Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਲਈ ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹ੍ਰਿਦਯ, ਸ਼ਿਰ, ਸ਼ਿਖਾ, ਵਰਮ, ਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ-ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਡਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਣ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਯੰਤਰ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ (ਮੁੱਖ ‘ਅਸਥਿ-ਚੱਕਰ’ ਅਤੇ ਉੱਪਰ/ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਦਮਕਰਨਿਕਾ-ਬੀਜਾ, ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ, ਨੰਦਯਾ, ਸੂਰ੍ਯੇਸ਼ਾ, ਕਾਮਰੂਪਾ, ਉਦਯਾ, ਕਾਮਵਰਤਿਨੀ ਆਦਿ ਦੇਵੀ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ, ਪਾਠਭੇਦ-ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਬੀਜਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਤੱਤਵ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਣਪਤੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਨਾਮਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਘਨਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਫਲਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः अथ एकसप्ततितमो ऽध्यायः गणेशपूजाविधिः ऐश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदां गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਗਨੇਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਦਪਾਰਾਮ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਸੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ’। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਗਣ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। (ਨਿਆਸ:) ‘ਗਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ’—ਹਿਰਦਾ; ‘ਏਕਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਯ’—ਸਿਰ।
Verse 2
गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्म च महोदराय स्वदन्तहस्तायाक्षि तथास्त्रकम्
‘ਗਜਕਰਣਿਨ’ ਲਈ ਸ਼ਿਖਾ (ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ; ‘ਗਜਵਕਤ੍ਰ’ ਲਈ ਵਰਮ (ਕਵਚ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ; ‘ਮਹੋਦਰ’ ਲਈ ਨੇਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ; ਅਤੇ ‘ਸਵਦੰਤਹਸਤ’ ਲਈ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਯੋਜਿਤ ਕਰੋ।
Verse 3
गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਣ, ਗੁਰੂ, (ਗੁਰੂ ਦੀ) ਪਾਦੁਕਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ, ਧਰਮ, ਮੁੱਖ ਅਸਥਿ-ਮੰਡਲ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉੱਪਰ ਦੇ ਢੱਕਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
पद्मकर्णिकवीजांश् च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी
ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਦਮਕਰਣਿਕਾ-ਬੀਜਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨੰਦਯਾ, ਸੂਰ੍ਯੇਸ਼ਾ, ਕਾਮਰੂਪਾ, ਉਦਯਾ ਤੇ ਕਾਮਵਰਤਿਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
निर्विघ्नां पापनाशिनीमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः बलकर्णिने चेति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महोदराये दण्डहस्तायाक्षि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुख्यास्तिमण्डलमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सत्यां च विघ्ननाशा च आसनं गन्धमृत्तिका यं शोषा रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्
“ਨਿਰਵਿਘਨਾ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ”—ਇਹ ਪਾਠ ਦੋ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। “ਬਲਕਰਣਿਨੇ ਚ”—ਇਹ ਪਾਠ ਖ, ਗ, ਘ, ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। “ਮਹੋਦਰਾਯ, ਦੰਡਹਸਤਾਯ, (ਅਤੇ) ਅਖ਼ਿ”—ਇਹ ਪਾਠ ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। “ਮੁੱਖ ਅਸਥਿ-ਮੰਡਲ”—ਇਹ ਪਾਠ ਖ ਅਤੇ ਙ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਦੋ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਤੇ (ਦੇਵੀ) ‘ਸਤਿਆ’ ਤੇ ‘ਵਿਘਨਨਾਸ਼ਾ’ ਵੀ ਹੈ। ਆਸਨ ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਿੱਟੀ; ‘ਯੰ’ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ‘ਰੰ’ ਦਹਨ, ‘ਲੰ’ ਪਲਵ, ਅਤੇ ‘ਵੰ’ ਅੰਮ੍ਰਿਤ।
Verse 6
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः
ਅਸੀਂ ਲੰਬੋਦਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ (ਅਤੇ ਪੂਜਦੇ) ਹਾਂ; ਮਹੋਦਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਦੰਤੀ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ (ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ) ਕਰੇ। ਉਹ ਗਣਪਤੀ, ਗਣਾਧਿਪ, ਗਣੇਸ਼, ਗਣਨਾਇਕ; ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਵਕ੍ਰਤੁੰਡ; ਏਕਦੰਤ; ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ ਹੈ।
Verse 7
गजवक्त्रो लम्बुक क्षिर्विकटो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः
ਗਜਮੁਖ, ਲੰਬੋਦਰ, ਖ਼ੀਰਵਿਕਟ, ਵਿਘਨਨਾਸ਼ਕ, ਧੂਮ੍ਰਵਰਨ—ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਨਾਮ-ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਣਯੋਗ ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਸਿਮਰੇ ਹੋਏ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-nyāsa with precise deity-epithet assignments to bodily loci (heart, head, crown-tuft, armor, eyes, weapon-mantra), followed by a structured mandala worship order (Gaṇa, Guru/pādukā, Śakti, Ananta, Dharma, and diagrammatic layers).
By foregrounding Gaṇeśa as Vighnanāśaka, it frames technical ritual correctness as a discipline of purification and dharmic alignment, ensuring that Vāstu-Pratiṣṭhā proceeds with auspiciousness while cultivating devotion, lineage-respect (guru), and inner steadiness through nyāsa and mantra.
A Gaṇapati gāyatrī is given: “लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”, positioning Gaṇeśa as the meditated deity who impels insight and successful completion of rites.