Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ਈਸ਼ਵਰ ਗੁਹ ਨੂੰ ਮੰਦਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੀਠ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਸੁਖਮ ‘ਸ਼ਿਵਾਣੁ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਚੈਤਨ੍ਯ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਿਲਾ (ਨੀਂਹ ਦਾ ਪੱਥਰ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ, ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ, ਸਥਿਤ-ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਉੱਧਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਤਥਾਪਨਾ (ਮੁੜ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ) ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਮੀ ਦੀ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਜਾਂਚ, ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਗੁਣ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਸੰਦ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੂਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ/ਗੋ-ਵਾਸ/ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭੂਮੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਪ ਕਰਮ, ਅਘੋਰਾਸਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ, ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਰੇਖਾਂਕਨ, ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਸੀਮਾ-ਨਿਰਧਾਰਣ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਸਥਲ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਲ੍ਯਦੋਸ਼ (ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਦੱਬੀਆਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸ਼ਕੁਨ, ਪਸ਼ੂ-ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰ-ਗਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦਿਗ੍ਵਿਨਿਆਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ (ਨਵ-ਸ਼ਿਲਾ ਸਮੇਤ), ਸਨਾਨ-ਅਨੁਲੇਪਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਦਿਆ-ਆਤਮਾ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੱਤ੍ਵਨਿਆਸ—ਦੇਵਤਾ, ਲੋਕਪਾਲ, ਬੀਜ, ਕੁੰਭ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਰੱਖਿਆ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਭੂਮੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्रादिकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः अथ द्विनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाविधिकथनं ईश्वर उवाच प्रतिष्ठां सम्प्रवक्ष्यामि क्रमात् सङ्क्षेपतो गुह पीठं शक्तिं शिवो लिङ्गं तद्योगः सा शिवाणुभिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਆਗਨੇਯ ਵਿੱਚ “ਨਾਨਾਮੰਤ੍ਰਾਦਿਕਥਨ” ਨਾਮਕ ਇਕਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਬਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ—“ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਿਧਿਕਥਨ”—ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਗੁਹ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਪੀਠ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਸ਼ਿਵਾਣੂਆਂ (ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਸੁਖਮ ਸ਼ਕਤਿਕਣਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः
ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਪੰਜ ਭੇਦ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਨਿਆਸ/ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 3
स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते
‘ਸਥਾਪਨ’ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਥਾਯੋਗ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੀਠ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਥਿਤ-ਸਥਾਪਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः
ਲਿੰਗ ਦਾ ‘ਉੱਧਾਰ’ (ਉਠਾ ਕੇ ਹਟਾਉਣਾ) ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ‘ਉਤਥਾਪਨ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਯਤ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
तथा क्षौ ह्रौ मन्त्राः सूर्यस्येति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕ੍ਸ਼ੌ’ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਰੌ’ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਹ ਗ, ਘ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਆਥਾਪਨ’ ਨਾਮਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿਕ ਲਈ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਚੈਤਨ੍ਯ ਰੂਪ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ/ਨਿਯੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यदाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा परीक्षमथ मेदिन्याः कुर्यात्प्रासादकाम्यया
ਇਸ ਲਈ ਆਧਾਰ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੇ।
Verse 7
शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿਕ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਧਰਤੀਆਂ ਇਹ ਹਨ—ਘੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਚਿੱਟੀ ਮਿੱਟੀ; ਲਹੂ ਵਰਗੀ ਗੰਧ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ; ਪੀਲੀ ਮਿੱਟੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ (ਸੁਰਾ) ਦੀ ਗੰਧ ਵਾਲੀ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ।
Verse 8
पूर्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्
