Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
ਵਾਸਤੁ–ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਦੇਵ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਵਿਅਕਤ–ਅਵਿਆਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸੁਖਮ ਸ਼ਿਲਪ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਆਧਾਰ/ਪੀਠ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਨੁਪਾਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ-ਬੰਧ ਆਦਿ ਭਿੰਨ ਅੰਸ਼ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਨੀਂਹ ਲਈ ਖੱਡੇ ਦੇ ਮਾਪ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਲਕਾ ਢਲਾਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਲ (ਜਲ-ਨਿਕਾਸ) ਕਿੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਅੰਸ਼ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਉਚਾਈ ਦੇ ਪੱਧਰ-ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਕੰਠ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਖੰਡ-ਰਚਨਾ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ‘ਸਧਾਰਣ’ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹਨ; ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ/ਸ਼੍ਰਾਈਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਮੰਦਰ-ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਿੱਚ ਗਜ ਅਤੇ ਵਿਆਲਕ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾਮਿਤੀ ਦਾ ਸਰਵਜਨਿਕ ਨਿਯਮ—ਪੁਰਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਹਰੀ/ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਾਨ, ਦੇਵੀਆਂ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਮਾਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਲੋੜ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये व्यक्ताव्यक्तलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच अतः परंप्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम् दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्धेन तु विस्तृता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਯਕਤ-ਅਵ੍ਯਕਤ-ਲੱਛਣ’ ਨਾਮਕ ਚੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪਚਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—ਪਿੰਡਿਕਾ-ਲੱਛਣ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਅਗੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਆਧਾਰ) ਦੱਸਾਂਗਾ; ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਹੋਵੇ।’
Verse 2
उच्छ्रितायामतोर्धेन सुविस्तारार्धभागतः तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला
ਮੇਖਲਾ (ਪੱਟੀ/ਬੰਧ) ਦਾ ਮਾਪ ਉਚਾਈ/ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਮਾਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਮੇਖਲਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 3
खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम् विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः
ਖਾਤ (ਨੀਵਾਂ ਦੀ ਖਾਈ) ਉਸੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲ (ਜਲ-ਨਿਕਾਸ) ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਨਿਕਲੇ।
Verse 4
समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात्तदर्धतः विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्
ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਪੂਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ; ਪਿੱਛੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਮਾਰਗ/ਨਾਲੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਚੌੜਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 5
पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं दैर्घ्यमीशस्य कीर्तितम् ईशं वा तुल्यदीर्घञ्च ज्ञात्वा सूत्रं प्रकल्पयेत्
ਈਸ਼ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ) ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਆਧਾਰ) ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਈਸ਼-ਮੂਰਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਣ-ਸੂਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 6
मांशेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिभागेन तु बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पिण्डिकार्धेन बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दैर्घ्यं कुशस्येति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशम्बाहुल्यदीर्घञ्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद्भागषोडशसङ्ख्यया अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्
ਉਚਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਛੇ ਭਾਗ, ਮੱਧਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੋ ਭਾਗ, ਅਤੇ ਕਣ্ঠ (ਗਰਦਨ) ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 7
शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास् तथा पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च
ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਰਗਮ/ਛੇਦ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਪੱਟਿਕਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਿਕਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਧਾਰਣ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ।
Verse 8
प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च
ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਰਤੀ-ਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾ (ਆਭਾਮੰਡਲ/ਤੋਰਣ) ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵਿਆਲਕ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 9
पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः सर्वेषामेव देवानां शिष्णूक्तं मानमुच्यते देवीनामपि सर्वासां लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते
ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪਿੰਡਿਕਾ ਵੀ ਸਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸ਼ੋਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਮਾਨ (ਪ੍ਰਮਾਣ) ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਮਾਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Icon-installation metrics: piṇḍikā length–breadth ratios, mekhalā fractional measures, a north-sloping foundation pit, and praṇāla outlet placement at one-fourth of the breadth—linking proportion with drainage and purity.
By treating measurement, orientation, and water-management as sacred duties within Pratiṣṭhā: correct form (rūpa), function (praṇāla/drainage), and beauty (śobha) become disciplined offerings that sustain dharma and support focused worship.
The chapter states that male deities follow the proportional standard associated with Śiṣṇu/Hari, while all goddesses follow the Lakṣmī standard, ensuring consistent iconometric harmony.