Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ਧ੍ਵਜਾਰੋਹਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਜੀਰਣੋੱਧਾਰ—ਪੁਰਾਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਰੰਮਤ ਤੇ ਪੁਨਰੁਤਥਾਨ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ-ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਟੁੱਟਣਾ, ਸੂਜ/ਮੋਟਾਪਾ, ਵਜ੍ਰਾਘਾਤ, ਢੱਕਣਾ, ਦਰਾਰ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਗਲਤ ਸਥਾਪਨਾ, ਦਿਸ਼ਾ-ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਡਿੱਗਣਾ। ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਪਿੰਡੀ (ਪੀਠ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ, ਮੰਡਪ-ਨਿਰਮਾਣ, ਦੁਆਰ-ਪੂਜਾ, ਸਥੰਡਿਲ ਤਿਆਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਤੋਸ਼ਣ, ਵਾਸਤੁਦੇਵ ਪੂਜਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਕ-ਬਲੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਪ-ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਖ਼ਣ, ਕੁਸ਼-ਸਪਰਸ਼, ਜਪ ਅਤੇ ਤੱਤ੍ਵ-ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਨਿਮੱਜਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸ਼ਟੀ-ਹੋਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾ/ਟੁੱਟਿਆ ਮੰਦਰ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੀਰਣੋੱਧਾਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ: ਅਤਿ-ਸੰਕੋਚ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਅਤਿ-ਵਿਸਤਾਰ ਧਨ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्वजारोहणादिविधिर्नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारः ईश्वर उवाच जीर्णादीनाञ्च लिङ्गानामुद्धारं विधिना वदे लक्ष्मोज्झितञ्च भग्नञ्च स्थूलं वज्रहतं तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਧ੍ਵਜਾਰੋਹਣ ਆਦਿ-ਵਿਧੀ” ਨਾਮਕ ੧੦੨ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੧੦੩ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਜੀਰਣੋੱਧਾਰ” ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੀਰਣ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਹੀਨ, ਟੁੱਟੇ, ਅਤਿਸਥੂਲ ਜਾਂ ਵਜ੍ਰ-ਆਹਤ ਹੋਣ।
Verse 2
संपुटं स्फुटितं व्यङ्गं लिङ्गमित्येवमादिकं इत्यादिदुष्टलिङ्गानां योज्या पिण्डी तथा वृषः
ਸੰਪੁਟਿਤ (ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ), ਸ੍ਫੁਟਿਤ (ਫੱਟਿਆ) ਜਾਂ ਵ੍ਯੰਗ (ਵਿਕ੍ਰਿਤ/ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ) ਲਿੰਗ ਆਦਿ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡੀ (ਆਧਾਰ-ਪੀਠ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਨੰਦੀ) ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
चालितञ्चलितं लिङ्गमत्यर्थं विषमस्थितं दिड्मूढं पातितं लिङ्गं मध्यस्थं पतितं तथा
ਹਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਡੋਲਦਾ ਲਿੰਗ; ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਸਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਭ੍ਰਮਿਤ; ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ; ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
एवंविधञ्च संस्थाप्य निर्ब्रणञ्च भवेद्यदि नद्यादिकप्रवाहेन तदपाक्रियते यदि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਉਹ (ਲਿੰਗ) ਚੀਰ/ਘਾਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਹਿ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
ततो ऽन्यत्रापि संस्थाप्य विधिदृष्टेन कर्मणा न्यूनादिदोषनाशार्थं कृत्वेति झ न्यूनादिदोषनाशाय हुत्वेति घ , ज च कर्तर्भोगवत इति ख , छ च त्याज्या पिण्डीति घ निम्नमित्यर्थमिति ज सन्त्याज्यमिति झ सुस्थितं दुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत्
ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਘਾਟ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸੁਸਥਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸਥਿਤ—ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 6
शतेन स्थापनं कुर्यात् सहस्रेण तु चालनं पूजादिभिश् च संयुक्तं जीर्णाद्यमपि सुस्थितं
