Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਆਗਨੇਯ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 81 ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁੰਭਾਂ ਦੀ ਜਾਲ-ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਮੰਡਲੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਬਲੀ, ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ, ਦੇਹਲੀ ਹੇਠਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਹੋਮ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਡ–ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ/ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ-ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਗ ਵਿਵਸਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਹ੍ਰਿਤ੍-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟ-ਰਤਨ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਧਾਤਾਂ, ਬੀਜ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੁੰਭ; ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਪਾਤ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਤੱਤਵ-ਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣਰੂਪ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤੁ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਅੰਗ-ਸਾਮ੍ਯ—ਦ੍ਵਾਰ ਮੂੰਹ, ਸ਼ੁਕਨਾਸਾ ਨੱਕ, ਪ੍ਰਣਾਲ ਅਧੋਮਾਰਗ, ਸੁਧਾ ਚਮੜੀ, ਕਲਸ਼ ਕੇਸ਼/ਸ਼ਿਖਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧ੍ਵਜਾਰੋਹਣ—ਪ੍ਰਮਾਣ, ਈਸ਼ਾਨ/ਵਾਯਵ੍ਯ ਸਥਾਪਨਾ, ਧ੍ਵਜ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ, ਚਕ੍ਰ (8/12 ਅਰੇ) ਦੀ ਰਚਨਾ, ਡੰਡ ਵਿੱਚ ਸੂਤ੍ਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਧ੍ਵਜ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਲ ਨਿਆਸ; ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਮੰਤ੍ਰ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਧ੍ਵਜਦਾਨ ਦਾ ਰਾਜੋਚਿਤ ਪੁੰਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवप्रतिष्ठादिकथनं नाम षष्टितमो ऽध्यायः अथ एकषष्टितमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः भगवानुवाच वक्षे चावभृतस्नानं विष्णोर् नत्वेति होमयेत् एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थाप्य संस्थापयेद्धरिं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਦਾ ਕਥਨ” ਨਾਮਕ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—“ਦੁਆਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਧ੍ਵਜਾਰੋਹਣ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਅਵਭ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ‘ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ’ ਇਸ ਉਚਾਰ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਇਕਿਆਸੀ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।
Verse 2
पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैर् बलिं दत्वा गुरुं यजेत् द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि द्वाराधो हेम वै ददेत्
ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਆਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਦੁਆਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੋਨਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
अष्टभिः कलशैः स्थाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुः गन्धादिभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर् वेदादिभिर्गुरुः
ਅੱਠ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵੇਦ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 4
कुण्डेषु होमयेद्वह्निं समिल्लाजतिलादिभिः दत्वा शय्यादिकञ्चाधो दद्यादाधारशक्तिकां
ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾ, ਲਾਜਾ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ੈਯਾ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ‘ਆਧਾਰਸ਼ਕਤਿਕਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦੀਖਿਆ/ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 5
शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्दकौ ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चितां
ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ—ਇਹ ਦੋ ਦੇਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 6
न्यस्याभ्यर्च्य यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखं दत्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणां
ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨਾਲ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਫਲ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਆਚਾਰਯ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।
Verse 7
प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिं विष्णुर्नुकेति घ, ङ, चिह्नितपुर्स्तकद्वयपाठः समिदाज्यतिलादिभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथाभ्यर्च्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु हृत्प्रतिष्ठेति तां शृणु
