Adhyaya 96

Verse 1

ज शङ्खिनीत्योषधीगण इति ङ , ज , च हेमताम्रमयो रङ्गराजजञ्चेति ख पारदे इति ख , छ च गन्धकत्रिकमित्यष्टौ इति घ अथ षण्णवतितमो ऽध्यायः अधिवासनविधिः ईश्वर उवाच स्नात्वा नित्यद्वयं कृत्वा प्रणवार्घकरो गुरुः सहायैर् मूर्तिपैर् विप्रैः सह गच्छेन्मखालयं

ਹੁਣ ਛਿਆਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ—ਅਧਿਵਾਸਨ ਵਿਧੀ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਦੋ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ, ਮੂਰਤਿਪਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਜਾਵੇ।

Verse 2

क्षान्त्यादितोरणांस्तत्र पूर्ववत् पूजयेत् क्रमात् प्रदक्षिणक्रमादेषां शाखायां द्वारपालकान्

ਉੱਥੇ ਖ਼ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਤੋਰਣਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 3

प्राचि नन्दिमहाकालौ याम्ये भृङ्गिविनायकौ वारुणे वृषभस्कन्दौ देवीचण्डौ ततोत्तरे

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ; ਪੱਛਮ (ਵਾਰੁਣ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਸਕੰਦ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਚੰਡ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 4

तच्छाखामूलदेशस्थौ प्रशान्तशिशिरौ घटौ पर्जन्याशोकनामानौ भूतं सञ्जीवनामृतौ

ਉਸ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਠੰਢੇ ਘੜੇ ਰੱਖੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪਰਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਸਨ; ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਜੀਵਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 5

धनदश्रीप्रदौ द्वौ द्वौ पूजयेदनुपूर्वशः स्वनामभिश् चतुर्थ्यन्तैः प्रणवादिनमोन्तगैः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਕਰਕੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਰੰਭ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ‘ਨਮਹ’ ਨਾਲ ਕਰਕੇ।

Verse 6

लोकग्रहवसुद्वाःस्थस्रवन्तीनां द्वयं द्वयं ङ च भूतसञ्जीवनासुतौ इति छ भूतसञ्जीवनामृतौ इति ख , ज च धनदद्विपदौ इति ख धनदौ द्विपदौ इति घ धनदश्चापदौ इति ज पूजयेदथ पूर्वश इति ग लोकग्रहवसुद्वाःस्थहस्तादीनामिति ग भानुत्रयं युगं वेदो लक्ष्मीर्गणपतिस् तथा

ਲੋਕਗ੍ਰਹ, ਵਸੁ, ਦ੍ਵਾਃਸਥ ਅਤੇ ਸ੍ਰਵੰਤੀ ਆਦਿ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ/ਦੇਵਤਾ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਲਏ ਜਾਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਭੂਤ-ਸੰਜੀਵਨ-ਆਸੁਤੌ’, ਹੋਰ ਵਿੱਚ ‘ਭੂਤ-ਸੰਜੀਵਨ-ਅਮ੍ਰਿਤੌ’ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਧਨਦ-ਦ੍ਵਿਪਦੌ’ ਜਾਂ ‘ਧਨਦੌ ਦ੍ਵਿਪਦੌ’ ਜਾਂ ‘ਧਨਦਸ਼੍ਚਾਪਦੌ’ ਵਰਗੇ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ‘ਫਿਰ ਪਹਿਲੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ‘ਲੋਕਗ੍ਰਹ-ਵਸੁ-ਦ੍ਵਾਃਸਥ—ਹੱਥ ਆਦਿ’ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ। ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਤ੍ਰਯ, ਯੁਗ, ਵੇਦ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗਣਪਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 7

इति देवामखागारे तिष्ठन्ति प्रतितोरणं विघ्नसङ्घापनोदाय क्रतोः संरक्षणाय च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਯਜ੍ਞ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਤੋਰਣ/ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ (ਯਜ੍ਞ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ।

Verse 8

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खड्गं पाशं ध्वजंगदां त्रिशूलं चक्रमम्भोजम्पताकास्वर्चयेत् क्रमात्