ਪੂਰਬ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਹਸਤ ਮਾਪ ਦਾ ਖੱਡਾ ਖੋਦ ਕੇ ਭਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਿੱਟੀ ਵੱਧ ਬਚੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਉੱਤਮ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर् वा समुक्षितां अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः
ਜਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਜਾਣੋ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਕੋਇਲਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 10
नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं खननैर् गोकुलावासैः कर्षणैर् वा मुहुर्मुहुः
ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਘਰ-ਮਹਿਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਸਕਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖੁਦਾਈ ਕਰਕੇ, ਗੋਕੁਲ-ਨਿਵਾਸ (ਗੋਸ਼ਾਲਾ) ਬਣਾਕੇ, ਜਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਲ ਚਲਾ ਕੇ।
Verse 11
मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं कर्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं विधिना यजेत्
ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਘੋਰਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਯਜਨ/ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत प्रदक्षिणं
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਕੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੋਨਾ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ (ਅਖੰਡ ਚੌਲ) ਨਾਲ ਰੇਖਾਵਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣ (ਦੱਖਣਾਵਰਤ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 13
मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत् वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं
ਮੱਧ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ‑ਪੂਰਬ) ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਪੂਰਨ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਾਸਤੁ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਚਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਕੁਦਾਲ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ੋ‑ਸਾਮਾਨ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ।
Verse 14
रग्रामेत्यर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति मन्त्रदीप्त्यवसानकमिति ग मन्त्रभूम्यवसानकमिति घ निर्वर्त्य घोरास्त्रं महास्त्रमिति ग रेखां प्रकुर्वीतेति ख ,ग च स्वर्णकुण्डे इति ग स्वर्णकुम्भे इति घ , ङ , च बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलं क्षिपेत् भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्
ਘੋਰਾਸਤਰ (ਮਹਾਸਤਰ) ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੇ। ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ/ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਦਿਗਬਲ ਦਾ ਖੇਪ ਕਰੇ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕੁਦਾਲ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 15
अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलं
ਦ್ವਿਜ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਲਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਜੋੜੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਧਵਜਾ/ਪਤਾਕਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਰਸਮ ਗਾਇਨ, ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਹੋਵੇ।
Verse 16
पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्ने ऽग्निकोष्ठके कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्
ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਅਗਨੀ‑ਕੋਸ਼ਠਕ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕੁਦਾਲ ਨਾਲ—ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਸਮੇਤ—ਕੁੰਡ/ਗੜ੍ਹਾ ਖੋਦੇ।
Verse 17
नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत् पुरस्य पूर्वसीमन्तं नयेद् यावदभीप्सितं
ਨੈਰਿਤ੍ਯ (ਦੱਖਣ‑ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮਿੱਟੀ ਸੁੱਟੇ; ਖੋਦੇ ਹੋਏ ਗੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ ਦਾ ਜਲ ਪਾਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਸੀਮਾ‑ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ।
Verse 18
अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत् परितः पुरं सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੀਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੀਮੰਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੱਦਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਜਾਵੇ।
Verse 19
अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिब्रमात् इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्वीत तदनन्तरं
ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ-ਦਾਨ ਉੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੂੰਭ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਰੰਤ ਇਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਦਾ ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਅਧਿਕਾਰ-ਗ੍ਰਹਣ) ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्
ਸ਼ਲ੍ਯ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਕਰੀਲੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਣ ਤੱਕ ਖੋਦਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਰੋਗਣੀ ਕੁਮਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਲ੍ਯ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु अग्नेर्ध्वजादिपातिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति
ਜੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ‘ਅ, ਕ, ਚ, ਟ, ਤ, ਪ, ਯ, ਸ਼, ਹ’ ਇਹੀ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰੇ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਧਵਜ ਆਦਿ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਇਸ ਸ਼ਕੁਨ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਲ੍ਯ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਅਜੇ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 22
कर्तुश्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्तनैर् विरुतैर् दिशः
ਕਰਤਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਪੁਕਾਰਾਂ ਤੇ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਣੇ ਕਰੇ।
Verse 23
मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत् शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्
ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾ ਕੇ ਫਲਕ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ। ਸ਼ਲ੍ਯ-ਗਿਆਨ (ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਰਾਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪਛਾਣ) ਨੂੰ ਵਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਈਸ਼ਾਨ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 24
अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गे ऽङ्गारमग्नितः भूमिं संसिच्य संस्थाप्येति ग , घ , ङ च कुद्दालाख्यमिति ग पूर्वमीशान्तमिति ख स्रावयेत् इति ख नव चेत् प्रश्नाक्षराणि भाषन्ते इति ग , घ च पूर्वादीनां तत इति ख चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गे ऽस्थि च नैरृते
ਅ-ਵਰਗ ਲਈ ਲੋਹਾ ਨਿਯਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕ-ਵਰਗ ਲਈ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਅੰਗਾਰ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕੁੱਦਾਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਈਸ਼ਾਨ ਅੰਤ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍’ (ਵਹਾਉ/ਟਪਕਾਉ) ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਨੌਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅੱਖਰ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਵਿਨਿਯੋਗ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਲਈ ਭਸਮ, ਅਤੇ ਟ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਲਈ ਅਸਥੀ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 25
तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके यवर्गे शवकीतादि शवर्गे लोहमादिशेत्
ਤ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ‘ਚੇਸ਼ਟਕਾ’ ਦਾ, ਪ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਪਾਲ’ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕਰੇ। ਯ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਵਕੀਤਾ’ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸ਼-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਹ’ ਆਦਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।
Verse 26
हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि प्रीक्ष्यात्मभिः करापूरैर् अष्टाङ्गुलमृदन्तरैः
ਹ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਜਤ (ਚਾਂਦੀ) ਨਿਯਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅ-ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖੇ—ਕਪੂਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਮੋਟੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ।
Verse 27
पादोनं खातमापूर्य सजलैर् मुद्गराहतैः लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः
ਪਾਦੋਨ (ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ) ਖੁਦਾਈ ਨੂੰ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਮੁਦਗਰ (ਮਾਲੇਟ) ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘਣਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਸਮਤਲ ਤੇ ਸਮ ਬਣਵਾਏ—ਇਹ ਕੰਮ ਨਿਪੁਣ ਗੁਰੂ ਕਰੇ।
Verse 28
सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यामाणकं तोरणद्वाःपतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्
ਸਧਾਰਣ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਰਣਿਤ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਤੋਰਣ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ-ਮੁਖੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 29
कुर्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं कलसं वर्धनीसक्तं लोकपालशिवार्चनं
ਉੱਥੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਮੰਡਪ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਵਰਧਨੀ ਸਮੇਤ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 30
अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत् यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं
ਅਗਨੀ ਦੇ ਜਨਨ (ਸਥਾਪਨਾ/ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ) ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਾਰੀ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।
Verse 31
शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्मादिसञ्ज्ञकाः अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश् चतुरस्राः करायताः
ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਲਿੰਗ ਲਈ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ‘ਪਾਦ’, ‘ਧਰਮ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਉੱਚੀਆਂ, ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਵਰਗਾਕਾਰ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 32
