Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲਕਸ਼ਣ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੋਗਿਨੀ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਐਂਦ੍ਰੀ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਾ (ਸ਼ਮਨਕਾਰੀ) ਸਮੂਹ ਤੱਕ ‘ਅਸ਼ਟਾਸ਼ਟਕ’ (ਅੱਠ-ਅੱਠ) ਪਰੰਪਰਾ। ਫਿਰ ਕਈ ਯੋਗਿਨੀ/ਦੇਵੀ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ-ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ-ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧਾਨ—ਪਰਿਚਾਰਿਕਾ ਦੇਵੀਆਂ ਚਾਰ ਜਾਂ ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਇੱਛਿਤ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਭੈਰਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ-ਲਕਸ਼ਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ—ਉਗਰ ਭਾਵ, ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਖੜਗ, ਅੰਕੁਸ਼, ਪਰਸ਼ੂ, ਧਨੁਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਖਟਵਾਂਗ, ਪਾਸ਼ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਦ-ਮੁਦਰਾ। ਫਿਰ ਅਵਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਤੱਕ ਵਿਨਿਆਸ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਗੌਰੀ/ਲਲਿਤਾ ਅਤੇ ਸਿੰਹਵਾਹਿਨੀ ਚੰਡਿਕਾ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਮਹਿਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਕੇ ਤੱਤਵ, ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਗਮਿਕ ਖਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम एकपञ्चाशो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चोशो ऽध्यायः देवीप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये ऐन्द्रादीशान्ततः क्रमात् हिनीसूत्रवान् शनिरिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः खड्गो इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराश् च खे इति ख, चिहितपुस्तकपाठः विस्तृतानना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शूलयुता इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अक्षोभ्या रूक्षकर्णो च राक्षसी कृपणाक्षया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲਕਸ਼ਣ” ਨਾਮਕ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ “ਦੇਵੀ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲਕਸ਼ਣ” ਨਾਮਕ ਬਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਐਂਦ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਗਣ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਗੇ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਹਸਤਲਿਖਤ-ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਖੜਗ-ਧਾਰਣ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੁਖ, ਸ਼ੂਲ-ਯੁਕਤਤਾ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਾ, ਰੂਕ੍ਸ਼ਕਰਣਾ, ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ, ਕ੍ਰਿਪਣਾਕ੍ਸ਼ਯਾ ਆਦਿ ਨਾਮ/ਉਪਾਧੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 2
पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा लोला लक्ता बलाकेशी लालसा विमला पुनः
ਅਤੇ (ਉਹ) ਪਿੰਗਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਕ੍ਸ਼ਯਾ, ਕ੍ਸ਼ੇਮਾ, ਇਲਾ, ਲੀਲਾਲਯਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਲਾ, ਲਕਤਾ, ਬਲਾਕੇਸ਼ੀ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਮਲਾ ਹੈ।
Verse 3
हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना
ਉਹ ਹੁਤਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ੀ; ਉਹ ਹੁੰਕਾਰਾ, ਵਡਵਾਮੁਖੀ; ਅਤਿ ਕ੍ਰੂਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧਨਾ, ਭਯੰਕਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨਨਾ ਹੈ।
Verse 4
सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना साराख्या रुद्रशङ्ग्राही सम्बरा तालजङ्घिका
ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞਾ, ਉਹ ਤਰਲਾ, ਉਹ ਤਾਰਾ; ਉਹ ਰਿਗਵੇਦ-ਸਵਰੂਪਾ; ਉਹ ਹਯਾਨਨਾ; ਉਹ ‘ਸਾਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ/ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ; ਉਹ ਸੰਬਰਾ ਅਤੇ ਉਹ ਤਾਲਜੰਘਿਕਾ ਹੈ।
Verse 5
रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी वरप्रदा
ਉਹ ਰਕਤਾਕ੍ਸ਼ੀ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਉਹ ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹਵਾ, ਕਰੰਕਿਣੀ; ਮੇਘਨਾਦਾ, ਪ੍ਰਚੰਡੋਗ੍ਰਾ; ਕਾਲਕਰਣੀ ਅਤੇ ਵਰਪ੍ਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
चन्द्रा चन्द्रावली चैव प्रपञ्चा प्रलयान्तिका शिशुवक्त्रा पिशाची च पिशिताशा च लोलुपा
ਚੰਦ੍ਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਾਵਲੀ, ਪ੍ਰਪੰਚਾ, ਪ੍ਰਲਯਾਂਤਿਕਾ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਵਕਤ੍ਰਾ, ਪਿਸਾਚੀ, ਪਿਸਿਤਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲੋਲੁਪਾ—ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 7
धमनी तापनी चैव रागिणी विकृतानना वायुवेगा वृहत्कुक्षिर्विकृता विश्वरूपिका
ਧਮਨੀ ਅਤੇ ਤਾਪਨੀ; ਰਾਗਿਣੀ; ਵਿਕ੍ਰਿਤਾਨਨਾ; ਵਾਯੁਵੇਗਾ; ਵ੍ਰਿਹਤਕੁਕ੍ਸ਼ਿ; ਵਿਕ੍ਰਿਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਿਕਾ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 8
यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च जयान्तिका विडाली रेवती चैव पूतना विजयान्तिका