ਪਤਾਕਾਵਾਂ/ਧ੍ਵਜ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਜ੍ਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਦੰਡ, ਖੜਗ, ਪਾਸ਼, ਧ੍ਵਜ, ਗਦਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਭੋਜ (ਕਮਲ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 9

ॐ ह्रूं फट् नमः ॐ ह्रूं फट् द्वाःस्थशक्तये ह्रूं फट् नमः इत्य् आदिमन्त्रैः कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ—‘ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਫਟ ਨਮਹ’ ਅਤੇ ‘ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਫਟ ਦ੍ਵਾਃਸਥ-ਸ਼ਕਤਯੇ, ਹ੍ਰੂੰ ਫਟ ਨਮਹ’—ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ/ਸਥਾਪਨ ਕਰੇ: ਕੁਮੁਦ, ਕੁਮੁਦਾਕ੍ਸ਼, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਫਿਰ ਵਾਮਨ, ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ, ਸਰਵਨੇਤ੍ਰ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ।

Verse 10

ध्वजाष्टदेवताः पूज्याः पूर्वादौ भूतकोटिभिः ॐ कौं कुमुदाय नम इत्य् आदिमन्त्रैः

ਝੰਡੇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਟੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ‘ਓਂ ਕੌਂ ਕੁਮੁਦਾਯ ਨਮਹ’ ਆਦਿ ਆਦਿ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ।

Verse 11

हेतुकं त्रिपुरघ्नञ्च शक्त्याख्यं यमजिह्वकं कालं करालिनं षष्ठमेकाङ्घ्रिम्भीममष्टकं

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਹੇਤੁਕ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਨ, ਸ਼ਕਤਿਆਖ੍ਯ, ਯਮਜਿਹ੍ਵਕ, ਕਾਲ, ਕਰਾਲਿਨ (ਛੇਵਾਂ), ਏਕਾਂਘ੍ਰਿ, ਅਤੇ ਭੀਮ (ਅੱਠਵਾਂ)।

Verse 12

तथैव पूजयेद् दिक्षु क्षेत्रपालाननुक्रमात् ॐ हुं फट् वक्राय हुं फट् नम इति ग ॐ हुं फट् वज्राय हुं फट् नम इति ङ प्रमुख इति ज ध्वजाश् च देवता इति ग पूजादौ इति ङ , ज च बुद्धाख्यमिति ग बुद्ध्याख्यमिति ज अजजिह्वकमिति ज बलिभिः कुसुमैर् धूपैः सन्तुष्टान् परिभावयेत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਪਾਲਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—‘ਓਂ ਹੁੰ ਫਟ ਵਕ੍ਰਾਯ ਹੁੰ ਫਟ ਨਮਹ’, ‘ਓਂ ਹੁੰ ਫਟ ਵਜ੍ਰਾਯ ਹੁੰ ਫਟ ਨਮਹ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ (ਪਾਠ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ) ਜਪਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਬਲੀ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮੰਨ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

कम्बलास्तृतेषु वर्णेषु वंशस्थूणास्वनुक्रमात् पञ्च क्षित्यादितत्त्वानि सद्योजातादिभिर्यजेत्

ਵਿਛਾਏ ਹੋਏ ਰੰਗੀਨ ਕੰਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ/ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 14

सदाशिवपदव्यापि मण्डपं धाम शाङ्करं पताकाशक्तिसंयुक्तं तत्त्वदृष्ट्यावलोकयेत्

ਤੱਤਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਕਰ ਧਾਮ ਦੇ ਮੰਡਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 15

दिव्यान्तरिक्षभूमिष्ठविघ्नानुत्सार्य पूर्ववत् प्रविशेत् पश्चिमद्वारा शेषद्वाराणि दर्शयेत्

ਦੈਵੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਭੂਮੀ-ਸਥ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਖਾਏ।

Verse 16

प्रदक्षिणक्रमाद्गत्वा निविष्टोवेदिदक्षिणे उत्तराभिमुखः कुर्याद् भूतशुद्धिं यथा पुरा

ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ, ਵੇਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਵਵਤ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 17

अन्तर्यागं विशेषार्घ्यं मन्त्रद्रव्यादिशोधनं कुर्वीत आत्मनः पूजां पञ्चगव्यादि पूर्ववत्