पाषाणानां शिलाः कार्या इष्टकानां तदर्धतः प्रासादे ऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये
ਪੱਥਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਲਈ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ; ਇੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਮਾਪ ਦੀ ਅੱਧੀ ਹੋਣ। ਅਸ਼ਮ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਮ-ਸ਼ਿਲਾ, ਸ਼ੈਲ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਹੀ, ਅਤੇ ਇੱਟ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਹੋਣ।
Verse 33
अङ्किता नववक्त्राद्यैः पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता
(ਉਹ) ਅੰਕਿਤਾ ਹੈ—ਨਵ-ਵਕਤ੍ਰ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ; (ਉਹ) ਪੰਕਜਾ ਅਤੇ ਪੰਕਜਾਂਕਿਤਾ (ਕਮਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ) ਹੈ; (ਉਹ) ਨੰਦਾ, ਭਦਰਾ, ਜਯਾ, ਰਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਣਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਨਾਮ-ਸਮੂਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
आसां पद्मो महापद्मः शङ्खो ऽथ मकरस् तथा समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमाधः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਦਮ, ਮਹਾਪਦਮ, ਸ਼ੰਖ, ਮਕਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—ਇਹ ਪੰਜਵੇਂ ਨਿਧਿ-ਕੁੰਭ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠਾਂ (ਸਥਾਪਿਤ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 35
नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता मुशलैर् मुद्गराहतैर् इति ङ वर्धनीयुक्तमिति ग , ङ च यजमानार्चित इति घ नवरुद्राद्यैर् इति घ पाषाणानामित्यादिः, पञ्चमीर्मता इत्य् अन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तके नास्ति विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला
ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੰਦਾ, ਭਦਰਾ, ਜਯਾ, ਪੂਰਣਾ, ਅਜਿਤਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮੂਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮੁਦਗਰਾਂ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ’, ਕਿਤੇ ‘ਵਰਧਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ’, ਕਿਤੇ ‘ਯਜਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ’, ਕਿਤੇ ‘ਨਵ-ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ (ਪੂਜਿਤ)’, ਅਤੇ ‘ਪਾਸ਼ਾਣਾਂ ਦੇ…’ ਆਦਿ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ‘ਗ’ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਚਮੀਰਮਤਾ’ ਤੱਕ ਵਾਲਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋ-ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਵਿਜਯਾ (ਮੰਗਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ) ਅਤੇ ਧਰਣੀ—ਨੌਵੀਂ ਸ਼ਿਲਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 36
सुभद्रश् च विभद्रश् च सुनन्दः पुष्पनन्दकः जयो ऽथ विजयश् चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः
ਅਤੇ (ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ)—ਸੁਭਦ੍ਰ, ਵਿਭਦ੍ਰ, ਸੁਨੰਦ, ਪੁਸ਼ਪਨੰਦਕ; ਫਿਰ ਜਯ, ਵਿਜਯ, ਕੁੰਭ, ਪੂਰਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ।
Verse 37
नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः आसनं प्रथमं दत्त्वा ताड्योल्लिख्यशराणुना
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ (ਨਿਸ਼ਾਨੇ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਧਿ-ਕੁੰਭ (ਰੱਖੇ)। ਪਹਿਲਾਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਆਸਨ/ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਤੀਰ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ/ਖੋਦਿਤ ਕਰੇ।
Verse 38
सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं मृद्भिर्गोमययोगामूत्रकषायैर् गन्धवारिणा
ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ, ਰੱਖਿਆ-ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ, ਗੋਬਰ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਗੋਮੂਤਰ ਦੇ ਕਢੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ/ਲੇਪਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अस्त्रेण हूं फडन्तेन मलस्नानं समाचरेत् विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च
‘ਹੂੰ ਫਟ੍’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਲ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 40
गन्धतोयान्तरं कुर्यान्निजनामाङ्किताणुना फलरत्नसुवर्णानां गोशृङ्गसलिलैस्ततः
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਸੁੱਖਮ ਕਣ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਭਾਗ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਲ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਲਈ ਗੋ-ਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।
Verse 41
चन्दनेन समालभ्य वस्त्रैर् आच्छादयेच्छिलां स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं
ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ; ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ (ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ) ਆਸਨ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਯਾਗ-ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰੇ।
Verse 42
शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत् सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं
ਸ਼ਯਿਆ ਜਾਂ ਕੁਸ਼-ਤਲਪ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ (ਦੇਵਤਾ/ਮੰਡਲ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ; ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਧਰਾ ਤੱਕ ਤੱਤਵ-ਸੰਚਯ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 43
त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत् बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ
ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਰੋ—ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚਿੱਤ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ।
Verse 44
इप्येति ग कुशतल्पे वा हॄदयेन विशेषयेत् इति ख कुशतल्पे च हृदयेन निवेशयेत् इति ग बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चित्ततन्मात्रकावधौ इति घ सम्पच्य इत्य् आदिः तन्मात्रकावधावित्यन्तः सार्धैकश्लोकपाठो ग पुस्तके नास्ति तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्
ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਾ-ਤੱਤਵ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਦਿਆ-ਆਤਮਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਵੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਰਚਨ ਕਰੋ।
Verse 45
स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं ॐ हूं शिवतत्त्वाय नमः ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमःक्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਆਸ/ਜਪ ਕਰੋ—“ਓਂ ਹੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵਾਇ ਨਮਹ; ਓਂ ਹੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵਾਧਿਪਤਏ ਰੁਦ੍ਰਾਇ ਨਮਹ; ਓਂ ਹਾਂ ਵਿਦਿਆ-ਤੱਤਵਾਇ ਨਮਹ; ਓਂ ਹਾਂ ਵਿਦਿਆ-ਤੱਤਵਾਧਿਪਾਇ ਵਿਸ਼్ణਵੇ ਨਮਹ; ਓਂ ਹਾਂ ਆਤਮ-ਤੱਤਵਾਇ ਨਮਹ; ਓਂ ਹਾਂ ਆਤਮ-ਤੱਤਵਾਧਿਪਤਏ ਬ੍ਰਹਮਣੇ ਨਮਹ”; ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਮਾ, ਅਗਨੀ, ਯਜਮਾਨ, ਅਰਕ (ਸੂਰਜ), ਜਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਇੰਦੂ (ਚੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਕਿਤ/ਆਹਵਾਨ ਕਰੋ।
Verse 46
प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः प्रतिशिलां शिलां सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमथेश्वरं
ਹਰ ਤੱਤਵ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਟ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਿਲਾ/ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਸਰਵ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਉਗ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਭਵ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 47
महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात् ॐ धरामूर्तये नमः, ॐ धराधिपतये नमः,इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਦੇਵ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੋ। “ਓਂ ਧਰਾਮੂਰਤਯੇ ਨਮਹ”, “ਓਂ ਧਰਾਧਿਪਤਯੇ ਨਮਹ” ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਯਥਾ-ਸੰਖਿਆ, ਆਪਣੇ ਨਿਜ-ਅਣੂਆਂ (ਸਹਾਇਕ ਸੁਖਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਸਮੇਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ।
Verse 48
विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर् वा निजाणुभिः इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅੰਗ/ਉਪਾਂਗ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ—ਕੁੰਭਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਅੱਗੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਉਣੇ ਹਨ।
Verse 49
लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति उक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा भवमखेश्वरम् इति घ , निजात्मभिरिति ख , ग विन्यस्येत्यर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षमितीति ग ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षमितीति घ लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूमितीति ख प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः
“ਲੂੰ ਰੂੰ ਸ਼ੂੰ ਪੂੰ ਵੂੰ ਯੂੰ ਮੂੰ ਹੂੰ ਕ੍ਸ਼ੂੰ”—ਇਹ ‘ਨਵ-ਸ਼ਿਲਾ-ਪੱਖ’ ਵਜੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ‘ਸ਼ਿਲਾ’ ਦਾ ‘ਪੰਚਪਦਾ’ ਰੂਪ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। (ਪਾਠ-ਭੇਦ ਹਨ—ਕਿਤੇ ‘ਭਵਮਖੇਸ਼ਵਰਮ੍’, ਕਿਤੇ ‘ਨਿਜਾਤ੍ਮਭਿਃ’; ਅਤੇ ‘ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।) ਹੋਰ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ “ਓਂ ਹੂੰ ਘੂੰ ਬੂੰ ਯੂੰ ਮੂੰ ਹੰ ਕ੍ਸ਼ਮ੍”, “ਓਂ ਕਂ ਸੂੰ ਪੂੰ ਸ਼ੂੰ ਹ੍ਰੂੰ ਕ੍ਸ਼ਮ੍”, ਅਤੇ “ਲੂੰ ਰੂੰ ਸ਼ੂੰ ਪੂੰ ਵੂੰ ਚੂੰ ਮੂੰ ਹੂੰ ਕ੍ਸ਼ੂੰ” ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਤੱਤਵ ਉੱਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਨ੍ਯਾਸ ਕਰੇ—ਧਰਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ।
Verse 50
ब्रह्मा विष्णुस् तथा रुद्र ईश्वरश् च सदाशिवः एते च पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਪੰਜ ਅਧਿਪਤੀ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 51
ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः इत्य् आदि मन्त्राः सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः निरुन्धीत विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्
“ਓਂ ਪૃਥਵੀਮੂਰਤਏ ਨਮਹ”, “ਓਂ ਪૃਥਵੀਮੂਰਤ੍ਯਧਿਪਤਏ ਬ੍ਰਹਮਣੇ ਨਮਹ” ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੁੱਧ/ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ। ਨ੍ਯਾਸ ਮੱਧ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 52
