Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਪੂਰਵ ਤਿਆਰੀ ‘ਅਧਿਵਾਸਨ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਯਾਗ-ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ੌਚ-ਆਚਾਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਅਨਿਵਾਰਯ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਦਹੀਂ, ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਨਿਮਿੱਤ ਸੁਖਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ; ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਘੋਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਾਰ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਿਆਰੀ, ਨਿਮਿੱਤ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਗਮ ਰਾਹੀਂ ਦੀਖਿਆ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਗਲੇ ਕ੍ਰਮ—ਯਾਗਾਲਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ—ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये निर्वाणदीक्षायामधिवासनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः यागालयं व्रजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विद्यामास्थाय पावनीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुरशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्ननादिको गुरुः दध्यार्द्रमांसमद्यादेः प्रशस्ताभ्यवहारिता
ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਆਸ਼ੀਤਿਤਮ ਅਧਿਆਇ ‘ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖ਼ਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਵਾਸਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਚਤੁਰਾਸ਼ੀਤਿਤਮ ਅਧਿਆਇ ‘ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖ਼ਸ਼ਾ ਵਿਧਾਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਉੱਤਮ ਆਹਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਹੀਂ, ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ।
Verse 2
गजाश्वरोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਪਰ ਤੇਲ ਮਲਿਸ਼ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ‘ਘੋਰ’ (ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਧੀ) ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
नित्यकर्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ
ਦੋ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਨਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 4
ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि विन्यस्य कुम्भगं प्रार्च्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਿਵਹਸਤ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਰੇ; ਤਦੋਂ ਕਲਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 5
मण्डले स्थण्डिले वापि प्रकुर्वीत शिवर्चनं तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं
ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ—ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਪੂਜਨ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਹਿਤ ਤਰਪਣ/ਆਹੁਤੀਆਂ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਤੱਕ ਕਰੇ।
Verse 6
दुःखप्रदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं
ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਪਕਰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਹੋਮ ਕਰੇ; ‘ਹੂੰ’ ਨਾਲ ਸੰਪੁਟਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਮੰਤ੍ਰਦੀਪਨ (ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਬੋਧਨ) ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो वहिर्व्रजेत्
ਸਥੰਡਿਲ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੰਤਰਬਲੀ-ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਅਨੁਜ्ञਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।
Verse 8
कुर्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं
ਉੱਥੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਮੰਡਲ-ਆਰੋਪਣ ਆਦਿ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਨਾਡੀ-ਰੂਪ ਦਰਭ ਸਮੇਤ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪਾਤ-ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तत्सन्निधानाय तिस्त्रो हुत्वा मूलाणुनाअहुतीः कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्
ਉਸ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਲਈ ਮੂਲਾਣੁ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਸ਼-ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼/ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 10
शुक्लाम्बरादिकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपञ्चपुस्तकेषु दध्यार्द्रमांसमद्यादेरित्यारभ्य होमो घोरेण शान्तये इत्य् अन्तः पाठः पूर्वेणानन्वित इव प्रतिभाति पाशसूत्रं समाहरेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्चितस्य च तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं
‘ਸ਼ੁਕਲਾਂਬਰਾਦਿਕਮ’—ਇਹ ਖ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਉਪਲਬਧ ਪੰਜ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਦਹੀਂ, ਕੱਚਾ/ਨਮੀ ਮਾਸ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਤੋਂ…’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘…ਘੋਰ (ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ) ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਹੋਮ’ ਤੱਕ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਪਾਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ‘ਪਾਸ਼ਸੂਤਰੰ ਸਮਾਹਰੇਤ’—ਇਹ ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਜਿਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸੱਜੇ/ਉੱਪਰੀ ਪਾਸੇ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਜੋ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ ਲਟਕਦਾ ਰਹੇ।
Verse 11
तं निवेश्य निवृत्तेस्तु व्याप्तिमालोक्य चेतसा ज्ञेयानि भुवनान्यस्यां शतमष्टाधिकं ततः
ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅੱਗੇ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਹੈ।
Verse 12
कपालो ऽजश् च बुद्धश् च वज्रदेहः प्रमर्दनः विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः
ਉਹ ਕਪਾਲਧਾਰੀ, ਅਜ (ਅਜਨਮਾ), ਬੁੱਧ (ਪ੍ਰਬੁੱਧ), ਵਜ੍ਰਦੇਹ, ਪ੍ਰਮਰਦਨ, ਵਿਭੂਤੀ, ਅਵ੍ਯਯ, ਸ਼ਾਸਤਾ, ਪਿਨਾਕੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਧਿਪ (ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ) ਹੈ।
Verse 13
अग्नी रुद्रो हुताशो च पिङ्गलः खादको हरः ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ
ਅਗਨੀ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਉਹ ਹੁਤਾਸ਼ (ਹਵੀਆਂ ਦਾ ਭੱਖਕ), ਪਿੰਗਲ (ਤਾਮ੍ਰ ਵਰਣ), ਖਾਦਕ (ਗ੍ਰਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਹਰ (ਹਰਨ ਵਾਲਾ), ਜ੍ਵਲਨ (ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ), ਦਹਨ (ਦਾਹਕ), ਬਭ੍ਰੁ (ਭੂਰਾ), ਭਸਮਾਂਤਕ (ਭਸਮ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਪਾਂਤਕ (ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ।
Verse 14
याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्यरञ्जकः कालो धर्मो ऽप्यधर्मश् च संयोक्ता च वियोगकः
ਉਹ ਯਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਧਾਤਾ (ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਵਿਧਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਾਲ ਹੈ; ਉਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵੀ; ਉਹੀ ਸੰਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 15
नैरृतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ऊर्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्
ਉਹ ਨੈਤ ਹੈ—‘ਮਾਰਣ’ ਅਤੇ ‘ਹੰਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਰੂਪ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਉਹ ਊਰਧਵਾਂਸ਼ਕ, ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰ-ਲੋਹਿਤ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਵਾਂ ਹੈ।
Verse 16
बलश्चातिबलश् चैव पाशहस्तो महाबलः श्वेतश् च जयभद्रश् च दीर्घबाहुर्जलान्तकः
ਬਲ ਅਤੇ ਅਤਿਬਲ; ਪਾਸ਼ਹਸਤ (ਪਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ; ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਜਯਭਦ੍ਰ; ਦੀਰਘਬਾਹੁ ਅਤੇ ਜਲਾਂਤਕ—ਇਹ (ਉਸ ਦੇ) ਆਹਵਾਨਿਤ ਨਾਮ/ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
वडवास्यश् च भीमश् च दशैते वारुणाः स्मृताः शीघ्रो लघुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः
ਵਡਵਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਭੀਮ—ਇਹ ਦਸ ‘ਵਾਰੁਣ’ (ਵਰੁਣ-ਸੰਬੰਧੀ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸ਼ੀਘ੍ਰ, ਲਘੁ, ਵਾਯੁਵੇਗ, ਸੂਖ਼ਮ, ਤੀਖ਼ਣ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਪਾਂਤਕ।
Verse 18
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस् तथा
ਉਹ ਪੰਜ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਪੰਜ-ਸ਼ਿਖੀ ਅਤੇ ਕਪੜਦੀ (ਜਟਾਧਾਰੀ) ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਮੇਘ ਹੈ; ਉਹ ਜਟਾ-ਮੁਕੁਟ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 19
निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत् प्रकाशो ऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे
ਉਹ ਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਰੂਪਵਾਨ ਅਤੇ ਧੰਨ ਹੈ; ਸੁਮਧੁਰ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—(ਇਹ) ‘ਦਸ਼ੋੱਤਰ’ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः मातृवृत्तश् च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः
ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ; ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਰਗਾਮੀ। ਉਹ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ-ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਬਲੀ-ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 21
प्रवर्धन इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वरुण इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जनान्तक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वविद्याविधता च सुखदुःखहरा दश अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस् तथा
‘ਪ੍ਰਵਰਧਨ’—ਇਉਂ ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਹੈ; ‘ਵਰੁਣ’—ਇਉਂ ਖ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ; ‘ਜਨਾਂਤਕ’—ਇਉਂ ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਦਸ ਨਾਮ ਹਨ: ਸਰਵ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਤਾ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਅਨੰਤ, ਪਾਲਕ, ਧੀਰ, ਤਥਾ ਪਾਤਾਲ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ।