ਅੰਤਰਯਾਗ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਰਵਵਤ ਆਤਮ-ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 18

साधारङ्कलसन्तस्मिन् विन्यसेत्तदनन्तरं विशेषाच्छिवतत्त्वाय तत्त्वत्रयमनुक्रमात्

ਉਸ ਸਾਧਾਰ ਕਲਸ਼ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਲਈ ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਯ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 19

ललाटस्कन्धपादान्तं शिवविद्यात्मकं परं रुद्रनारायणब्रह्मदैवतं निजसञ्चरैः

ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਸ਼ਿਵ-ਵਿਦਿਆ-ਮਯ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਦਾ ਧਿਆਨ/ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਸੰਚਾਰ (ਨਿਆਸ-ਕ੍ਰਮ) ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 20

अ तत्तु दृष्ट्यावलोकयेदिति ख , छ च शेषद्वाराणि चङ्क्रमेदिति ख , छ च शेषद्वाराणि पूजयेदिति छ स्वात्मन इति ख , घ , छ , ज च निजसंवरैर् इति ग , ङ च निजसञ्चयैर् इति घ ॐ हं हां मूर्तीस्तदीश्वरांस्तत्र पूर्ववद्विनिवेशयेत् तद्व्यापकं शिवं साङ्गं शिवहस्तञ्च मूर्धनि

ਫਿਰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਤੱਤ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ ਕਰੇ। ਬਾਕੀ ‘ਦੁਆਰਾਂ’ (ਦੇਹ-ਸਥਾਨਾਂ) ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੰਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ/ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। “ਓਂ ਹੰ ਹਾਂ” ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੂਰਵਵਤ ਉੱਥੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਾਂਗ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਹਸਤ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 21

ब्रह्मरन्ध्रप्रविष्टेन तेजसा वाह्यसान्तरं तमःपटलमाधूय प्रद्योतितदिगन्तरं

ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਪਰਦਾ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

आत्मानं मूर्तिपैः सार्धं स्रग्वस्त्रकुसुमादिभिः भूषयित्वा शिवोस्मीति ध्यात्वा बोघासिमुद्धरेत्

ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਹਚਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, “ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ” ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਧਾਸੀ (ਗਿਆਨ-ਖੜਗ) ਨੂੰ ਕੱਢੇ।

Verse 23

चतुष्पदान्तसंस्कारैः संस्कुर्यान्मखमण्डपं विक्षिप्य विकिरादीनि कुशकूर्चोपसंहरेत्

‘ਚਤੁਸ਼ਪਦ’ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਖ-ਮੰਡਪ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਕਿਰ ਆਦਿ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਕੁਸ਼-ਕੂਰਚ (ਕੁਸ਼ ਦੀ ਝਾੜੂ) ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਵੇ।

Verse 24

आसनीकृत्य वर्धन्यां वास्त्वादीन् पूर्ववद्यजेत् शिवकुम्भास्त्रवर्धन्यौ पूजयेच्च स्थिरासने

ਆਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵਰਧਨੀ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਵਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਭ, ਅਸਤ੍ਰ (ਮੰਤਰ) ਅਤੇ ਵਰਧਨੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 25

स्वदिक्षु कलशारूढांल्लोकपालाननुक्रमात् वाहायुधादिसंयुक्तान् पूजयेद्विधिना यथा

ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਆਯੁਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 26

ऐरावतगजारूढं स्वर्णवर्णं किरीटिनं सहस्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ, ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ, ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ, ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

सप्तार्चिषं च विभ्राणमक्षमालां कमण्डलुं ज्वालामालाकुलं रक्तं शक्तिहस्तमजासनं

ਸੱਤ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਖ਼ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਵਾਲਾਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਲਾਲ ਵਰਣ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰੇ, ਅਜਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ (ਦੇਵਤਾ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

भास्त्रवर्धन्यां पूजयेदस्थिरासने इति घ , ज च वर्णवस्त्रमिति ग स्वर्णवस्त्रमिति ख , ज , च कालं मालाकुलं रक्तमिति ख , ग , ङ , छ च कालं मालाकुलं, व्यक्तमिति ग ज्वालामालाकुलं सक्तमिति घ महिषस्थं दण्डहस्तं यमं कालानलं स्मरेत् रक्तनेत्रं स्वरारूढं खड्गहस्तञ्च नैरृतं

