Adhyaya 68

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जीर्णोद्धारकथनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः भूषिताञ्च यजेद् गुरुरिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ अष्टषष्टितमो ऽध्यायः यात्रोत्सवविधिकथनं भगवानुवाच वक्ष्ये विधिं चोत्सवस्य स्थापिते तु सुरे चरेत् तस्मिन्नब्दे चैकरात्रं त्रिरात्रञ्चाष्टरात्रकं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਵਿੱਚ ‘ਜੀਰਨੋੱਧਾਰ-ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। (ਪਾਠਭੇਦ: ‘ਗੁਰੂ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ’)। ਹੁਣ ਅਠਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਯਾਤ੍ਰੋਤਸਵ-ਵਿਧੀ-ਕਥਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਉਤਸਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਇੱਕ ਰਾਤ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਜਾਂ ਅੱਠ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ (ਉਤਸਵ) ਕਰੇ।

Verse 2

उत्सवेन विना यस्मात् स्थापनं निष्फलं भवेत् अयने विषुवे चापि शयनोपवने गृहे

ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੇਵ-ਸਥਾਪਨਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਯਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ—ਸ਼ਯਨਕੱਖ, ਉਪਵਨ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 3

कारकस्यानुकूले वा यात्रान्देवस्य कारयेत् मङ्गलाङ्कुररोपैस्तु गीतनृत्यादिवाद्यकैः

ਜਦੋਂ ਕਾਰਕ (ਕਰਮ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ—ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ—ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਅੰਕੁਰ ਰੋਪਣ ਅਤੇ ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਵੇ।

Verse 4

शरावघटिकापालीस्त्वङ्कुरारोहणे हिताः यवाञ्छालींस्तिलान् मुद्गान् गोधूमान् सितसर्षपान्

ਅੰਕੁਰ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਰਾਵ, ਛੋਟੀਆਂ ਘਟਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਲੀਆਂ ਉਚਿਤ ਹਨ; ਜੌਂ, ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ, ਤਿਲ, ਮੂੰਗ, ਗੇਹੂੰ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 5

कुलत्थमाषनिष्पावान् क्षालयित्वा तु वापयेत् पूर्वादौ च बलिं दद्यात् भ्रमन् दीपैः पुरं निशि

ਕੁਲੱਥ, ਮਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪਾਵ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਬੀਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ; ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ।

Verse 6

इन्द्रादेः कुमुदादेश् च सर्वभूतेभ्य एव च अनुगच्छन्ति ते तत्र प्रतिरूपधराः पुनः

ਉਹ ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੋਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਨੁਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

पदे पदे ऽश्वमेधस्य फलं तेषां न संशयः आगत्य देवतागारं देवं विज्ञापयेद् गुरुः

ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तीर्थयात्रा तु या देव श्वः कर्तव्या सुरोत्तम तस्यारम्भमनुज्ञातुमर्हसे देव सर्वथा

ਹੇ ਦੇਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕੱਲ੍ਹ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆਰੰਭ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਮਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

Verse 9

देवमेवन्तु विज्ञाप्य ततः कर्म समारभेत् प्ररोहघटिकाभ्यान्तु वेदिकां भूषितां व्रजेत्

ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅੰਕੁਰ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਸਮੇਤ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਵੇਦੀ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।

Verse 10

शयनोत्थापने गृहे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शयनोत्थापने हरेरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समाचरेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःस्तम्भान्तु तन्मध्ये स्वस्तिके प्रतिमां न्यसेत् काम्यार्थां लेख्यचित्रेषु स्थाप्य तत्राधिवासयेत्

ਚਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਕਾਰ ਸਵਸਤਿਕ-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਰੱਖੇ। ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਲਿਖੇ/ਚਿੱਤਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅਧਿਵਾਸਨ ਕਰੇ।

Verse 11

वैष्णवैः सह कुर्वीत घृताभ्यङ्गन्तु मूलतः घृतधाराभिषेकं वा सकलां शर्वरीं बुधः

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਘਿਉਂ ਦਾ ਅਭਯੰਗ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਘਿਉਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।

Verse 12

दर्पणं दर्श्य नीराजं गीतवाद्यैश् च मङ्गलं व्यजनं पूजनं दीपं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्

ਦਰਪਣ ਵਿਖਾ ਕੇ ਨੀਰਾਜਨ ਅਤੇ ਗੀਤ‑ਵਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਚੌਰ ਝੁਲਾਉਣਾ, ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਗੰਧ‑ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 13

हरिद्रामुद्गकाश्मीरशुक्लचूर्णादि मूर्ध्नि प्रतिमायाश् च भक्तानां सर्वतीर्थफलं धृते

ਦੇਵ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹਲਦੀ, ਮੂੰਗ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਕੇਸਰ, ਚਿੱਟਾ ਚੂਰਨ ਆਦਿ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥ‑ਸਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 14

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य यात्राविम्बं रथे स्थितं नयेद्गुरुर् नदीर्नादैश्छत्राद्यै राष्ट्रपालिकाः

ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਯਾਤਰਾ‑ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੁਲੂਸ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਰਾਜ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਛਤਰ ਆਦਿ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਦਰਿਆਈ ਗੂੰਜ ਵਰਗੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ।

Verse 15

निम्नगायोजनादर्वाक् तत्र वेदीन्तु कारयेत् वाहनादवतार्यैनं तस्यां वेद्यान्निवेशयेत्

ਰੱਸੀ‑ਖੂੰਟਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਪੀ ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੇਦੀ ਬਣਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਦੀ‑ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 16

चरुं वै श्रपयेत् तत्र पायसं होमयेत्ततः अब्लिङ्गैः वैदिकैर् मन्त्रैस्तीर्थानावाहयेत्ततः

ਉੱਥੇ ਚਰੂ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਪਾਇਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਬਲਿੰਗ (ਨਿਰਪੇਖ) ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 17

आपो हिष्ठोपनिषदैः पूजयेदर्घ्यमुख्यकैः पुनर्देवं समादाय तोये कृत्वाघमर्षणं

“ਆਪੋ ਹਿਸ਼ਠਾ…” ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਜਲ-ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 18

स्नायान्महाजनैर् विप्रैर् वेद्यामुत्तार्य तं न्यसेत् पूजयित्वा तदह्ना च प्रासादं तु नयेत्ततः पूजयेत् पावकस्थन्तु गुरुः स्याद्भुक्तिमुक्तिकृत्

ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਪ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਮਹਾਜਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ/ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਤੱਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਐਸਾ ਗੁਰੂ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।