Verse 22
वृषो वृषधरो वीर्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः लोहितश् चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः
ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਣੋ: ਵ੍ਰਿਸ਼, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਰ, ਵੀਰ੍ਯ, ਗ੍ਰਸਨ, ਸਰਵਤੋਮੁਖ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ।
Verse 23
शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्र्यक्षस्त्रिदशवन्दितः संहारश् च विहारश् च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः
ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਹਾਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਲਾਭ ਅਤੇ ਲਾਭ ਦਾ ਇੱਛੁਕ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਵਿਵੇਕੀ ਹੈ।
Verse 24
अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो हाटक एव च कुष्माण्डश् चैव सत्यश् च ब्रह्मा विष्णुश् च सप्तमः
ਉਹ ਅੱਤਾ (ਭੱਖਣ ਵਾਲਾ), ਕੁਹਕ (ਛਲੀਆ), ਕਾਲਾਗਨੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਹਾਟਕ (ਸੋਨਾ) ਆਪ ਹੀ, ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ, ਸਤ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ—ਅਤੇ ਨਾਮ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਵੀ ਹੈ।
Verse 25
रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्
ਇਹ ਅੱਠ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰੂਪੀ ਕਟਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭੁਵਨਾਂ (ਲੋਕਾਂ) ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्चितः
ਉਹ ਭਵੋਦਭਵ ਹੈ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਵ (ਅਸਤਿਤ੍ਵ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਵਾਸੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।
Verse 27
संस्तुत पूर्वस्थित ॐ साक्षिन् ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव सर्वसर्वद सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः अष्टाविंशति पादानि व्योमव्यापि मनो गुह सद्योहृदस्त्रनेत्राणि मन्त्रवर्णाष्टको मतः
ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ—“ਓਂ ਸਾਖ਼ਸ਼ਿਨ; ਓਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂਤਕ; ਓਂ ਪਤੰਗ; ਓਂ ਸ਼ਬਦ; ਓਂ ਸੂਖ਼ਮ; ਓਂ ਸ਼ਿਵ—ਸਰਬ ਨੂੰ ਸਰਬਦਾਤਾ, ਸਰਬਤਰ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਓਂ ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ; ਓਂ ਨਮੋ ਨਮಃ।” ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਅਠਾਈ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਮਨ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ, ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਹ੍ਰਿਦਯ, ਅਸਤ੍ਰ, ਨੇਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਰਣਾਸ਼ਟਕ/ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
वाय ॐ नमो नमः इति अनर्चित संस्तुत पूर्वविन्द ॐ साक्षिण ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ ज्ञान ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव ॐ सर्व ॐ सर्वद ॐ सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णु रुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नम इति च, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजाकारो मकारश् च नाड्याविडापिङ्गलाह्वये प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये
“ਵਾਯ—‘ਓਂ ਨਮੋ ਨਮਹ’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ-ਪੂਰਵਕ, ਅਰਚਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਤੁਤ ਰੂਪ ਲਈ—“ਓਂ ਸਾਖੀ, ਓਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂਤਕ, ਓਂ ਪਤੰਗ, ਓਂ ਗਿਆਨ, ਓਂ ਸ਼ਬਦ, ਓਂ ਸੂਖਮ, ਓਂ ਸ਼ਿਵ, ਓਂ ਸਰਵ, ਓਂ ਸਰਵਦ, ਓਂ ਸਰਵਸਾਨ্নਿਧ੍ਯਕਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੁਦ੍ਰਕਰ; ਓਂ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਇ; ਓਂ ਨਮੋ ਨਮਹ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ-ਪੁਸਤਕ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਰ-ਬੀਜ ਅਤੇ ਮਕਾਰ ਇੜਾ ਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ; ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵਾਯੂ; ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ ਤੇ ਉਪਸਥ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ।
Verse 29
गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्गं चतुरस्रकं
ਗੰਧ ਨੂੰ ਗੰਧ ਆਦਿ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਯ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਥਿਵ ਤੱਤ ਦਾ ਮੰਡਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਵਜ੍ਰ ਵਰਗਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਅਤੇ ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਚੌਕੋਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयो ऽपि चतुर्दश
ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚੌਦਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵੀ ਅੰਤર્ગਤ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 31