ਭਾਸਤ੍ਰਵਰਧਨੀ ਵਿੱਚ (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਅਨੁਸਾਰ) ਅਸਥਿਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਾਠ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵਰਣ-ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਜਾਂ ਸੁਵਰਨ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਨੂੰ ‘ਕਾਲ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰੋ—ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਲਾਲ ਵਰਣ (ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟ), ਜਵਾਲਾਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ, ਦੰਡਹਸਤ, ‘ਕਾਲਾਨਲ’ ਸਰੂਪ। ਅਤੇ ਨੈ਋ਤ ਨੂੰ ਸਿਮਰੋ—ਲਾਲ ਨੇਤਰ, ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ, ਖੜਗਹਸਤ।

Verse 29

वरुणं मकरे श्वेतं नागपाशधरं स्मरेत् वायुं च हरिणे नीलं कुवेरं मेघसंस्थितं

ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਮਕਰ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ, ਸ਼ਵੈਤ ਵਰਣ ਅਤੇ ਨਾਗਪਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਮਰੋ; ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹਰিণ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਨੀਲ ਵਰਣ; ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਮੇਘ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸਿਮਰੋ।

Verse 30

त्रिशूलिनं वृषे चेशं कूर्मेनन्तन्तु चक्रिणं ब्राह्माणं हंसगं ध्यायेच्चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजं

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ, ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ; ਕੂਰਮ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ; ਅਤੇ ਹੰਸਵਾਹਨ ਚਤੁਰਮੁਖ ਚਤੁਰਭੁਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 31

स्तम्भमूलेषु कुम्भेषु वेद्यां धर्मादिकान् यजेत् दिक्षु कुम्भेष्वनन्तादीन् पूजयन्त्यपि केचन

ਸਤੰਭਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 32

शिवाज्ञां श्रावयेत् कुम्भं भ्रामयेदात्मपृष्ठगं पूर्ववत् स्थापयेदादौ कुम्भं तदनु वर्धनीं

ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ (ਮੰਤਰ) ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਤਦ ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਰਧਨੀ ਪਾਤਰ ਰੱਖੇ।

Verse 33

शिवं स्थिरासनं कुम्भे शस्त्रार्थञ्च ध्रुवासनं पूजयित्वा यथापूर्वं स्पृशेदुद्भवमुद्रया

ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ‘ਸਥਿਰਾਸਨ’ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ ‘ਧ੍ਰੁਵਾਸਨ’ ਦੀ ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਦਭਵ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ (ਉਸ ਆਸਨ/ਕਲਸ਼ ਨੂੰ) ਛੂਹੇ।

Verse 34

निजयागं जगन्नाथ रक्ष भक्तानुकम्पया एभिः संश्राव्य रक्षार्थं कुम्भे खड्गं निवेशयेत्

“ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ! ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਯਾਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਤ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜਗ (ਤਲਵਾਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 35

दीक्षास्थापनयोः कुम्भे स्थण्डिले मण्डले ऽथवा मण्डलेभ्यर्च्य देवेशं व्रजेद्वै कुण्डसन्निधौ

ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ, ਸਥੰਡਿਲ ਜਾਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੰਡਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇ।

Verse 36

कुण्डनाभिं पुरस्कृत्य निनिष्ठा मूर्तिधारिणः गुरोरादेशतः कुर्युर् निजकुण्डेषु संस्कृतिं

ਕੁੰਡ ਦੀ ਨਾਭੀ (ਮੱਧ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੂਰਤੀ-ਧਾਰੀ ਸਾਧਕ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ (ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰਨ।

Verse 37

ष्ठगमिति घ स्थिरासने इति ख , घ च शस्त्राणुञ्चेति ख , ग , छ च इमं यागमिति ङ शङ्खन्निवेदयेदिति ग खड्गन्निवेदयेदिति घ , ङ च कुर्युर् निजकुम्भेष्विति ख , घ , छ , ज च जपेयुर्जापिनः सङ्ख्यं मन्त्रमन्ये तु संहितां पठेयुर्ब्राह्मणाः शान्तिं स्वशाखावेदपारगाः

ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਠਗਮ’, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ’, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ‘ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਲੇਪ/ਸੰਸਕਾਰ’ ਤੇ ‘ਇਹ ਯਾਗ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੇਦ ਹਨ। ਕਿਤੇ ‘ਸ਼ੰਖ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ’, ਕਿਤੇ ‘ਖੜਗ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ’, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ‘ਆਪਣੇ ਕੁੰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ’—ਇਹ ਵੀ ਪਾਠ ਹੈ। ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਰਨ; ਪਰ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸੰਹਿਤਾ-ਪਾਠ ਕਰਨ।

Verse 38

श्रीसूक्तं पावमानीश् च मैत्रकञ्च वृषाकपिं ऋग्वेदी सर्वदिग्भागे सर्वमेतत् समुच्चरेत्

਋ਗਵੇਦੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ, ਪਾਵਮਾਨੀ, ਮੈਤ੍ਰਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਠ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਕਰੇ।

Verse 39

देवव्रतन्तु भारुण्डं ज्येष्ठसाम रथन्तरं पुरुषं गीतिमेतानि सामवेदी तु दक्षिणे

‘ਦੇਵਵ੍ਰਤ’, ‘ਭਾਰੁਣਡ’, ‘ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਸਾਮਨ’, ‘ਰਥੰਤਰ’, ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਗੀਤੀ’—ਇਹ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਹਨ; ਸਾਮਵੇਦੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।

Verse 40

रुद्रं पुरुषसूक्तञ्च श्लोकाध्यायं विशेषतः ब्राह्मणञ्च यजुर्वेदी पश्चिमायां समुच्चरेत्

ਯਜੁਰਵੇਦੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਪਾਠ, ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 41

नीलरुद्रं तथाथर्वी सूक्ष्मासूक्ष्मन्तथैव च उत्तरे ऽथर्वशीर्षञ्च तत्परस्तु समुद्धरेत्

ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਅਥਰਵੀ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਤੇ ਅਸੂਖਮ ਦਾ ਵੀ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਜੋਂ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ਼ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 42

आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्य प्रतिकुण्डं प्रदापयेत् वह्नेः पूर्वादिकान् भागान् पूर्वकुण्डादितः क्रमात्

ਆਚਾਰਯ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਗ ਨਿਯਤ ਕਰੇ।

Verse 43

धूपदीपचरूणाञ्च ददीताग्निं समुद्धरेत् पूर्ववच्छिवमभ्यर्च्य शिवाग्नौ मन्त्रतर्पणं

ਧੂਪ, ਦੀਵਾ ਅਤੇ ਚਰੂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਮੁੱਧਰਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 44

देशकालादिसम्पत्तौ दुर् निमित्तप्रशान्तये प्रदीपयेदिति घ पूर्वादिदिग्भागादिति ज पूर्वादिकाद्भागादिति घ सर्वकुण्डादित इति ख , छ , च आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्येत्यादिः ददीताग्निं समुद्धरेदित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति देशकालादिसङ्ख्याप्तौ इति घ होमङ्कृत्वा तु मन्त्रज्ञः पूर्णां दत्त्वा शुभावहां

ਦੇਸ਼, ਕਾਲ ਆਦਿ ਦੀ ਯੋਗ ਸੰਪੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਠ-ਭੇਦ: ‘ਪੂਰਵਾਦਿ ਦਿਗਭਾਗਾਤ्’ ਜਾਂ ‘ਪੂਰਵਾਦਿਕਾਦ੍ ਭਾਗਾਤ्’; ਅਤੇ ‘ਸਰਵਕੁੰਡਾਦਿਤਃ’। ‘ਗ’ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ‘ਆਚਾਰ੍ਯਸ਼ਚਾਗ੍ਨਿਮੁਤਪਾਦ੍ਯ…’ ਤੋਂ ‘ਦਦੀਤਾਗ੍ਨਿੰ ਸਮੁੱਧਰੇਤ्’ ਤੱਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਜ੍ਞ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ-ਫਲਦਾਇਕ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 45

पूर्ववच्चरुकं कृत्वा प्रतिकुण्डं निवेदयेत् यजमानालङ्कृतास्तु व्रजेयुः स्नानमण्डपं

