Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਾਸੁਦੇਵ/ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਭੂਤ-ਭਾਗ ਦੀ ਨਿਯਤ ਵੰਡ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿੰਡਿਕਾ-ਸਥਾਪਨਾ, ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਰਤਨ-ਨਿਆਸ, ਨਰਸਿੰਹ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਵਰਣ-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨੌਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲ, ਰਤਨ, ਤ੍ਰਿਧਾਤੂ, ਧਾਤਾਂ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਗੁੱਗੁਲੂ-ਪਰਿਵੇਸ਼ਟਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੰਡਿਲ ਹਵਨ-ਵੇਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਆਵਾਹਨ, ਗਾਇਤਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਉਦਕ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸ਼ਿਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਾਨ ਰਾਹੀਂ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਧੁਨੀ ਸਮੇਤ ਮੰਦਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਅੱਠ ਮੰਗਲ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ-ਆਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ-ਕਰਣ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰਿਕਰ ਦੇਵਤਾ, ਦਿਕਪਾਲ, ਗਰੁੜ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਭੂਤ-ਬਲੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ—ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਵਿਧੀ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अधिवासनं नाम ऊनषष्टितमो ऽध्यायः अथ षष्टितमोध्यायः वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः भगवानुवाच पिण्डिकास्थापनार्थन्तु गर्भागारं तु सप्तधा विभजेद् ब्रह्मभागे तु प्रतिमां स्थापयेद् बुधः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗ્નੇਯ ਵਿੱਚ ‘ਅਧਿਵਾਸਨ’ ਨਾਮਕ ਉਨਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ—‘ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ’। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪਿੰਡਿਕਾ (ਆਧਾਰ-ਪੀਠ) ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।’
Verse 2
देवमनुषपैशाचभागेषु न कदाचन ब्रह्मभागं परित्यज्य किञ्चिदाश्रित्य चाण्डज
ਹੇ ਅੰਡਜ! ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪੈਸ਼ਾਚ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੀਂ; ਸਗੋਂ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ (ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ) ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖੀਂ।
Verse 3
देवमानुषभागाभ्यां स्थाप्या यत्नात्तु पिण्डिका नपुंसककशिलायान्तु रत्नन्यासं समाचरेत्
ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਿੰਡਿਕਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ (ਲਿੰਗ-ਅਨਿਰਧਾਰਿਤ) ਪੱਥਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਧੀਵਤ ਰਤਨਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
नारसिंहेन हुत्वा रत्नन्यासं च तेन वै चतस्रः स्थापयेच्च गा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपठः घोषयेच्च ततो मखे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थापयेदाशु पिण्डिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वर्णन्यासमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः व्रीहीन् रत्नांस्त्रिधातूंश् च लोहादींश् चन्दनादिकान्
ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਰਤਨਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ “ਗਾ” ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਚਾਰ ਸਥਾਨ/ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੇ; ਤੁਰੰਤ ਪਿੰਡਿਕਾ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਵਰਣਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਗੇ ਵ੍ਰੀਹੀ, ਰਤਨ, ਤ੍ਰਿਧਾਤੁ, ਲੋਹਾ ਆਦਿ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।
Verse 5
पूर्वादिनवगर्तेषु न्यसेन् मध्ये यथारुचि अथ चेन्द्रादिमन्त्रैश् च गर्तो गुग्गुलुनावृतः
ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੌਂ ਗਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਵਤ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਵਿਚਲਾ ਗਰਤ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਏ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗਰਤ ਨੂੰ ਗੁੱਗੁਲੂ (ਰਾਲ) ਨਾਲ ਢੱਕੇ/ਘੇਰੇ।
Verse 6
रत्नन्यासविधिं कृत्वा प्रतिमामालभेद्गुरुः सशलाकैर् दर्भपुञ्जैश् च सहदेवैः समन्वितैः
ਰਤਨਨਿਆਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ-ਆਰੰਭ (ਆਲੰਭ) ਕਰੇ। ਉਹ ਸ਼ਲਾਕਾਂ, ਦਰਭ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਹਨ ਨਾਲ ਸਮਨ್ವਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 7
सवाह्यन्तैश् च संस्कृत्य पञ्चगव्येन शोधयेत् प्रोक्षयेद्दर्भतोयेन नदीतीर्थोदकेन च
ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਹਾਇਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਦਰਭ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਦੀ/ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ।
Verse 8
होमार्थे खण्डिलं कुर्यात् सिकताभिः समन्ततः सार्धहस्तप्रमाणं तु चतुरस्रं सुशोभनं
ਹੋਮ ਲਈ ਖੰਡਿਲ (ਹਵਨ-ਥਾਂ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰੇਤ ਵਿਛਾਏ। ਇਹ ਡੇਢ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ, ਸੁਘੜ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਰਸ ਹੋਵੇ।
Verse 9
अष्टदिक्षु यथान्यासं कलशानपि विन्यसेत् पूर्वाद्यानष्टवर्णेन अग्निमानीय संस्कृतं
ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਸ਼ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਅੱਗ ਲਿਆ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 10
त्वमग्नेद्युभिरिति गायत्र्या समिधो हुनेत् अष्टार्णेनाष्टशतकं आज्यं पूर्णां प्रदापयेत्
“ਤ੍ਵਮਗ੍ਨੇ ਦ੍ਯੁਭਿਃ …” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅੱਠ ਸੌ ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਕਰੇ।
Verse 11
शान्त्युदकं आम्रपत्रैः मूलेन शतमन्त्रितं सिञ्चेद्देवस्य तन्मूर्ध्नि श्रीश् च ते ह्य् अनया ऋचा
ਆਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੌ ਵਾਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਉਦਕ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕੇ; ਅਤੇ “ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਤੇ …” ਇਸ ਰਿਚਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 12
ब्रह्मयानेन चोद्धृत्य उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते तद्विष्णोरिति मन्त्रेण प्रासादाभिमुखं नयेत्
ਬ੍ਰਹਮਯਾਨ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ “ਉੱਤਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੇ” ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ “ਤਦ੍ ਵਿ੍ਣੋਃ …” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ।
Verse 13
शिविकायां हरिं स्थाप्य भ्रामयीत पुरादिकं गीतवेदादिशब्दैश् च प्रासादद्वारि धारयेत्
ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਗੀਤ, ਵੇਦ-ਪਾਠ ਆਦਿ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 14
इतपुस्तकत्रयपाठः अष्टान्तेनाष्टशतकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शान्त्युदकमाज्यपात्रैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्मपात्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गीतवाद्यादिशब्दैश् च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्त्रीभिर्विप्रैर् मङ्गलाष्टघटैः संस्नापयेद्धरिं ततो गन्धादिनाभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण देशिकः
(ਕੁਝ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠਾਂਤਰ—‘ਅਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ੧੦੮’; ‘ਸ਼ਾਂਤਿ-ਉਦਕ ਅਤੇ ਘੀ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ’; ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਪਾਤਰ ਨਾਲ’; ਅਤੇ ‘ਗੀਤ-ਵਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ’)। ਫਿਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਗਲ ਦੇ ਅੱਠ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਤਦ ਦੇਸ਼ਿਕ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਜਪਦਿਆਂ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 15
अतो देवेति वस्त्राद्यमष्टाङ्गार्घ्यं निवेद्य च स्थिरे लग्ने पिण्डिकायां देवस्य त्वेति धारयेत्
‘ਅਤੋ ਦੇਵੇ…’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਅਰਘ੍ਯ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਸਥਿਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਸ੍ਯ ਤ੍ਵਮ੍…’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਿੰਡਿਕਾ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 16
ॐ त्रैलोक्यविक्रान्ताय नमस्तेस्तु त्रिविक्रम संस्थ्याप्य पिण्डिकायान्तु स्थिरं कुर्याद्विचक्षणः
“ਓਂ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਪਿੰਡਿਕਾ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰੇ।”
Verse 17
ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण विश्वतश् चक्षुरित्यपि पञ्चगव्येन संस्नाप्य क्षाल्य गन्धदकेन च
‘ਧ੍ਰੁਵਾ ਦ੍ਯੌਃ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਤਸ਼੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਧੋ ਕੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 18
पूजयेत् सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं हरिं ध्यायेत् स्वं तस्य मूर्तिन्तु पृथिवी तस्य पीठिका
ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਜਾ ਕੇ, ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਵਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਧਰਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੀਠਿਕਾ ਹੈ।
Verse 19
कल्पयेद्विग्रहं तस्य तैजसैः परमाणुभिः जीवमावाहयिष्यामि पञ्चविंशतितत्त्वगं
ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ਤੇਜਸਵੀ ਸੁਖਮ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਰਚੇ। (ਫਿਰ ਪੂਜਾਰੀ ਕਹੇ:) “ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੀਵ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਵਾਹਨ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 20
चैतन्यं परमानन्दं जाग्रत्स्वप्नविवर्जितं देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं
ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਤਾ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੈ—ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ।
Verse 21
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं हृदयेषु व्यवस्थितं हृदयात् प्रतिमाविम्बे स्थिरो भव परेश्वर
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਿਣ-ਸਤੰਭ ਤੱਕ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਓ।
Verse 22
सजीवं कुरु बिम्बं त्वं सवाह्याभ्यन्तरस्थितः अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो देहोपाधिषु संस्थितः
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਸਜੀਵ ਕਰ ਦਿਓ। ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਹ-ਉਪਾਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 23