प्रथमा सर्वदेवानां मन्वाद्या देवयोनयः मृगपक्षी च पशवश् चतुर्धा तु सरीसृपाः
ਪਹਿਲੀ ਯੋਨੀ (ਵਰਗ) ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੈ; ਮਨੂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਯੋਨੀਆਂ (ਦੈਵੀ ਵੰਸ਼) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਰਿਸ੍ਰਪ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 32
स्थावरं पञ्चमं सर्वं योनिः षष्ठी अमानुषी पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च
ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ (ਅਚਲ) ਜੀਵ ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹਨ; ਛੇਵੀਂ ਯੋਨੀ ਅਮਾਨੁਸ਼ੀ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਪੈਸ਼ਾਚ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਯਾਖਸ਼, ਗਾਂਧਰਵ ਅਤੇ ਐਂਦ੍ਰ (ਇੰਦ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ) ਵਰਗ।
Verse 33
सौम्यं प्राणेश्वरं ब्राह्ममष्टमं परिकीर्तितं अष्टानां पार्थिवन्तत्त्वमधिकारास्पदं मतं
ਅੱਠਵਾਂ ਤੱਤ ਸੌਮ੍ਯ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ (ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਬੰਧੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਿਵ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਾਰਜਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਹਾਰਕ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
लयस्तु प्रकृतौ बुद्धौ भोगो ब्रह्मा च कारणं ततो जाग्रदवस्थानैः समस्तैर् भुवनादिभिः
ਲਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭੋਗ (ਅਨੁਭਵ) ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੈ। ਉਸ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੁਵਨ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
निवृत्तिं गर्भितां ध्यात्वा स्वमन्त्रेण नियोज्य च वमुद्रया रेचकेन कुम्भे संस्थाप्य ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्घ्यं दत्वा सम्पूज्य विमुखेनैव स्वाहान्तेनै सन्निधानायाहुतित्रयं सन्तर्पणाहुतित्रयं च दत्वा ॐ हां ब्रह्मणे नम इति ब्रह्माणमावाह्य सम्पूज्य च स्वाहान्तेन सन्तर्प्य ब्रह्मन् तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दोक्ष्ययाम्यहं
ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਲਾ ਨੂੰ ‘ਗਰਭਿਤਾ’ (ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਿਹਿਤ) ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਿਯੋਜਨ ਕਰੇ। ਵ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਰੇਚਕ (ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ) ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। “ਓਂ ਹਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀਕਲਾਪਾਸ਼ਾਯ ਨਮਃ” ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਵਾਹਾ-ਅੰਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਨ੍ਨਿਧਾਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਤਦਨੰਤਰ “ਓਂ ਹਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਨਮਃ” ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ, ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾਂਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਕਹੇ— “ਹੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਸ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੂ ਦੀ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 36
भाव्यं त्वयानुकूलेन विधिं विज्ञापयेदिति आवाहयेत्ततो देवीं रक्षां वागीश्वरीं हृदा
“ਵਿਧੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ (ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ) ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ—ਰੱਖਿਆ, ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ—ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 37
इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्य् एककारणं पूजयेत्तर्पयेद्देवीं प्रकारेणामुना ततः
ਫਿਰ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਜੋ ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪਾ ਹੈ; ਜੋ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਕੋ ਕਾਰਣ-ਸਵਰੂਪਾ ਹੈ।
Verse 38
वागीश्वरीं विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणं हृत्सम्पुटार्थवीजादिहूं फडन्तशराणुना
ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ—ਜੋ ਸਮੂਹ ਯੋਨੀ/ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਲਬਲਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਹ੍ਰਿਤ-ਸੰਪੁਟ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ‘ਹੂੰ’ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਕਰੇ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅੱਖਰ ‘ਫਡ’ ਜੋੜ ਕੇ ਤੀਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।
Verse 39
ताडयेद्धृदये तस्य प्रविशेत्स विधानवित् ततः शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं
ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰਯ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਾੜਨ (ਸਪਰਸ਼/ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ (ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਵੇ। ਤਦ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 40
निवृत्तिस्थं युतं पाशैर् ज्येष्ठया विभजेद्यथा ॐ हां हूं हः हूं फटों हां स्वाहेत्यनेनाथ पूरकेणाङ्कुशमुद्रया
ਫਿਰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਸਥ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਾਜਿਤ/ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ। ਤਦ “ॐ ਹਾਂ ਹੂੰ ਹਃ ਹੂੰ ਫਟ् ॐ ਹਾਂ ਸ੍ਵਾਹਾ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਕੁਸ਼ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ।
Verse 41
तदाकृष्य स्वमन्त्रेण गृहीत्वाअत्मनि योजयेत् ॐ हां ह्रूं हां आत्मने नमः पित्रोर्विभाव्य संयोगं चैतन्यं रेचकेन तत्
ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ (ਆਤਮਨਿ) ਜੋੜੇ। “ॐ ਹਾਂ ਹ੍ਰੂੰ ਹਾਂ ਆਤਮਨੇ ਨਮः” ਜਪੇ। ਇੜਾ-ਪਿੰਗਲਾ/ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਰੇਚਕ ਨਾਲ ਉਸ ਚੇਤਨਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਿਤ ਕਰੇ।
Verse 42
ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमान्नीत्वा शिवास्पदं ॐ हूं ह्रीं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्येच्चेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां क्षं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानार्थमादाय युगपत् सर्वयोनिषु
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ-ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ (ਜੀਵ/ਬੀਜ ਨੂੰ) ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ “ॐ ਹੂੰ ਹ੍ਰੀਂ ਹਾਮ” —ਇਹ ਖ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ ਹੈ। ਹੋਰ ਖ, ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ “ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੇਤ” (ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ) ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਖ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ “ॐ ਹਾਂ ਹਾਂ ਕ੍ਸ਼ੰ ਹਾਮ” ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਭਾਧਾਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕਰੇ।
Verse 43
क्षिपेद्वागीश्वरीयोनौ वामयोद्भवमुद्रया ॐ हां हां हां आत्मने नमः पूजयेदप्यनेनैव तर्पयेदपि पञ्चधा
‘ਵਾਮ-ਯੋਦਭਵ’ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਯੋਨੀ-ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ/ਆਹੁਤੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੇ। “ਓਂ ਹਾਂ ਹਾਂ ਹਾਂ—ਆਤਮਨੇ ਨਮਃ” ਜਪ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਰਪਣ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 44
अन्ययोनिषु सर्वासु देहशुद्धिं हृदा चरेत् नात्र पुंसवनं स्त्र्यादिशरीरस्यापि सम्भवात्
ਹੋਰ ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ (ਅੰਦਰੋਂ) ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਇੱਥੇ ਪੁੰਸਵਨ ਸੰਸਕਾਰ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤਰੀ ਆਦਿ ਦੇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।
Verse 45
सीमन्तोन्नयनं वापि दैवान्यङ्गानि देहवत् शिरसा जन्म कुर्वीत जुगुप्सन् सर्वदेहिनां
ਸੀਮੰਤੋੰਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੈਵੀ ਅੰਗ-ਕਰਮ ਦੇਹਵਾਨ ਵਾਂਗ ਕਰੇ। ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ‘ਜਨਮ-ਸਥਾਪਨਾ’ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਿੰਸਾ/ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Verse 46
तथैव भावयेदेषामधिकारं शिवाणुना भोगं कवचमन्त्रेण शस्त्रेण विषयात्मना
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ੁਭ ‘ਸ਼ਿਵ-ਅਣੁ’ ਰਾਹੀਂ ਕਰੇ। ਭੋਗ/ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ਯਾਤਮਕ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਯ-ਸਵਰੂਪ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।
Verse 47
मोहरूपमभेदश् च लयसज्ञं विभावयेत् शिवेन श्रोतसां शुद्धिं हृदा तत्त्वविशोधनं
ਮੋਹ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਭੇਦ—ਜੋ ‘ਲਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੋਤਸਾਂ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ) ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੁਆਰਾ ਤੱਤਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੋਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
पञ्च पञ्चाहुतीः कुर्यात् गर्भाधानादिषु क्रमात् मायया मलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये
ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਮੂਹ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਮਾਇਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਲ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਪਾਸ-ਬੰਧਨ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ।
Verse 49
निष्कृत्यैव हृदा पश्चाद् यजेत शतमाहुतीः मलशक्तिनिरोधेन पाशानाञ्च वियोजनं
ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰੇ; ਮਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ ਪਾਸਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