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਰੂ (ਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਿ) ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਯਜਮਾਨ ਸਨਾਨ-ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾਵਣ।

Verse 46

भद्रपीठे निधायेशं ताडयित्वावगुण्ठयेत् स्नापयेत् पूजयित्वा तु मृदा काषायवारिणा

ਭਦ੍ਰਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੌਲੀ ਤਾਡਨ/ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਵਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 47

गोमूत्रैर् गोमयेनापि वारिणा चान्तरान्तरा भस्मना गन्धतोयेन फडन्तास्त्रेण वारिणा

ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਗੋਮਯ ਨਾਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੇ ਹੋਏ; ਭਸਮ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਅਤੇ ‘ਫਡ੍’ ਅੰਤ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ ਦੁਆਰਾ (ਸ਼ੁੱਧੀ/ਰੱਖਿਆ) ਕਰੇ।

Verse 48

देशिको मूर्तिपैः सार्धं कृत्वा कारणशोधनं धर्मजप्तेन सञ्छाट्य पीतवर्णेन वाससा

ਦੇਸ਼ਿਕ ਆਚਾਰਯ ਮੂਰਤਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਰਣ-ਸ਼ੋਧਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮੰਤਰ ਜਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਪੋਂਛ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 49

सम्पूज्य सितपुष्पैश् च नयेदुत्तरवेदिकां तत्र दत्तासनायाञ्च शय्यायां सन्निवेश्य च

ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਵੇਦਿਕਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 50

कुङ्कुमालिप्तसूत्रेण विभज्य गुरुरालिखेत् शलाकया सुवर्णस्य अक्षिणी शस्त्रकर्मणा

ਕੁੰਕੁਮ ਲਪੇਟੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾਵਾਂ/ਭਾਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਵੈਦ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਰੇਖਾ ਖਿੱਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੁਵਰਨ ਸ਼ਲਾਕਾ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਸ਼ਸਤ੍ਰਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 51

अञ्जयेल्लक्ष्मकृत् पश्चाच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा कृतकर्मा च शस्त्रेण लक्ष्मी शिल्पी समुत्क्षिपेत्

ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਥੇ ਅੰਜਨ/ਲੇਪਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਯੋਗ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ/ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 52

त्र्यंशादर्धोथ पादार्धादर्धाया इति छ शास्त्रकर्मणेति ख , ग , छ , ज च शास्त्रवर्मणेति घ शास्त्रकर्मणि इति ड समुत्किरेत् इति घ , ज च त्र्यंशादप्यथेति घ त्र्यंशादधोथेति ज अर्धतो ऽपिवेति ग अर्धतो वरमिति ज सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं शुभं लक्ष्मावतारणं

ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ ਅੱਧ ਤੱਕ—ਜਾਂ ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਅੱਧ (ਅਰਥਾਤ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ) ਤੋਂ ਅੱਧ ਤੱਕ—ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਵਤ ਉਠਾ ਕੇ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਲਕਸ਼ਮੀ-ਅਵਤਰਨ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

लिङ्गदीर्घविकारांशे त्रिभक्तं भागवर्णनात् विस्तारो लक्ष्म देहस्य भवेल्लिङ्गस्य सर्वतः

ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੰਬਾਈ-ਮਾਪੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਜੋ ਅਨੁਪਾਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ-ਦੇਹ ਦੀ ਚੌੜਾਈ/ਪਰਿਮਾਣ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 54

यवस्य नवभक्तस्य भागैर् अष्टाभिरावृता हस्तिके लक्ष्मरेखा च गाम्भीर्याद् विस्तरादपि

ਹਾਥੀ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮ-ਰੇਖਾ ਯਵ ਦੇ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਗਾਂਭੀਰ੍ਯ (ਗਹਿਰਾਈ) ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ (ਚੌੜਾਈ) ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 55

एवमष्टांशवृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरात्र च हास्तिके

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ, ਸਾਰ੍ਹਧਕਰ ਆਦਿ ਮਾਪ ਦੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪૃਥਵੀ/ਪੀਠ ਦਾ ਮਾਪ ਅੱਠ ਯਵ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਹਾਸਤਿਕ (ਇੱਕ ਹੱਥ) ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰਾ (ਗਹਿਰਾਈ) ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 56