कुर्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्
ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਸਮ ਅਤੇ ਦਰਭ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਘੇਰਾ (ਪ੍ਰਾਕਾਰ) ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਕਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਭ੍ਯਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 53
तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश् च घृतादिभिः ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्
ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਰਤੀ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘਿਉ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰ/ਬ੍ਰਹਮ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲਾਂਗ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 54
कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैःशिलाः पूजयेच्च कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्
ਸ਼ਤ ਆਦਿ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਖਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਵਾ ਕੇ ਤੱਤਵ-ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 55
सांनिध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत् एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्
ਫਿਰ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ (ਸੰਨਿਧੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ) ਅਤੇ ਸੰਧਾਨ (ਸਥਾਪਨਾ/ਜੋੜ) ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ (ਮੰਤ੍ਰ/ਦੇਵਤਾ) ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਵਿਧੀ ਅਚਰੇ।
Verse 56
ॐ आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः इति धानं इत्य् अतः परं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः इत्य् अतः प्राङ्मध्वगपाठो घ पुस्तके नास्ति ॐ आं हां आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाय नम इति ग ॐ आं इं उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नम इति ड ॐ आं इं आत्मविद्यातत्त्वाय नम इति ख संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर् ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात् कुर्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः
“ਓਂ ਆਂ ਈਂ—ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ”—ਇਹ ਧਾਨ/ਨਿਆਸ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹ੍ਰਸ੍ਵ-ਦੀਰ੍ਘ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਰਭ ਦੇ ਮੂਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਛੂਹ ਕੇ, ਹ੍ਰਸ੍ਵ-ਦੀਰ੍ਘ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੱਤਵਾਨੁਸੰਧਾਨ ਕਰੇ।
Verse 57
ॐ हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान् पञ्चगव्यार्घ्यर्ससिक्तान् लोकपालाधिदैवतान्
“ਓਂ ਹਾਂ ਉਂ—ਵਿਦਿਆ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਕੁੰਭਾਂ ਨੂੰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ-ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸਿੰਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 58
पूजयित्वा निजैर् मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत् शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदैवताः
ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ।
Verse 59
विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवार्णाः शिलाम्बराः न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश् च शुद्धये यजेदस्त्रेण मूर्धान्तमाहुतीनां शतं शतं
ਵਿਦਿਆ-ਰੂਪ (ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ) ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾ-ਵਰਣ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸਮਝੇ; ਨਿਊਨਤਾ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੱਕ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਸੌ-ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Frequently Asked Questions
It systematizes pratiṣṭhā as both metaphysics and procedure: five installation-types (with brahma-śilā as distinctive), site/soil testing, protective Aghora-astra rites, boundary-consecration (sīmanta, parigraha), śalya-doṣa diagnostics via Mātr̥kā groups, and a full tattva-nyāsa program (Śiva/Vidyā/Ātma tattvas with presiding deities, lokapālas, bījas, kumbhas, and homa).
By insisting that true installation is the installation of caitanya (supreme Śiva) into form: correct Vāstu discipline, purification, mantra-protection, and tattva-nyāsa make architecture a sādhana, transforming construction into a dharmic act that supports both communal worship (bhukti) and inner alignment toward liberation (mukti).
Pīṭha is identified as Śakti, the liṅga as Śiva, and their effective union (yoga) is mediated through Śiva’s subtle potencies (śivāṇu), implying that ritual precision is meant to stabilize Śiva-Śakti presence in space.
Śalya-doṣa refers to harmful lodged/buried impurities or obstructions in the ground; the chapter prescribes digging to gravel/water, reading omens and sounds, and using Mātr̥kā letter-groups (eight vargas) mapped to directions and substances (iron, charcoal, ash, bone, etc.) to infer the defect’s nature and location.