Adhyaya 93

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः अथ त्रिनवतितमो ऽध्यायः वास्तुपूजादिविधानम् ईश्वर उवाच ततः प्रासादमासूत्र्य वर्तयेद्वास्तुमण्डपं कुर्यात् कोष्ठचतुःषष्टिं क्षेत्रे वेदास्रके समे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਲਾਨਿਆਸਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਵਾਸਤੁ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਧਾਨ’। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਾਸਤੁ-ਮੰਡਪ (ਵਾਸਤੁ-ਮੰਡਲ) ਬਣਾਵੇ; ਸਮਤਲ ਵੇਦਾਸ੍ਰਕ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੌਂਸਠ ਕੋਠੜੀਆਂ (ਖੰਡ) ਬਣਾਵੇ।

Verse 2

कोणेषु विन्यसेद् वंशौ रज्जवो ऽष्टौ विकोणगाः ॐ इं उं इति घ , ङ् च पञ्चगव्येन संसिक्तान् इति ग न्यूनादिदोषनाशार्थमिति घ यजेदस्रेण शुद्ध्यर्थमाहुतीनामिति घ वास्तुमण्डलमिति ग ङ तत इति श्लोकार्धं घ पुस्तके नास्ति विन्यसेद्वंशमिति ख द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्चयेद् यथा

ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਟਿਕਾਏ ਅਤੇ ਵਿਚਲੇ ਕੋਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਰੱਸੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੇ; ਉਹ ਰੱਸੀਆਂ ਦੋ ਪਦ ਅਤੇ ਛੇ ਪਦ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸਤੁ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 3

आकुञ्चितकचं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिं स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं

ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਵਾਸਤੁ (ਵਾਸਤੁ-ਪੁਰੁਸ਼) ਦਾ ਧਿਆਨ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਿੱਠ ਦੇ ਬਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਸੁਰ-ਆਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕੰਧ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਮੁਖੀ ਰੱਖੇ।

Verse 4

जानुनी कूर्परौ शक्थि दिशि वातहुताशयोः पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरो ऽस्य हृदये ऽञ्जलिः

ਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਘੁੱਟਣ, ਕੋਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ। ਪਿਤ੍ਰ-ਦਿਸ਼ਾ (ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ, ਰੁਦ੍ਰ-ਦਿਸ਼ਾ (ਉੱਤਰ) ਵਿੱਚ ਸਿਰ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 5

अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः

ਇਸ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਅੱਠ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅੱਠ ਮੱਧ-ਕੋਣ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 6

षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मृताः

ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ ਷ਟਪਦ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚਤੁਸ਼ਪਦ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਉਪਪਦ (ਗੌਣ) ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलं त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ

ਸਭ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਹਾ-ਮਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਫਲ’ ਨਾਮਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਸਵਸਤਿਕ, ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਸਵਸਤਿਕ-ਸੰਪੁਟ ਆਦਿ ਰੂਪ-ਲੱਛਣ ਵੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 8

त्रिकुटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्

‘ਤ੍ਰਿਕੁਟ’, ‘ਮਣਿਬੰਧ’, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੁਵਿਸ਼ੁੱਧ’ ਤੇ ‘ਪਦ’—ਇਹ ਆਦਿ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਮਰਮ (ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਧੀਆਂ) ਹਨ। ਵਾਸਤੂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਤ ਆਦਿ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां

ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਘਿਉ ਮਿਲੇ ਅੱਖਤ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ; ਪਰਜਨ੍ਯ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਜਲ ਦੇਣਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਯੰਤ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਧੁਜਾ ਭੇਟ ਕਰਨੀ।

Verse 10

रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च

ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਰਤਨ ਵਰਗਾ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਧੂਪ ਅਤੇ ਵਿਤਾਨ (ਛਤਰ/ਛਾਵਣੀ) ਦੇਵੇ; ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗੇਹੂੰ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਘਿਉ ਵਾਲਾ ਭਾਤ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 11

विमांसमन्तरीक्षाय शुक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं

ਅੰਤਰિક્ષ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਾਮਿਸ਼ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਤੁ ਆਦਿ ਹੋਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸ੍ਰੁਚ (ਹਵਿ-ਚਮਚ) ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 12