एवमष्टांश वृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरान्नवहास्तिके

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ, ਸਾਰ੍ਹਧਕਰ ਆਦਿ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪૃਥਵੀ (ਪੀਠ) ਅੱਠ ਯਵ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਨਵ-ਹਸਤ (ਨੌ ਹੱਥ) ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰਾ (ਗਹਿਰਾਈ) ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ।

Verse 57

शाम्भवेषु च लिङ्गेषु पादवृद्धेषु सर्वतः लक्ष्म देहस्य विष्कम्भो भवेद्वै यववर्धनात्

ਸ਼ਾਂਭਵ (ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ) ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਦ (ਆਧਾਰ/ਪਦ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਵਧੇ ਹੋਣ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹੈ—ਯਵ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ਕੰਭ (ਵਿਸਤਾਰ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 58

गम्भीरत्वष्टयुवाभ्यां रेखापि त्र्यंशवृद्धितः सर्वेषु च भवेत् सूक्ष्मां लिङ्गमस्तकमस्तकं

ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਰੇਖਾ (ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਲਕੀਰ) ਵੀ ਤ੍ਰਿਅੰਸ਼ (ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ) ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਮਸਤਕ-ਭਾਗ (ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ) ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਖਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 59

गम्भीरा नवहस्तके इति ज सोत्तरेषु इति ज यवस्य नवभक्तस्येत्यादिः पादवृद्धेषु सर्वत इत्य् अन्तः पाठो ङ पुस्तके नास्ति द्व्यंशवृंहितेति ख , घ , छ च त्र्यंशवृंहितेति ङ द्व्यंशवृद्धित इति ज लक्ष्मक्षेत्रेष्टधाभक्ते मूर्ध्निभागद्वये शुभे षड्भागपरिवर्तनमुक्त्वा भागद्वयन्त्वधः

‘ਗੰਭੀਰਾ ਨਵਹਸਤਕੇ’ (ਜ ਪਾਠ) ਅਤੇ ‘ਸੋੱਤਰੇਸ਼ੁ’ (ਜ) ਆਦਿ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਹਨ। ‘ਯਵਸ੍ਯ ਨਵਭਕ੍ਤਸ੍ਯ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਾਕ-ਖੰਡ ਦਰਜ ਹੈ। ‘ਪਾਦਵ੍ਰਿੱਧੇਸ਼ੁ ਸਰਵਤਃ’ ਵਾਲਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਠ ਙ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਖ, ਘ, ਛ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵ੍ਯੰਸ਼ਵ੍ਰਿੱਧਿਤੇ’, ਙ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਰ੍ਯੰਸ਼ਵ੍ਰਿੱਧਿਤੇ’, ਅਤੇ ਜ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵ੍ਯੰਸ਼ਵ੍ਰਿੱਧਿਤ’ ਪਾਠ ਹੈ। ਲਕ੍ਸ਼ਮ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਤੇ ਮੂਰਧ੍ਨਿ (ਸਿਰ) ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੋ ਭਾਗ ਹੇਠਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 60

रेखात्रयेण सम्बद्धं कारयेत् पृष्टदेशगं रत्नजे लक्षणोद्धारो यवौ हेमसमुद्भवे

ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸ਼ੁਭ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਿੱਠ ਦੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਬਣਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਤਨ-ਜਾਤ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ-ਉੱਧਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਲਈ ‘ਯਵ’ ਨਾਮਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 61

स्वरूपं लक्षणन्तेषां प्रभा रत्नेषु निर्मला नयनोन्मीलनं वक्त्रे सान्निध्याय च लक्ष्म तत्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ-ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ, ਬੇਦਾਗ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇ, ਉਹੀ ‘ਲਕ੍ਸ਼ਮ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 62

लक्ष्मणोद्धाररेखाञ्च घृतेन मधुना तथा मृत्युञ्जयेन सम्पूज्य शिल्पिदोषनिवृत्तये

ਸ਼ਿਲਪ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਲਕ੍ਸ਼ਮਣ-ਉੱਧਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ (ਮੰਤਰ/ਰੀਤ) ਨਾਲ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 63

