Adhyaya 85

Verse 1

निवृत्तिकलाशोधनं नाम चतुरशीतितमो ऽध्यायः शिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दग्धनिःशेषपाशस्य इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाकलाशोधनोक्तिः ईश्वर उवाच तत्त्वयोरथ सन्धानं कुर्याच्छुद्धविशुद्धयोः ह्रस्वदीर्घप्रयोगेण नादनादान्तसङ्गिना

‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਲਾ-ਸ਼ੋਧਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਰਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ (ਇੱਥੇ ਸਮਾਪਤ)। (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਭੇਦ: ‘ਸ਼ਿਵਾਤਮਨੇ’ ਅਤੇ ‘ਦਗਧ-ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼-ਪਾਸ਼ਸ੍ਯ’)। ਹੁਣ ਪਚਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ: ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਲਸ਼-ਸ਼ੋਧਨ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਧਾਨ ਹ੍ਰਸਵ-ਦੀਰਘ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ, ਨਾਦ-ਅਨਾਦ ਅਤੇ ਨਾਦਾਂਤ ਸਮੇਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

ॐ हां ह्रूं हांअप्तेजो वायुराकाशं तन्मात्रेन्द्रियबुद्धयः गुणत्रयमहङ्कारश् चतुर्विंशः पुमानिति

ॐ— ਫਿਰ ਆਪ (ਜਲ), ਤੇਜ (ਅਗਨੀ), ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼; ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਚੌਵੀਸਵਾਂ’ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤਵ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 3

प्रतिष्ठायां निविष्ठानि तत्त्वान्येतानि भावयेत् पञ्चविंशतिसङ्ख्यानि खादियान्ताक्षराणि च

ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੇਲੇ ਇਹ ਤੱਤ ਉੱਥੇ ਨਿਵਿਸ਼ਟ/ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ—ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਗਿਣਤੀ ਪੱਚੀ; ਅਤੇ ‘ਖ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਯ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਵੀ (ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ)।

Verse 4

पञ्चाशदधिका षष्टिर्भुवनैस्तुल्यसञ्ज्ञिताः तावन्त एव रुद्राश् च विज्ञेयास्तत्र तद्यथा

ਭੁਵਨ ਪੈਂਸਠ (65) ਹਨ, ਸਮਾਨ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ— ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ।

Verse 5

अमरेशः प्रभावश् च नेमिषः पुष्करो ऽपि च तथा पादिश् च दण्डिश् च भावभूतिरथाष्टमः

ਅਮਰੇਸ਼, ਪ੍ਰਭਾਵ, ਨੇਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਦੀ ਅਤੇ ਦੰਡਿਨ—ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ (ਪ੍ਰਮਾਣ) ਵਜੋਂ ਭਾਵਭੂਤੀ।

Verse 6

नकुलीशो हरिश् चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः अन्वीशो ऽस्रातिकेशश् च महाकालो ऽथ मध्यमः

ਨਕੁਲੀਸ਼, ਹਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰ; ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਦਸਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਅਨਵੀਸ਼ ਅਤੇ ਅਸ੍ਰਾਤਿਕੇਸ਼; ਫਿਰ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਲ।

Verse 7

केदारो भैरवश् चैव द्वितीयाष्टकमीरितं ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके

‘ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਭੈਰਵ’—ਇਹ ਦੂਜਾ ਅਸ਼ਟਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਯਾ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਖਲਾਨ, ਕਨਾਦਿਕਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

Verse 8

विमलश्चाट्टहासश् च महेन्द्रो भाम एव च वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महावन्तः

ਉਹ ਵਿਮਲ (ਨਿਰਮਲ) ਅਤੇ ਆੱਟਹਾਸ (ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਾਸਾ) ਹੈ; ਉਹ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਭਾਮ ਹੈ; ਉਹ ਵਸਵਾਪਦ (ਵਸੂਆਂ ਦਾ ਧਾਮ), ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ, ਅਵਿਯੁਕਤ (ਅਵਿਛਿੰਨ) ਅਤੇ ਮਹਾਵੰਤ (ਮਹਾਬਲੀ) ਹੈ।

Verse 9

गोकर्णो भद्रकर्णश् च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च अजेशश् चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूदनान्तरः

ਉਹ ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਰਣ ਹੈ; ਉਹ ਸਵਰਣਾਕ੍ਸ਼ (ਸੁਵਰਨ-ਨੇਤਰ) ਅਤੇ ਸਥਾਣੁ (ਅਚਲ) ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੇਸ਼ (ਅਜ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ), ਸਰਵਜ੍ਞ; ਉਹ ਭਾਸਵਰ (ਦੀਪਤਿਮਾਨ) ਅਤੇ ਸੂਦਨਾਨਤਰ (ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ।

Verse 10

सुबाहुर्मत्तरूपी च विशालो जटिलस् तथा ॐ हां हूं हूं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अल्पीशो भ्रान्तिकेशश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलश् चण्डहासश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रौद्रो ऽथ पिङ्गलाक्षश् च कालदंष्ट्री भवेत्ततः