ज्योतिर्ज्ञानं परं ब्रह्म एकमेवाद्वितीयकं सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबोधयेत्
ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਹੀ ਜੋਤਿਮਾਨ ਗਿਆਨ-ਚੇਤਨਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਕੋ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵਯੋਗ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਰਾਹੀਂ ਬੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सान्निध्यकरणन्नाम हृदयं स्पृश्य वै जपेत् सूक्तन्तु पौरुषं ध्यायन् इदं गुह्यमनुं जपेत्
“ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯਕਰਣ” ਨਾਮਕ ਹਿਰਦੇ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦਾ ਛੂਹ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੂਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
नमस्तेस्तु सुरेशाय सन्तोषविभवात्मने मङ्गलाष्टघटे इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ज्ञानविज्ञानरूपाय ब्रह्मतेजोनुयायिने
ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਵੈਭਵ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ (ਅਨੁਭਵਸਿੱਧ ਵਿਵੇਕ) ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹੋ।
Verse 26
गुणातिक्रान्तवेशाय पुरुषाय महात्मने अक्षयाय पुराणाय विष्णो सन्निहितो भव
ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ! ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੋ—ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਨ੍ਹਿਨਿਹਿਤ (ਉਪਸਥਿਤ) ਹੋਵੋ।
Verse 27
यच्च ते परमं तत्त्वं यच्च ज्ञानमयं वपुः तत् सर्वमेकतो लीनमस्मिन्देहे विबुध्यतां
ਤੁਹਾਡਾ ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨਮਯ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ।
Verse 28
आत्मानं सन्निधीकृत्य ब्रह्मादिपरिवारकान् स्वनाम्ना स्थापयेदन्यानायुधान् स्वमुद्रया
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਪਰਿਕਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮੋਚਾਰ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 29
यात्रावर्षादिकं दृष्ट्वा ज्ञेयः सन्निहितो हरिः नत्वा स्तुत्वा स्तवाद्यैश् च जप्त्वा चाष्टाक्षरादिकं
ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਰਪਣ-ਵਰਖਾ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹਰੀ ਸਨਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਤੋਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 30
चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ निर्गत्याभ्यर्चयेद्गुरुः अग्निमण्डपमासाद्य गरुडं स्थाप्य पूजयेत्
ਗੁਰੂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 31
दिगीशान् दिशि देवांश् च स्थाप्य सम्पूज्य देशिकः विश्वक्सेनं तु संस्थाप्य शङ्खचक्रादि पूजयेत्
ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰਯ) ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 32
सर्वपार्षदकेभ्यश् च बलिं भूतेभ्य अर्चयेत् परमवस्त्रसुवर्णादि गुरवे दक्षिणां ददेत्
ਸਾਰੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ (ਤੱਤਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਦੀ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।
Verse 33
यागोपयोगिद्रव्याद्यमाचार्याय नरोर्पयेत् आचार्यदक्षिणार्धन्तु ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददेत्
ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਯੱਗ-ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
अन्येभ्यो दक्षिणां दद्याद्भोजयेद् ब्राह्मणांस्ततः अवारितान् फलान् दद्याद्यजमानाय वै गुरुः
ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਗ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਜੋ ਅਵਾਰਿਤ ਫਲ, ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਦੇਯ ਅਤੇ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
विष्णुं नयेत् प्रतिष्ठाता चात्मना सकलं कुलं य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यच्च ते परमं गुह्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यात्रावर्षादिकं कृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अवारितफलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतिष्ठाकृदिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः सर्वेषामेव देवानामेष साधारणो विधिः मूलमन्त्राः पृथक्तेषां शेषं कार्यं समानकं
ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It prescribes dividing the garbhagṛha into seven parts and placing the image in the Brahmā-bhāga (the central, most sanctified sector), establishing spatial correctness as the foundation of consecration.
Ratna-nyāsa is explicitly required when the stone is described as ‘napuṃsaka’ (gender-indeterminate), indicating a compensatory sacralization step to stabilize and empower the icon’s ritual body.
After homa, abhiṣeka, and installation, it formalizes jīva-āvāhana and sānnidhya-karaṇa: the practitioner invokes consciousness constituted of the 25 tattvas, affirming nondual Brahman (one without a second) while ritually establishing divine presence in the image.
It concludes that the installation procedure is broadly common for all deities (sādhāraṇa-vidhi); only the mūla-mantras differ, while the remaining ritual sequence is performed similarly.
Read Agni Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.