ਯਮਜਿਹਵਾ, ਜਯੰਤੀ, ਦੁਰਜਯਾ, ਜਯਾਂਤਿਕਾ, ਵਿਡਾਲੀ, ਰੇਵਤੀ, ਪੂਤਨਾ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾਂਤਿਕਾ—ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 9
अष्टहस्ताश् चतुर्हस्ता इच्छास्त्राः सर्वसिद्धिदाः हः रससङ्ग्राही इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वसुसङ्ग्राही इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कालवर्णी इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः चण्डा चण्दवतीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वामनी इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो जटेन्दुभृत्
ਪਰਿਚਾਰਿਕਾ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇੱਛਿਤ ਆਯੁਧ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਣ। ਭੈਰਵ ਨੂੰ ਢਾਲ-ਹਸਤ, ਉਗ੍ਰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮੁਖ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਓ।
Verse 10
खड्गाङ्कुशकुठारेषुविश्वभयभृदेकतः चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशकार्धवरोद्यतः
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਖੜਗ, ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਠਾਰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਯ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਨੁਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਖਟਵਾਂਗ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਰਦ-ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
गजचर्मधरो द्वाभ्यां कृत्तिवासोहिभूषतः प्रेताशनो मातृमध्ये पूज्यः पञ्चाननोथवा
ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਗਜਚਰਮ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰਿੱਤੀਵਾਸ ਪਹਿਨੇ, ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ, ਪ੍ਰੇਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤ—ਇਸ ਪੂਜ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਪੰਚਾਨਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ।
Verse 12
अविलोमाग्निपर्यन्तं दीर्घाष्टकैकभेदितं तत्षडङ्गानि जात्यन्तैर् अन्वितं च क्रमाद् यजेत्
ਅਵਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗਨੀ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ, ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਜਾਤ੍ਯੰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਡੰਗ ਲਾਗੂ ਕਰਦਿਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਜਨ/ਆਹੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 13
मन्दिराग्निदलारूढं सुवर्णरसकान्वितं नादविन्द्वन्दुसंयुक्तं मातृनाथाङ्गदीपितं
ਮੰਦਿਰਾਗਨੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਦਲ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਸੁਵਰਨ ਰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਾਦ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ-ਚੰਦਰ ਯੁਗਲ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਤੇ ਨਾਥ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੀਪਤ—ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वीरभद्रो वृषारूढो मात्रग्रे स चतुर्मुखः गौरीं तु द्विभुजा त्र्यक्षा शूलिनी दर्पणान्विता
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਗਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਮੁਖ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਦੋ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦਰਪਣ-ਯੁਕਤ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
शूलं गलन्तिका कुण्डी वरदा च चतुर्भुजा अब्जस्था ललिता स्कन्दगणादर्शशलाकया
ਉਹ ਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਗਲੰਤਿਕਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡੀਂ ਹੈ; ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਚਤੁਰਭੁਜਾ ਹੈ; ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਲਲਿਤਾ ਹੈ, ਸਕੰਦ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਦਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ਲਾਕਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 16
चण्डिका सशहस्ता स्यात् खड्गशूलारिशक्तिधृक् दक्षे वामे नागपाशं चर्माग्कुशकुठारकं धनुः सिंहे च महिषः शूलेन प्रहतोग्रतः
ਚੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਛੇ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੜਗ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰੇ। ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਪਾਸ਼, ਢਾਲ, ਅੰਕੁਸ਼, ਕੁਠਾਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੋਣ; ਉਹ ਸਿੰਹ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਮਹਿਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes iconographic specification (arm-count, weapons, mounts, emblems) alongside ritual technology: aviloma sequencing up to Agni, mantra division (dīrgha/aṣṭaka-bheda), and ṣaḍaṅga application for correct worship and installation contexts.
By treating image-making and worship as disciplined sacred craft: correct forms (pratimā-lakṣaṇa) and correct procedures (mantra/krama) align devotion with cosmic order, supporting both siddhi-oriented protection/auspiciousness and the dharmic purification conducive to liberation.