(ਉਹ) ਸੁਬਾਹੁ, ਮੱਤਰੂਪੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ-ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਉਚਾਰ “ॐ ਹਾਂ ਹੂੰ ਹੂੰ ਹਾਮ੍” ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ (ਉਹ) ਅਲਪੀਸ਼, ਭ੍ਰਾਂਤਿਕੇਸ਼, ਵਿਮਲ ਅਤੇ ਚੰਡਹਾਸ ਵੀ ਹੈ। ਫਿਰ (ਉਹ) ਰੌਦ੍ਰ, ਪਿੰਗਲਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਤਦਨੰਤਰ ਕਾਲਦੰਸ਼ਟ੍ਰੀ (ਕਾਲ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

विदुरश् चैव घोरश् च प्राजापत्यो हुताशनः कामरूपी तथा कालः कर्णो ऽप्यथ भयानकः

ਅਤੇ (ਉਹ) ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਘੋਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; (ਉਹ) ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਹਵਿਸ਼ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ) ਹੈ; ਕਾਮਰੂਪੀ ਹੈ; ਤਥਾ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ/ਮੌਤ) ਹੈ; ਕਰ্ণ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਯਾਨਕ (ਅਤਿ ਡਰਾਉਣਾ) ਹੈ।

Verse 12

मतङ्गः पिङ्गलश् चैव हरो वै धातृसज्ञकः शङ्कुकर्णो विधानश् च श्रीकण्ठश् चन्द्रशेखरः

ਉਹ ਮਤੰਗ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਰ ਹੈ; ਧਾਤ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਤੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਵੀ ਹੈ।

Verse 13

सहैतेन च पर्यन्ताः कथ्यन्ते ऽथ पदान्यपि ं ज्योतिः ॐ पुरुष ॐ अग्ने ॐ अधूम ॐ अभस्म ॐ अनादि ॐ नाना ॐ धूधू ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि वीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਸੰਹਾਰ ਦੇ ਭਾਗ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਦ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—“ṃ ਜ੍ਯੋਤਿਃ; ॐ ਪੁਰੁਸ਼; ॐ ਅਗ੍ਨੇ; ॐ ਅਧੂਮ; ॐ ਅਭਸ੍ਮ; ॐ ਅਨਾਦਿ; ॐ ਨਾਨਾ; ॐ ਧੂਧੂ; ॐ ਭੂਃ; ॐ ਭੁਵਃ; ॐ ਸ੍ਵਃ; ਅਨਿਧਨ; ਨਿਧਨੋਦ੍ਭਵ; ਸ਼ਿਵ; ਸ਼ਰਵ; ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ੍; ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਮਹਾਦੇਵ; ਸਦ੍ਭਾਵੇਸ਼ਵਰ; ਮਹਾਤੇਜਃ; ਯੋਗਾਧਿਪਤਏ (ਨਮਃ); ਮੁੰਚ; ਪ੍ਰਥਮ; ਸਰਵ; ਸਰਵੇਸਰਵ”—ਇਹ ਬੱਤੀ ਪਦ ਹਨ। ਬੀਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ—ਵਾਮਦੇਵ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ।

Verse 14

गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये

ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ—ਇਹ ਦੋ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੋ ਮਾਰੁਤ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ) ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ (ਇਹ) ਰਸਨਾ (ਜੀਭ) ਤੇ ਅਪਾਯੁ (ਗੁਦਾ) ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

Verse 15

रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः मण्डलं वर्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं

ਰਸ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ; ਰੂਪ, ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰਸ—ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀ ਗੁਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਮੰਡਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗੋਲ, ਕਮਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं

ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ (ਭਾਵਨਾ) ਵੇਲੇ ਗਰੁੜਧਵਜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਭੁਵਨ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 17

सूत्रं देहे स्वमन्त्रेण प्रविश्यैनां वियोजयेत् ं ह्रां हां प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनोद्भवमुद्रया रेचकेन कुम्भे समारोपयेत् ॐ हां ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्चयित्वा सम्पूज्य स्वाहान्तेनाहुतीनां त्रयेण सन्निधाय ततः ॐ हां विष्णवे नम इति विष्णुमावाह्य सम्पूज्य सन्तर्प्य विष्णो तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं

ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-)ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾ ਕੇ, ਉਸ (ਪਾਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰੇ। “ਹ੍ਰਾਂ ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਕਲਾਪਾਸ਼ਾਇ ਨਮਃ” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਦਭਵ-ਮੁਦਰਾ ਕਰਕੇ, ਰੇਚਕ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰੋਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ “ਓਂ ਹਾਂ ਹ੍ਰੀਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਕਲਾਪਾਸ਼ਾਇ ਨਮਃ” ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਤੇ ਸੰਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਵਾਹਾ-ਅੰਤ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨ੍ਨਿਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਤਦਨੰਤਰ “ਓਂ ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨਵੇ ਨਮਃ” ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ, ਪੂਜਾ-ਸੰਤ੍ਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਹੇ—“ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 18

भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्

“ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਹੈ ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਵਾਗੀਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।

Verse 19

आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत् ॐ हां हां हं फट्प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः

ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਅਰਚਨਾ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੰਤ੍ਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇ। “ਓਂ ਹਾਂ ਹਾਂ ਹੰ ਫਟ্” ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ (ਉਸ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ/ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ।

Verse 20

शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्टयाङ्कुशमुद्रया ॐ हां हं हों ह्रूं फट् स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना

ਪਾਸ਼-ਯੁਕਤ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅੰਕੁਸ਼-ਮੁਦਰਾ ਵਰਤ ਕੇ, “ਓਂ ਹਾਂ ਹੰ ਹੋਂ ਹ੍ਰੂੰ ਫਟ ਸ੍ਵਾਹਾ” ਇਸ ਸ੍ਵਾਹਾਂਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਰੱਖਿਆਤ (ਪੁਟਿਤਾਤਮਾ) ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 21

गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् ॐ हां हं हों आत्मने नमः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया

ਉਸ (ਬੀਜ/ਮੰਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਮಃ’ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ—“ਓਂ ਹਾਂ ਹੰ ਹੋਂ ਆਤਮਨੇ ਨਮಃ”। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ‘ਉਦਭਵ’ ਨਾਮਕ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 22

वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत् ॐ हां हं हां आत्मने नमः देहोत्पत्तौ हृदा ह्य् एवं शिरसा जन्मना तथा

ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ/ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਕਤੀ/ਬੀਜ) ਨਿਯੋਜਿਤ ਕਰੇ—“ਓਂ ਹਾਂ ਹੰ ਹਾਂ ਆਤਮਨੇ ਨਮಃ”। ਦੇਹ-ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਲਈ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਨਿਆਸ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

ं हः फट् इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ॐ हां हं हां हूं फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निवेदयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं हां इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भावयित्वा तु दक्षयेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानाय पूर्ववत्

“ਂ ਹਃ ਫਟ” ਇਹ ਪਾਠ ਕੁਝ (ਖ, ਙ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ) ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ “ਓਂ ਹਾਂ ਹੰ ਹਾਂ ਹੂੰ ਫਟ” ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ “ਨਿਵੇਦਯੇਤ” ਪਾਠ-ਭੇਦ ਹੈ। ਖ-ਙ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ “ਓਂ ਹਾਂ ਹੰ ਹਾਂ” ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ “ਭਾਵਯਿਤਵਾ ਤੁ ਦਕ੍ਸ਼ਯੇ” ਪਾਠ ਹੈ। ਸ਼ਿਖਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਧਿਕਾਰ, ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭੋਗ/ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਹ੍ਰਦ੍-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੱਤਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭਾਧਾਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 24

शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत् एवं पाशवियोगे ऽपि ततः शास्त्रजप्तया

ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਨਾਲ (ਆਦਰ-ਸਹਿਤ) ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼-ਵਿਯੋਗ (ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ) ਲਈ ਵੀ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 25

छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजवता यथा ॐ ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत्

ਕਲਾ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੱਗ ਦੀ ਕੈਂਚੀ ਵਾਂਗ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟੇ। “ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਲਾ ਪਾਸ਼ਾਯ ਹਃ ਫਟ੍” ਉਚਾਰ ਕੇ ਛੱਡੇ, ਗੋਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਸ਼-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 26

घृतपूर्णे श्रवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत् अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये

ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਰੱਖ ਕੇ ਕਲਾ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਾਸ਼-ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੰਜ ਵਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 27

प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फठृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजतर्पणे

ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। “ਓਂ ਹਃ ਅਸਤ੍ਰਾਯ ਹ੍ਰੂੰ ਫਟ੍” ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 28

पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं ॐ हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਧਿਕਾਰ-ਸਮਰਪਣ ਕਰੇ— “ਓਂ ਹਾਂ ਰਸਸ਼ੁਲਕੰ ਗ੍ਰੁਹਾਣ ਸ੍ਵਾਹਾ। ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ਦਗਧਪਾਸ਼ਸ੍ਯ ਪਸ਼ੋਰਸ੍ਯ ਹਰੇ ਤ੍ਵਯਾ” ਅਰਥਾਤ, ਹੇ ਹਰ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਦੂਰ ਹੋਣ।

Verse 29

न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च

“ਬੰਧਨ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਨਾ ਟਿਕੇ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ/ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੇ”—ਇਹ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਦਿਆ-ਆਤਮਾ (ਵਿਦਵਾਨ ਕਰਮਕਾਂਡੀ) ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।

Verse 30

बाहुमुक्तार्धदृश्येन चन्द्रविम्बेन सन्निभं संहारमुद्रया स्वस्थं विधायोद्भवमुद्रया

ਜਿਸ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਧੀ ਹੀ ਦਿਸੇ ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਹਾਰ-ਮੁਦਰਾ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪ/ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਦਭਵ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਕਰਾਵੇ।

Verse 31

सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयविन्दुं यथा पुरा विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः वर्धनीकृत्येति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः संहारमद्रयात्मस्थं इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दद्यात् पूर्णां विधानेन प्रतिष्ठापि विशोधिता

ਇਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ (ਸੂਤਰ) ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਜਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।