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਚਾਰਯ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਨੁਰਨੁਕੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠ ਹੈ। (ਙ-ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ) ਸਮਿਧਾ, ਆਜ੍ਯ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ‘ਅਥਾਭ੍ਯਰਚ੍ਯ’ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਤੋਂ (ਦੇਵਤਾ ਦੀ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ। ‘ਹ੍ਰਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
Verse 8
समाप्तौ शुकनाशाया वेद्याः प्राग्दर्भमस्तके सौवर्णं राजतं कुम्भमथवा शुक्लनिर्मितं
ਸ਼ੁਕਨਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ, ਵੇਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਭ-ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ, ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 9
अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं सवस्त्रं पूरितं चाद्भिर्मण्डले चाधिवासयेत्
ਅੱਠ ਰਤਨਾਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਧਾਤਾਂ, ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤੂ (ਜਾਂ ਕਲਸ਼) ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਵਾਸ (ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਸਥਾਪਨਾ) ਕਰੇ।
Verse 10
सपल्लवं नृसिंहेन हुत्वा सम्पातसञ्चितं नारायणाख्यतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्ततः
ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੱਲਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਸੰਪਾਤ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਚਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ‘ਨਾਰਾਇਣ-ਤੱਤਵ’ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 11
वैराजभूतान्तं ध्यायेत् प्रासादस्य सुरेश्वर ततः पुरुषवत्सर्वं प्रासादं चिन्तयेद् बुधः
ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ! ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਨੂੰ ਵੈਰਾਜ-ਭੂਤ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 12
अधो दत्वा सुवर्णं तु तद्ववद् भूतं घटं न्यसेत् गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादेश् च भोजनं
ਹੇਠਾਂ ਸੋਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਘਟ (ਕਲਸ਼) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 13
ततः पश्चाद्वेदिबन्धं तदूर्ध्वं कण्ठबन्धनं कण्ठोपरिष्टात् कर्तव्यं विमलामलसारकं
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਦੀ ਦਾ ਬੰਧ (ਵੇਦੀ-ਬੰਧ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਗਲ੍ਹ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਕੰਠ-ਬੰਧਨ’ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ/ਸਾਰਵਾਨ ਹੋਵੇ।
Verse 14
तदूर्ध्वं वृकलं कुर्याच्चक्रञ्चाद्यं सुदर्शनं मूत्तिं श्रीवासुदेवस्य ग्रहगुप्तां निवेदयेत्
ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ‘ਵ੍ਰਿਕਲ’ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਦਿ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵੀ ਘੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਹ-ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ (ਗ੍ਰਹ-ਗੁਪਤੀ) ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਮੂਰਤੀ ਨਿਵੇਦਿਤ/ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 15
कलशं वाथ कुर्वीत तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं वेद्याश् च परितः स्थाप्या अष्टौ विघ्नेश्वरास्त्वज
ਫਿਰ ਕਲਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ; ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉੱਤਮ ਚੱਕਰ ਰੱਖੇ। ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਅੱਠ ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ (ਵਿਘਨ-ਨਾਸ਼ਕ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 16
ः तत्त्वभूतमिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चूर्णकं कुर्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चुल्वकं कुर्यादिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अष्टौ वेद्येश्वरास्त्वज इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चत्वारो वा चतुर्दिक्षु स्थापनीया गरुत्मतः ध्वजारोहं च वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति
‘ਤੱਤ੍ਵਭੂਤਮ੍’—ਇਹ ਪਾਠ ਘ, ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਚੂਰ੍ਣਕੰ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍’—ਇਹ ਗ, ਙ-ਪਾਠ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਚੁਲ੍ਵਕੰ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍’—ਇਹ ਖ, ਘ-ਦੋ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ‘ਅਸ਼ਟੌ ਵੇਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਾਃ’—ਇਹ ਗ, ਘ, ਙ-ਤਿੰਨ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁਤ੍ਮਤ (ਗਰੁੜ) ਦੇ ਧਵਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੱਠ ਜਾਂ ਚਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਵਜਾਰੋਹਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੂਤ ਆਦਿ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकभाक्
ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ (ਵੈਕੁੰਠ) ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
कुम्भाण्डवेदिविम्बानां भ्रमणाद्वायुनानघ कण्ठस्यावेष्टनाज् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात्
ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਕੁੰਭਾਂਡ-ਅਲੰਕਾਰ, ਵੇਦੀ ਅਤੇ ਵਿਮਬ ਦੇ ਹਵਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਧਵਜਦੰਡ ਦੇ ਕੰਠ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਫੜਫੜਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣੋ ਕਿ ਧਵਜ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 19
पताकानां प्रकृतिं विद्धि दण्डं पुरुषरूपिणं प्रासादं वासुदेवस्य मूर्तिभेदं निबोध मे
ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣੋ, ਧਵਜਦੰਡ ਨੂੰ ਪੁਰਖ-ਰੂਪ ਸਮਝੋ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲਵੋ।
Verse 20
धारणाद्धरणीं विद्धि आकाशं शुषिरात्मकं तेजस्तत् पावकं विद्धि वायुं स्पर्शगतं तथा
ਧਾਰਣ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਖਾਲੀਪਨ/ਅਵਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਸਮਝੋ। ਤੇਜ ਹੀ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਹੈ—ਇਉਂ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨੋ।
Verse 21
पाषाणादिष्वेव जलं पार्थिवं पृथिवीगुणं प्रतिशब्दोद्भवं शब्दं स्पर्शं स्यात् कर्कशादिकं
ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਲ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬਦ (ਗੂੰਜ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕਸ਼ ਆਦਿ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
शुक्लादिकं भवेद्रूपं रसमन्नादिदर्शनं धूपादिगन्धं गन्धन्तु वाग् भेर्यादिषु संस्थिता
ਰੂਪ ਸ਼ੁਕਲ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਸ ਅੰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ; ਗੰਧ ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ। ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਭੇਰੀ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
शुकनाशाश्रिता नासा बाहू तद्रथकौ स्मृतौ शिरस्त्वण्डं निगदितं कलशं मूर्धजं स्मृतं
ਨੱਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਨਾਸ (ਮੰਦਰ ਦਾ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਿਆ ਭਾਗ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਥਕ (ਪਾਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ) ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰ ਨੂੰ ਅੰਡ (ਗੁੰਬਦ-ਸਮਾਨ ਭਾਗ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਰਧਜ ਨੂੰ ਕਲਸ਼ (ਸ਼ਿਖਰ-ਕਲਸ਼) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
कण्ठं कण्ठमिति ज्ञेयं स्कन्धं वेदी निगद्येते पायूपस्थे प्रणाले तु त्वक् सुधा परिकीर्तिता
ਕੰਠ ਨੂੰ ‘ਕੰਠ’ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਕੰਧ (ਕੰਧਾ) ਨੂੰ ‘ਵੇਦੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਣਾਲਾ’ (ਨਾਲੀ/ਮਾਰਗ) ਹੈ; ਅਤੇ ਚਮੜੀ (ਤ੍ਵਕ) ਨੂੰ ‘ਸੁਧਾ’ (ਲੇਪ/ਚੂਨੇ ਦੀ ਪਰਤ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
मुखं द्वारं भवेदस्य प्रतिमा जीव उच्यते तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि प्रकृतिं च तदाकृतिं
ਇਸ ਦਾ ਮੁਖ ਇਸ ਦਾ ‘ਦੁਆਰ’ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਪਿੰਡਿਕਾ’ (ਆਧਾਰ-ਪੀਠ) ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਹੀ ‘ਆਕ੍ਰਿਤੀ’ (ਰੂਪ-ਰਚਨਾ) ਸਮਝੋ।
Verse 26
अपाठः धारणीं धरणीं विद्धि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीतलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीजलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः रसमास्थाय दर्शनं रसमाह्वादि दर्शनमिति ख, चिह्नितप्सुअतकपाठः निश् चलत्वञ्च गर्भोस्या अधिष्ठाता तु केशवः एवमेव हरिः साक्षात्प्रासादत्वेन संस्थितः
ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ—‘ਧਾਰਣੀ ਨੂੰ ਧਰਣੀ ਜਾਣੋ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਰਥਿਵ’ ਕਿਤੇ ‘ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਤਲ’ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ‘ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਜਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਰਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ’ ਜਾਂ ‘ਰਸ ਦੇ ਆਹਵਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ’—ਇਹ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਕੇਸ਼ਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਿ ਆਪ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 27
जङ्घा त्वस्य शिवो ज्ञेयः स्कन्धे धाता व्यवस्थितः ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुरेवं तस्य स्थितस्य हि
ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੱਸਦਾ ਜਾਣੋ; ਸਕੰਧ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ (ਦਿਵ੍ਯ) ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ।
Verse 28
प्रासादस्य प्रतिष्ठान्तु ध्वजरूपेण मे शृणु ध्वजं कृत्वा सुरैर् दैत्या जिताः शस्त्रादिचिह्नितं
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਧ੍ਵਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸੁਣੋ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਧ੍ਵਜ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य तदूर्ध्वं विन्यसेद्ध्वजं विम्बार्धमानं दण्डस्य त्रिभागेनाथ कारयेत्