ਸੌ (ਨਿਯਤ ਖਰਚ/ਦਕਸ਼ਿਣਾ) ਨਾਲ ਪੁਨਃ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ/ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਥਾਨਾਂਤਰ। ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੀਰਣ ਆਦਿ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
याम्ये मण्डपमीशे वा प्रत्यग्द्वारैकतोरणं विधाय द्वारपूजादि स्थण्डिले मन्त्रपूजनं
ਯਾਮ੍ਯ (ਦੱਖਣ) ਪਾਸੇ—ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਪਾਸੇ—ਮੰਡਪ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ-ਮੁਖੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤੋਰਨ ਬਣਾਕੇ, ਦ੍ਵਾਰ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਤਿਆਰ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 8
मन्त्रान् सन्तर्प्य सम्पूज्य वास्तुदेवातुं पूर्ववत् दिग्बलिं च वहिर्दत्वा समाचम्य स्वयं गुरुः
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਾਸਤੁ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਤਦ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਆਪ (ਵਿਧੀ) ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ।
Verse 9
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु शम्भुं विज्ञापयेत्ततः दुष्टलिङ्गमिदं शंभोः शान्तिरुद्धारणस्य चेत्
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ— “ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ! ਇਹ ਲਿੰਗ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਹੈ; ਜੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਧਾਰਣ (ਹਟਾ ਕੇ) ਅਤੇ ਪੁਨਃ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।”
Verse 10
रुसिस्तवादिविधिना अधितिष्ठस्व मां शिव एवं विज्ञाप्य देवेशं शान्तिहोमं समाचरेत्
“ਆਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ— ‘ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰ (ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰ)’”— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 11
मध्वाज्यक्षीरदूर्वाभिर्मूलेनाष्टाधिकं शतं ततो लिङ्गं च संस्थाप्य पूजयेत् स्थिण्डिले तथा
ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੂਲ ਸਮੇਤ—ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਤਿਆਰ ਸਥਿਣਡਿਲ (ਵੇਦੀ-ਮੰਚ) ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 12
ॐ व्यापकेश्वरायेति नाट्यन्तं शिववादिना अकेश्वरायेति तत्त्वेनाभ्यन्तरादिने इति ख ॐ व्यापकेश्वरायेति नात्यन्तशिववाचिनेति घ ॐ व्यापकेश्वरायेति तत्त्वेनात्यन्तवादिने इति छ ॐ व्यापकं हृदयेश्वराय नमः ॐ व्यापकेश्वराय शिरसे नमः इत्य् आद्यङ्गमन्त्राः ततस्तत्राश्रितं तत्त्वं श्रावयेदस्त्रमस्ततः
“ਓਂ ਵਿਆਪਕੇਸ਼ਵਰਾਇ” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕਰੇ। ਪਾਠਾਂਤਰ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—“ਨਾਤ੍ਯੰਤਸ਼ਿਵਵਾਦਿਨੇ”, “ਨਾਟ੍ਯੰਤਸ਼ਿਵਵਾਚਿਨੇ”, ਅਤੇ “ਤੱਤ੍ਵੇਨਾਤ੍ਯੰਤਵਾਦਿਨੇ”। ਫਿਰ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰ—“ਓਂ ਵਿਆਪਕੰ ਹ੍ਰਿਦਯੇਸ਼ਵਰਾਇ ਨਮਃ”, “ਓਂ ਵਿਆਪਕੇਸ਼ਵਰਾਇ ਸ਼ਿਰਸੇ ਨਮਃ”। ਤਦਨੰਤਰ ਉੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਵਿਤ/ਸਕ੍ਰਿਯ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੇ।
Verse 13
सत्त्वः कोपीह यः कोपिलिङ्गमाश्रित्य तिष्ठति लिङ्गन्त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिर्यत्रेष्टं तत्र गच्छतु
ਜੋ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਕੋਪ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇ।
Verse 14
विद्याविद्येश्वरैर् युक्तः स भवोत्र भविष्यति सहस्रं प्रतिभागे च ततः पाशुपताणुना
ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ (ਗੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆ) ਦੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ‘ਅਣੂ’ (ਸੂਖਮ ਬੀਜ-ਤੱਤਵ) ਰਾਹੀਂ।
Verse 15
हुत्वा शान्त्यम्बुना प्रोक्ष्य स्पृष्ट्वा कुशैर् जपेत्ततः दत्वार्घं च विलोमेन तत्त्वतत्त्वाधिपांस् तथा
ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਪ ਕਰੇ। ਤਦਨੰਤਰ ਵਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵੀ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਰ ਤੱਤਵ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 16
अष्टमूर्तीश्वरान् लिङ्ग पिण्डिकासंस्थितान् गुरुः विसृज्य स्वर्णपाशेन वृषस्कन्धस्थया तथा
ਆਚਾਰਯ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਿੰਡਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ-ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੁਵਰਨ-ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਅਗਲਾ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰਖੇ।
Verse 17
रज्वा वध्वा तया नीत्वा शिवमन्तं गृणन् जनैः तज्जले निक्षिपेन् मन्त्री पुष्ठ्यर्थं जुहुयाच्छतं
ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਜਦ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮੰਤਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਵੇ; ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Verse 18
तृप्तये दिक्पतीनाञ्च वास्तुशुद्धौ शतं शतं रक्षां विधाय तद्धाम्नि महापाशुपता ततः
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਸੌ-ਸੌ ਵਾਰ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਾਸ਼ੁਪਤ (ਸ਼ੈਵ ਵਿਧਾਨ/ਮੰਤਰ) ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ।
Verse 19
लिङ्गमन्यत्ततस्तत्र विधिवत् स्थापयेद् गुरुः असुरैर् मुनिभिर्गोत्रस्तन्त्रविद्भिः प्रतिष्ठितं
ਫਿਰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਆਚਾਰਯ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ—ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ, ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਤੇ ਤੰਤਰ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 20
प्रभुरत्रेति ख , छ च पाशुपतात्मनेति ख , ग , छ च दर्भैर् जपेत्तत इति ङ मूर्तिमूर्तीश्वरान् लिङ्गे इति ख , घ , ङ , छ च वास्तुमध्ये घ तत्त्वविद्भिरिति ख , घ , छ , ज च जीर्णं वाप्यथवा भग्नं विधिनापि नचालयेत् एष एव विधिः कार्योजीर्णधामसमुद्धृतौ
ਜੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਧਾਮ/ਮੰਦਰ ਜੀਰਣ ਜਾਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ, ਵਿਧੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਜੀਰਣ ਧਾਮ ਦੇ ਉੱਧਾਰ/ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਇਕੋ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
खड्गे मन्त्रगणं न्यस्य कारयेत् मन्दिरान्तरं सङ्कोचे मरणं प्रोक्तं विस्तारो तु धनक्षयः
ਖੜਗ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਗਣ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਬਣਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਤਿ-ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਮਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਧਨ-ਖ਼ਰਚ/ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A precise defect-classification for liṅgas (cracked, deformed, unstable, misaligned, lightning-struck, toppled, etc.) and a stepwise corrective protocol combining Vāstu-śuddhi, śānti-homa (108 count), mantra-nyāsa/aṅga-mantras, tattva-lord propitiation, immersion, and protective rites—while repeatedly restricting the movement of consecrated installations.
It frames renovation as sādhanā: correct technique, mantra, and restraint preserve the sanctity of a consecrated presence, converting architectural maintenance into dharmic service that protects community welfare (puṣṭi, rakṣā) while honoring Śiva’s indwelling.
It strongly reiterates a non-movement principle: even if worn or broken, a consecrated liṅga/shrine should not be moved; renovation is to be executed in a way that preserves established sanctity, with corrective rites addressing defects.