स्वाहान्तायुधमन्त्रेण पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत् मायाद्यन्तस्य पाशस्य सप्तवारास्त्रजप्तया
‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਅੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਯੁਧ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਜਨ ਕਰੇ; ‘ਮਾਇਆ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਪਾਸ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਜਪੇ।
Verse 51
कर्तर्या छेदनं कुर्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा ॐ हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् ॐ हं हं हां आत्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखात्मने ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बन्धकत्वञ्च निर्वर्त्य हस्ताभ्याञ्च शराणुना
ਕਤਰਣੀ (ਕੈਂਚੀ) ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਪ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਰਤ ਕੇ, ਬੰਧਨ-ਛੇਦਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ— “ਓਂ ਹੂੰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਲਾ-ਪਾਸਾਯ ਹੂੰ ਫਟ੍।” ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨਜ਼ਦਹ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ— “ਓਂ ਹੰ ਹੰ ਹਾਂ ਆਤਮਨੇ ਨਮಃ” ਜਾਂ “ਸ਼ਿਖਾਤਮਨੇ” ਪਾਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ “ਪੰਜ-ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ” ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਧਕਤ੍ਵ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਣੁ (ਤੀਰ-ਸਮਾਨ ਉਪਕਰਣ) ਨਾਲ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ।
Verse 52
विसृज्य वर्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत् दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्
ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਕੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ; ਅਨੁਕਲਾ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੇਵਲਾ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Verse 53
कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये ॐ हः अस्त्राय हूं फट् प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः
‘ਪਾਸ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼’ ਨਾਮਕ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਓਂ ਹਃ ਅਸਤ੍ਰਾਯ ਹੂੰ ਫਟ’ ਇਸ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 54
अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा तत ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् दग्धनिःशेषपापस्य ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया
ਫਿਰ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਵੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਓਂ ਹਾਂ, ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਗ੍ਰਹਾਣ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 55
बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः
ਬੰਧਨ ਲਈ ਮੁੜ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਟਿਕੇ; ਮਨ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਵਣ/ਉਚਾਰ ਕਰ’ ਐਸਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਧਾਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਕੇ ਸੱਜੀ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੇਚਨ (ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ) ਕਰੇ।
Verse 56
संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना राहुयुक्तैकदेशेन चन्द्रविम्बेन सन्निभं
ਸੰਹਾਰ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ (ਸਾਹ ਰੋਕ) ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਦਰ-ਬਿੰਬ ਵਰਗਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪੇ।
Verse 57
आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयविन्दुसुधोपमं
ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਰੇਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਉਦਭਵ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੂਤਰ (ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ) ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ। ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਲ-ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 58
विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना पूरणाय विधिः पूर्णा निवृत्तिरिति शोधिता
ਸੱਦੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ‘ਵੌਸ਼ਟ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸਮਾਪਨ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ (ਸਮਾਪਤੀ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Eligibility conditioning: the guru’s pre-dīkṣā purification (snāna, nitya-karmas), dietary prohibitions, and śānti-homa using the Ghora rite to neutralize inauspicious dream signs.
It frames liberation-initiation as dependent on disciplined purity and correct remediation, aligning personal conduct and subtle omens with Dharmic order before higher mantra-operations begin.