ਅੰਡ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕਲਸ਼ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਧ੍ਵਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਡੰਡ ਦੇ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ਵਿਂਬ (ਗੋਲ ਫਲਕ) ਬਣਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्तिमतान्वितं नारसिंहेन तार्क्ष्येण ध्वजदण्डस्तु निर्ब्रणः
ਅੱਠ ਆਰੇ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਆਰੇ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਮੂਰਤੀਯੁਕਤ ਰੂਪ ਸਮੇਤ। ਇਹ ਨਰਸਿੰਹ ਅਤੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਵਜ-ਡੰਡ ਜਖ਼ਮ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
प्रासादस्य तु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्तितं शिखरार्धेन वा कुर्यात् तृतीयार्धेन वा पुनः
ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਡੰਡ ਦਾ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
द्वारस्य दैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत् ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां वायवेथवा
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਡੰਡ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਧ੍ਵਜ-ਯਸ਼ਟੀ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਜਾਂ ਵਾਯਵ੍ਯ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 33
क्षौमाद्यैश् च ध्वजं कुर्याद्विचित्रं वैकवर्णकं घण्टाचामरकिङ्किण्या भूषितं पापनाशनं
ਖ਼ੌਮ ਆਦਿ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਛਿਤ੍ਰ ਧਵਜ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਘੰਟੀ, ਚਾਮਰ ਅਤੇ ਕਿੰਕਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਓ; ਐਸਾ ਧਵਜ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ।
Verse 34
दण्डाग्राद्धरणीं यावद्धस्तैकं विस्तरेण तु महाध्वजः सर्वदः स्यात्तुर्यांशाद्धीनतोर्चितः
ਡੰਡੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਜੇ ਚੌੜਾਈ ਇੱਕ ਹੱਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਮਹਾਧਵਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀਂਨ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 35
ध्वजे चार्धेन विज्ञेया पताका मानवर्जिता विस्तरेण ध्वजः कार्यो विंशदङ्गुलसन्निभः
ਧਵਜ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਤਾਕਾ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਮਾਪ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ। ਧਵਜ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਅੰਗੁਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 36
अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा जिताः शक्त्यादिचिह्नितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जिताः शक्रादिचिह्नितमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विम्बार्धमानं चक्रन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विचित्रञ्चैव वर्णकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं
ਅਧਿਵਾਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਕਰ, ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਧਵਜ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹੋਣ (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ)। ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਾਪ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅੱਧ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਛਿਤ੍ਰ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੰਡਪ-ਸਨਪਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 37
नेत्रोन्मीलनकं त्यक्ता पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत् अधिवासयेच्च विधिना शय्यायां स्थाप्य देशिकः
‘ਨੇਤ੍ਰੋਨਮੀਲਨ’ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰਯ) ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਮੂਰਤੀ/ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ) ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਧਿਵਾਸਨ ਕਰਵਾਏ।
Verse 38
ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः तथा सुदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत्
ਤਦਨੰਤਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ‘ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ਾ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਕਤ ਦਾ ਨਿਆਸ ਦਿਵ੍ਯ ਚਕ੍ਰ ਉੱਤੇ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਮਨਸ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 39
मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतं अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम
ਇਸ ਦਾ ਸਜੀਵਕਰਨ ਕੇਵਲ ਮਨੋ-ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੋਤਮ! ਅਰਿਆਂ (ਸਪੋਕਸ) ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्
ਦੇਸ਼ਿਕ ਆਚਾਰਯ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ, ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਵਾਲੀ ਨੇਮੀ ਉੱਤੇ ਤੱਤਵਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਜਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।
Verse 41
सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकं निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिं
ਧਵਜ-ਡੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਸਕਲ’ ਰੂਪ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਪ੍ਰਾਣ-ਯੁਕਤ ਸੂਤ੍ਰਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ। ਅਤੇ ‘ਨਿਸ਼ਕਲ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਧਵਜ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 42
तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलां मण्डपे स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्
ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਧਵਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁਰਬਲਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਵਾਏ।
Verse 43
कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य रत्नानि पञ्च च स्थापयेच्चक्रमन्त्रेण स्वर्णचक्रमधस्ततः
ਕਲਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜ ਰਤਨ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਚਕ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚਕ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇ।
Verse 44
पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत् ततो निवेशयेच्चक्रं तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्
ਪਾਰਦ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ ਨੇਤ੍ਰ-ਪੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਚਕ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ-ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 45
ॐ क्षों नृसिंहाय नमः पूजयेत् स्थापयेद्धरिं ततो ध्वजं गृहीत्वा तु यजमानः सबान्धवः
‘ਓਂ ਕ੍ਸ਼ੋਂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਾਯ ਨਮਹ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਧਵਜ ਲੈ ਕੇ ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 46
इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मण्डले इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः स्वर्णचक्रन्तु मध्यत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नेत्रं यत्नेन च्छादयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं नृसिंहाय नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत् ध्रुवाद्येन फडन्तेन ध्वजं मन्त्रेण पूजयेत्
ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਭਾਤ ਮਿਲੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਧਵਜ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ‘ਧ੍ਰੁਵਾ-’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ‘ਫਡ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਧਵਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 47
शिरस्याधाय तत् पात्रं नारायनमनुस्मरन् प्रदक्षिणं तु कुर्वीत तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः
ਉਸ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅਨੁਸਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ; ਮੰਗਲ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰੇ।
Verse 48
ततो निवेशयेत् दण्डं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तु मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन ध्वजं मुञ्चेद्विचक्षणः
ਫਿਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧ੍ਵਜਦੰਡ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ‘ਮੁਞ੍ਚਾਮਿ ਤ੍ਵਾ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਕਤ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵੇਕੀ ਪੂਜਾਰੀ ਧ੍ਵਜ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮੁਕਤ ਕਰੇ।
Verse 49
पात्रं ध्वजं कुञ्जरादि दद्यादाचार्यके द्विजः एष साधारणः प्रोक्तो ध्वजस्यारोहणे विधिः
ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਆਚਾਰ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾਤ੍ਰ, ਧ੍ਵਜ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਵਜਾਰੋਹਣ ਦੀ ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 50
यस्य देवस्य यच्चिह्नं तन्मन्त्रेण स्थिरं चरेत् स्वर्गत्वा ध्वजदानात्तु राजा बली भवेत्
ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਜੋ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧ੍ਵਜ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਧ੍ਵਜਦਾਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It specifies ritual-architectural metrics and placements: 81-pada kumbha layout; gold deposition under the doorway; eight (or variant four) directional emblems; dhvaja proportions relative to door length and śikhara fractions; cakra design (8/12 spokes) and staff blemish-free criteria; and Īśāna/Vāyavya siting for the flagstaff.
By treating architecture and installation as embodied sādhana: the temple is visualized as Puruṣa, and nyāsa installs prāṇa and tattvas into vessels, cakra, staff, and flag—linking external consecration (pratiṣṭhā) to inner consecration (hṛt-pratiṣṭhā) and thereby aligning ritual efficacy with Dharma and purification.
Read Agni Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.