form becomes a support for right presence, devotion, and auspicious order (Lakṣmī) in sacred space.