Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਮਯਾ-ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੰਸਕਾਰ-ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਦੀਖਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਮਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਹਿਰਦੇ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਣਤੀਬੱਧ ਪੰਚਾਹੁਤੀ (ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ) ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਰੰਗ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਸੰਸਕਾਰ, ‘ਬਾਲਕ’ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤਾੜਨ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਵਰਗੀ ਚੇਤਨਾ-ਝਲਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਚਕ–ਪੂਰਕ–ਕੁੰਭਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ‘ਹੁੰ’ ਬੀਜ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ–ਉਦਭਵ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਸੀਲ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਤੇਜ਼, ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਸਫਲਤਾ ਦੀ; ਮੰਦ, ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਅਸਫਲਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ; ਸ਼ੁਭ ਅੱਗ-ਨਿਮਿੱਤ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ—ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ–ਅਗਨੀ–ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਜੀਵਨ ਉਪਾਸਨਾ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੁਣਾ-ਦਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੀਖਿਆ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਆਗਮਿਕ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਕੇ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਵਾਸਤੂ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम एकाशीतितमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीतितमो ऽध्यायः संस्कारदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षायां विधानं शृणु षण्मुख आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਆਗਨੇਯ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਯ-ਦੀਖਿਆ-ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸੰਸਕਾਰ-ਦੀਖਿਆ-ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਬਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸੰਸਕਾਰ-ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਛਣਮੁਖ, ਸੁਣ। ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਰੋ-ਨਿਆਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।
Verse 2
संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्य हृदयात्मना तयोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚ ਕੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਲਈ ਉਸੇ ਹੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨੀਯਾਂ ਹਨ।
Verse 3
कुसुमेनास्त्रलिप्तेन ताडयेत्तं हृदा शिशुं प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र भावयेत्
ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਸ ‘ਸ਼ਿਸ਼ੁ’ ਨੂੰ ਤਾਡਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 4
शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शिवहस्ते च स्थित्यर्थमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कुसुमेनाष्टजप्तेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत्
ਉਸ ਸੁਖਮ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਰੇਚਕ (ਸਾਹ ਛੱਡਦੇ) ਨਾਲ ‘ਹੁੰ’ ਬੀਜ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੰਹਾਰিণੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪੂਰਕ (ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ) ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 5
ततो वागीश्वरीयौनौ मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विनिक्षिपेत्
ਤਦੋਂ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ‘ਯੋਨੀ’ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਉਦਭਵ’ ਨਾਮਕ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ-ਸੰਪੁਟਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਰੇਚਕ (ਨਿਸ਼ਵਾਸ) ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਨਿਆਸ/ਸਥਾਪਨ ਕਰੇ।
Verse 6
ॐ हां हां हां आत्मने नमः जाज्वल्यमाने निर्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिद्ध्यति
“ਓਂ ਹਾਂ ਹਾਂ ਹਾਂ ਆਤਮਨੇ ਨਮਹ।” ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਭੜਕਦੀ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੋਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 7
स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुगन्धिः शस्यते ऽनलः विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते
ਅੱਗ ਤਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਨਿਗਧ (ਥਿਰ ਤੇ ਪੋਸ਼ਿਤ) ਹੋਵੇ, ਲਪਟ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉੱਡਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ-ਸਪਰਸ਼ੀ (ਨੀਵੀਂ ਤੇ ਥਿਰ) ਹੋਵੇ।
Verse 8
इत्येवमादिभिश्चिह्नैर् हुत्वा शिष्यस्य कल्मषं पापभक्षणहोमेन दहेद्वा तं भवात्मना
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਕਲਮਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ; ਜਾਂ ‘ਪਾਪ-ਭਕਸ਼ਣ’ ਹੋਮ ਰਾਹੀਂ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਤਮ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰੇ।
Verse 9
द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने आहारवीजसंशुद्धौ गर्भाधानाय संस्थितौ
ਸੱਚਾ ਦਵਿਜਤਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਂਸ਼-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ, ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਦੰਪਤੀ ਗਰਭਾਧਾਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ।
Verse 10
सीमन्ते जन्मतो नामकरणाय च होमयेत् शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः
ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ, ਜਨਮ ਵੇਲੇ (ਜਾਤਕਰਮ) ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਨਿਯਤ ਮੂਲ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਵੌਸ਼ਟ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ-ਪਦ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 11
शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्कर्षणं च यत् आत्मनो रुद्रपुत्त्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਪੁੱਤਰ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਗਰਭਾਧਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं मायात्मनोर्विवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्धनं
ਇੱਥੇ ‘ਪੁੰਸਵਨ’ ਦਾ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਗੁਣ-ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੋ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ‘ਸੀਮੰਤਵਰਧਨ’ ਹੈ।
Verse 13
शिवादितत्त्वशुद्धेस्तु स्वीकारो जननं मतं ममन्त्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां आत्मने नम इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां आत्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पापक्षयेण होमनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजसंसिद्धौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं
ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ‘ਸਵੀਕਾਰ’ ਨੂੰ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ) ‘ਜਨਨ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ ਹਾਂ ਹਾਂ ਆਤਮਨੇ ਨਮਃ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ ਹਾਂ ਆਤਮਨੇ ਨਮਃ’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਲਈ ਹੋਮ’ ਅਤੇ ‘ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸੰਸਿੱਧੀ ਲਈ’ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਦੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਐਸੇ ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਜਗਾਉਣਾ—ਇਹ ਸਾਡਾ ਮਤ ਨਹੀਂ।
Verse 14
संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे
ਸੰਹਾਰ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕਣ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।
Verse 15
ततः कुम्भयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत् कुर्यात् समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि
ਫਿਰ ਕੁੰਭਕ-ਯੋਗ (ਸਾਹ ਰੋਕ) ਨਾਲ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ਤਦ ਪੂਰਨ ਸਮਵਸ਼ੀਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 16
ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਰੇਚਕ-ਯੋਗ (ਸਾਹ ਛੱਡਣ) ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਦਭਵ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 17
हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित् शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत्
ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਰੇਚਕ ਰਾਹੀਂ, ਹਿਰਦੇ-ਸੰਪੁਟ ਵਿੱਚ ਆਵਰਿਤ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 18
पूजां शिवस्य वह्नेश् च गुरुः कुर्यात्तदोचितां प्रणतिञ्चात्मने शिष्यं समयान् श्रावयेत्तथा
ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਹ્નੀ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਵਾਏ, ਤਥਾ ਸਮਯ-ਨਿਯਮ (ਵ੍ਰਤ-ਆਚਾਰ) ਸੁਣਾਏ/ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 19
देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्माल्यादि न लङ्घयेत् शिवाग्निगुरुपूजा च कर्तव्या जीवितावधि
ਦੇਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਆਦਿ (ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼) ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਲੰਘੇ। ਸ਼ਿਵ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 20
बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्व्याधितात्मनां यथाशक्ति ददीतार्थं समर्थस्य समग्रकान्
ਬੱਚਿਆਂ, ਮੂਰਖਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान् ईशानाद्यैर् हृदाद्यैर् वा परिजप्य यथाक्रमात्
ਉਸ ਨੂੰ ਜਟਾ, ਭਸਮ, ਡੰਡਾ, ਕਛਹਿਰਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਆਦਿ ਭੂਤ-ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਮੰਤਰਾਂ ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
स्वाहान्तसंहितमन्त्रैः पात्रेष्वारोप्य पूर्ववत् सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत्
'ਸਵਾਹਾ' ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਘਿਓ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਥੰਡਿਲੇਸ਼ (ਵੇਦੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ) ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं शिवादाज्ञां समादाय ददीत यतिने गुरुः
ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਸ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਘੜੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ ਚੇਲੇ) ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः वर्धनमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ददीतान्नमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिश्रुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਯ-ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਚੇਲਾ ਅਗਨੀ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise ritual-technology: heart-centered mantra-nyāsa sealed by hṛt-sampuṭa, coordinated with prāṇāyāma (recaka/pūraka/kumbhaka) and specific mudrās, along with diagnostic fire-signs that determine homa efficacy.
It frames initiation as purification and reconfiguration of consciousness: karmic defilement is ‘burned’ through homa, mantra is installed in the heart-lotus, and ethical vows stabilize the transformation—uniting ritual competence (Bhukti) with Śiva-oriented inner discipline (Mukti).