लाजान् पूर्णं सुवर्णाम्बु वितथाय निवेदयेत् घ कुर्यादित्यादिः मुत्तानमसुराकृतिमित्यन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तकके नास्ति कोणार्धेषु व्यवस्थिता इति घ पादिका इति ख मुष्टिकं वक्त्रमिति ख त्रिकोष्ठमिति ग ददीतेति अर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति दद्याद् गृहक्षते क्षौद्रं यमराजे पलौदनं

ਵਿਤਥ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਾਪ ਦੇ ਲਾਜੇ (ਭੁੰਨੇ ਧਾਨ), ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਜਲ ਸਮੇਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਘਰ ਦੀ ਪੀੜ/ਉਪਦ੍ਰਵ ਲਈ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਪਲੌਦਨ (ਪਕਿਆ ਭਾਤ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 13

गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः मृगाय पद्मपर्णानि याम्यामित्यष्टदेवताः

ਸੁਗੰਧ ਗੰਧਰਵਨਾਥ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕਰੇ; ਜੀਭ ਭ੍ਰਿੰਗ ਲਈ; ਪੰਛੀ ਮ੍ਰਿਗ ਲਈ; ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਯਾਮਿਆ ਲਈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 14

पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया

ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿਲੋਦਕ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੌਵਾਰਿਕ ਦੇਵ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਬਣੀ ਦੰਦ-ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਾਤਣ ਧੇਨੁ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 15

सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्भकं रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय सुरासवं

ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਪੂਪ (ਮਿੱਠੇ ਕੇਕ) ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਨੂੰ ਦਰਭਾ; ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਮਲ; ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਸੁਰਾਸਵ (ਮਦਿਰਾ) ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਿਓ।

Verse 16

घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान् लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं

ਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤ ਲਈ ਘੀ ਅਤੇ ਗੁੜ-ਚੌਲ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਰੋਗ ਲਈ ਘੀ ਦੇ ਮੰਡਕ ਜਾਂ ਲਾਜਾ (ਭੁੰਨੇ ਧਾਨ) ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਾਸ਼ਟਕ’ ਜਪਣ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।

Verse 17

मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं

ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਨੂੰ ਪੀਲਾ ਝੰਡਾ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗਕੇਸਰ; ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਭੱਖ; ਅਤੇ ਭੱਲਾਟ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਮੂੰਗ ਦਾ ਸੂਪ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਿਓ।

Verse 18

सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये दिशेत् लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं

ਸੋਮ ਨੂੰ ਘੀ ਮਿਲਿਆ ਪਾਇਸ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲੂਕ (ਕਮਲ ਦੀ ਜੜ) ਦਿਓ; ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਲੋਪੀ; ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰਾਸ਼ਟਕ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पादाय मरीचये सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮੋਦਕ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੋ। ਛਟਪਾਦ ਅਤੇ ਮਰੀਚਿ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਪਣ ਦਿਓ; ਅਤੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੋ—ਇਹ ਅਰਪਣ ਅਗਨੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਗਨੇਯ ਅਧੋ-ਕੋਣ ਕੋਠਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

Verse 20

तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं दक्षिणे चन्दनं रक्तं षट्पदाय विवस्वते

ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਕੋਠਕ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਲਈ ਕੁਸ਼ੋਦਕ ਰੱਖੋ। ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਛਟਪਾਦ—ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਲਈ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 21

हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधःक्रीणकोष्ठके देवता इति ख प्रदद्यादघमुद्रयेति ख प्रदद्याद्वनमुद्रयेति घ , छ च पद्मं सम्बरायेति घ शालूकं शृणयेति ख , छ च पुरीमित्यवराष्टकमिति ग सवित्रे च कुशोदकमिति ग सावित्र्यै चन्दनमिति ग इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्

ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹਰਿਦ੍ਰਾ-ਓਦਨ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੋ। ‘ਰਕਸ਼ੋ-ਧਃ-ਕ੍ਰੀਣ-ਕੋਠਕ’ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦੇਵਤਾ’, ‘ਅਘਮੁਦਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਨਮੁਦਰਾ’ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਦਿਓ। ਸੰਬਰ ਨੂੰ ਕਮਲ, ਸ਼੍ਰਿਣਯ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲੂਕ, ਅਵਰਾਸ਼ਟਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦਿਓ; ਸਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ੋਦਕ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ‘ਇੰਦਰਜਯ’ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਧੋ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰਾਨ্ন ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੋ।

Verse 22

वरुण्यां षट्पदासीने मित्रे सङुडमोदनं रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे

ਵਰੁਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਛਟਪਦਾਸੀਨ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਦਿਓ। ਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਗੁਡ-ਮੋਦਨ (ਮਿੱਠਾ ਅੰਨ) ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਵਾਯੂ-ਕੋਣ ਦੇ ਅਧਰ ਪਦ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 23

तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गमथोत्तरे ददीत माषनैवेद्यं षट्पदस्थे धराधरे

ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ (ਕ੍ਰਮ) ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ ਦਿਓ। ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਆਧਾਰ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਛਟਪਦ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੋ।

Verse 24

आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले क्रमाद्दद्याद्दधिक्षीरं पूजयित्वा विधानतः

ਆਪਾਯ (ਦੱਖਣ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ-ਕੋਣ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਬੱਛੜੇ ਲਈ ਵੀ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਹੀਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 25

चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्मदेशतः पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्

ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਮੱਧ ਸਥਾਨ ਤੋਂ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ ਸਮੇਤ, ਘੀ ਵਾਲਾ ਚਰੂ (ਪਕਿਆ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਅੰਨ) ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 26

ईशादिवायुपर्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश् चतस्रः पूजयेद् यथा

ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੂ ਤੱਕ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਸਤੂ ਮੰਡਲ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ, ਚਰਕੀ ਆਦਿ ਚਾਰ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 27

चरक्यै सघृतं मांसं विदार्यै दधिपङ्कजे पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्

ਚਰਕੀ ਨੂੰ ਘੀ ਮਿਲਿਆ ਮਾਸ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਵਿਦਾਰੀ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ; ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ ਨੂੰ ਪਿੱਤ ਤੇ ਲਹੂ ਸਮੇਤ ਮਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 28

अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च ततो माषौदनं प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्

ਪਾਪੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੂੰ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਲਹੂ-ਪਿੱਤ ਮਿਲੇ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਮਾਸ਼ੌਦਨ (ਉੜਦ ਸਮੇਤ ਪਕਿਆ ਚੌਲ) ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 29

अर्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान् जम्भकाय च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं

ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਰਯਮਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਰਾ ਸਮੇਤ ਪੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ੍ਯ (ਜਲ-ਸੰਬੰਧੀ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੰਭਕ ਨੂੰ ਲਹੂ ਸਮੇਤ ਮਾਸਾਹਾਰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 30

उदीच्यां पिलिपिञ्जाय रक्तान्नं कुसुमानि च यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतेर्जलैः

ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਿਲਿਪਿੰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਾਲ ਅੰਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਕੁਸ਼, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਅਖਤ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਾਸਤੁ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 31

आपवत्सचतुष्टये इति ख तद्वत्सायै च तत्तले इति घ , ज च वाराह्यै इति ङ , छ च विपचे इति ख , छ च ततो मांसौदनमिति ख घ छ च कुम्भकायेति छ पिलिपिच्छायेति ङ लिपिपिञ्जायेति छ गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत् त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके

‘ਆਪਵਤ੍ਸਚਤੁਸ਼ਟਯੇ’—‘ਖ’ ਸਥਾਨ ਤੇ; ‘ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਾਯੈ ਚ ਤੱਤਲੇ’—‘ਘ’ (ਅਤੇ ‘ਜ’) ਸਥਾਨ ਤੇ; ‘ਵਾਰਾਹ੍ਯੈ’—‘ਙ’ (ਅਤੇ ‘ਛ’) ਸਥਾਨ ਤੇ; ‘ਵਿਪਚੇ’—‘ਖ’ (ਅਤੇ ‘ਛ’) ਸਥਾਨ ਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ‘ਮਾਂਸੌਦਨਮ੍’—‘ਖ’, ‘ਘ’ ਅਤੇ ‘ਛ’ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ; ‘ਕੁੰਭਕਾਯ’—‘ਛ’ ਤੇ; ‘ਪਿਲਿਪਿਚਛਾਯ’—‘ਙ’ ਤੇ; ‘ਲਿਪਿਪਿੰਜਾਯ’—‘ਛ’ ਤੇ। ਘਰ, ਨਗਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇਕਿਆਸੀ ਪਦ/ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰੇ; ਰੱਜੂ ਤ੍ਰਿਪਦ ਮਾਪ ਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਛਟਪਦ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਬਣਨ।

Verse 32

ईशाद्याः पादिकास्तस्मिन्नागद्याश् च द्विकोष्ठगाः षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः

ਉਸ ਵਾਸਤੁ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ ਆਦਿ ਇਕ-ਇਕ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਨਾਗ ਆਦਿ ਦੋ ਕੋਠਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਮਰੀਚਿ ਆਦਿ ਛੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੌਂ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 33

नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदो ऽपि वा वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्धरं सदा

ਨਗਰ, ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਖੇਟਾ ਆਦਿ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਤਪਦ (ਸੌ ਖਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਵੰਸ਼ਦ੍ਵਯ ਸਦਾ ਦੁর্জਯ ਅਤੇ ਦੁર્ધਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

यथा देवालये न्यसस् तथा शतपदे हितः ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश् चैव षट्पदाः

ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ‘ਸ਼ਤਪਦ’ (ਸੌ-ਦਲ) ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗ੍ਰਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਆਦਿ ਨੂੰ ‘਷ਟਪਦ’ (ਛੇ-ਦਲ) ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 35

चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत् देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिंशच्छतं भवेत्

ਦੇਸ਼-ਸੰਸਥਾਪਨਾ (ਸਥਲ-ਵਿਨਿਆਸ) ਵਿੱਚ ਚਰਕੀ ਆਦਿ ਭੂਤਪਦ ਅਤੇ ਰੱਜੂ, ਵੰਸ਼ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੁ-ਮੰਡਲ ਬੱਤੀ ਸੌ (3200) ਪਦ/ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 36

चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश् च देवताः चतुःपञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः

‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਛੰਦ ਚੌਂਸਠ ਪਦ/ਅੱਖਰ-ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਚਤੁಃਪੰਚਾਸ਼ਤ੍ਪਦਿਕਾ’ ਛੰਦ ਚੌਵੰਜਾ ਪਦਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਰਸ’ ਤੇ ‘ਅਗਨੀ’ ਦੇ ਸੰਖਿਆ-ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਅੱਠ ਜੋੜ ਕੇ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 37

ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादि पूर्ववत्

ਨੌ ਪਦ ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ਕਤਿਕਾ’ ਸਕੰਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਰਕੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਓਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰੱਜੂ, ਵੰਸ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।

Verse 38

ज्ञेयो वंशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्तव्यो देशवास्तुवित्

ਵਾਸਤੁ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਦਾਂ (ਗ੍ਰਿਡ-ਖਾਨਿਆਂ) ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ (ਮਾਪ-ਡੰਡਿਆਂ) ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਨੌਗੁਣ (ਨੌ ਵਾਰੀ/ਨੌ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ) ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕੰਮ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 39

पञ्चचिंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यश्चितौ स्मृतः अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्रिस् तथापरः

ਨਿਰਮਾਣ-ਪ੍ਰਸੰਗ (ਚਿਤਿ) ਵਿੱਚ ਪੱਚੀ ਪਦਾਂ ਵਾਲਾ ਵਾਸਤੁ ‘ਵੈਤਾਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਨਵਪਦ ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਪਦ (ਸ਼ੋਡਸ਼ਾਂਘ੍ਰਿ) ਵਿਨਿਆਸ ਹੈ।

Verse 40

षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं इपदे इति घ ईशानाद्याः शिवपदा स्कन्दाद्याः पदिका इति घ समञ्च स्थापने वास्तुश् चतुस्त्रिंशच्छतं भवेदिति घ पुस्तके ऽधिकः पाठः चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा इत्य् आदिः, रज्जुवंशादि पूर्ववत् इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके

ਛੇ-ਕੋਣ, ਤਿੰਨ-ਕੋਣ, ਵਰਤੁਲ ਆਦਿ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚੌਰਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਪਦ’ (ਵਿਭਾਗ) ਕਿਹਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪਦ ‘ਸ਼ਿਵ-ਪਦ’ ਹਨ; ਸਕੰਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪਦ ‘ਪਦਿਕਾ’ (ਉਪ-ਪਦ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੰਚ/ਵੇਦਿਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ-ਮੰਡਲ 332 ਵਿਭਾਗਾਂ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਾਠ ਹੈ। ਖਾਤ (ਖੁਦਾਈ) ਵਿੱਚ ਸਮ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ-ਰੂਪ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 41

शाषाकस्य निवेशे च मूर्तिसंस्थापने तथा पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्

ਸ਼ਾਸ਼ਾਕ ਦੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਸੰਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 42

उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा

ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਵਾਸਤੁ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੰਜ ਹਸਤ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਘਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੇ ਮਾਪ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਸਤੁ-ਮਾਨ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।