अर्चयेच्च ततो लिङ्गं स्नापयित्वा मृदादिभिः शिल्पिनन्तोषयित्वा तु दद्याद्गां गुरवे ततः

ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 64

लिङ्गं धूपादिभिः प्राच्यं गायेयुर्भर्तृगास्त्रयः सव्येन चापसव्येन सूत्रेणाथ कुशेन वा

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਧੂਪ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਭਰਤ੍ਰਿਗ (ਸੇਵਕ-ਗਾਇਕ) ਸਤੁਤੀ-ਗਾਨ ਕਰਨ। ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਪਸਵ੍ਯ ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਨਾ/ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 65

स्मृत्वा च रोचनं दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकं गुडलवणधान्याकदानेन विसृजेच्च ताः

ਦੇਵਤਾ/ਮੰਤਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰੋਚਨਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ, ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ, ਮਾਰਜਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗੁੜ, ਨਮਕ ਅਤੇ ਧਨੀਆ-ਬੀਜ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸ਼ੁਚਤਾ-ਦੋਸ਼ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 66

गुरुमूर्तिधरैः सार्धं हृदा वा प्रणवेन वा मृत्स्नागोमयगोमूत्रभस्मभिः सलिलान्तरं

ਗੁਰੂ-ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦੁਆਰਾ, ਮਿੱਟੀ, ਗੋਬਰ, ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਭਸਮ ਸਮੇਤ ਜਲ ਨਾਲ ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 67

स्नापयेत् पञ्चगव्येन पञ्चामृतपुरःसरं च पुष्पावरोधनं दत्वा कुर्यान्निर्मन्थनादिकमिति ज स्पृष्ट्वा च रोचनां दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकमिति ङ गुरुमूर्तिर्यवैर् इति ख , ङ , ज च ततो मृण्मयगोमूत्रभस्मभिरिति ग स्नापयेदित्यर्धश्लोको छ पुस्तके नास्ति विरूक्षणं कषायैश् च सर्वौषधिजलेन वा

ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਫਿਰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ (ਦੇਵਤਾ/ਵਿਧੀ-ਵਸਤੂ ਦਾ) ਸਨਾਪਨ ਕਰੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਆਵਰਨ/ਘੇਰਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮੰਥਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੋਚਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਨਿਰਮੰਜਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਰਮ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ, ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਭਸਮ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਯ ਜਾਂ ਸਰਵੌਸ਼ਧੀ-ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਰੂਕਸ਼ਣ (ਛਿੜਕਾਅ/ਸੁਕਾਉ) ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਪਾਠਾਂਤਰ ਹਨ; ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ ਨਹੀਂ।)

Verse 68

शुभ्रपुष्पफलस्वर्णरत्नशृङ्गयवोदकैः तथा धारासहस्रेण दिव्यौषधिजलेन च

ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ, ਸੋਨਾ-ਰਤਨ, ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਜੌ-ਜਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ (ਸਨਾਪਨ) ਕਰੇ।

Verse 69

तीर्थोदकेन गाङ्गेन चन्दनेन च वारिणा क्षीरार्णवादिभिः कुम्भैः शिवकुम्भजलेन च

ਤੀਰਥ-ਜਲ, ਗੰਗਾ-ਜਲ, ਚੰਦਨ ਮਿਲਿਆ ਜਲ; ਅਤੇ ਖੀਰਾਰ্ণਵ ਆਦਿ ਕੂੰਭਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਕੂੰਭ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ (ਸਨਾਪਨ) ਕਰੇ।

Verse 70

विरूक्षणं विलेपञ्च सुगन्धैश् चन्दनादिभिः सम्पूज्य ब्रह्मभिः पुष्पैर् वर्मणा रक्तचीवरैः

ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਰੂક્ષણ ਅਤੇ ਵਿਲੇਪਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਰਮ ਵਜੋਂ ਲਾਲ ਚੀਵਰ (ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ) ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 71

रक्तरूपेण नीराज्य रक्षातिलकपूर्वकं घृतौषधैर् जलदुग्धैश् च कुशाद्यैर् अर्घ्यसूचितैः

ਲਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੀਰਾਜਨ ਕਰਕੇ, ਰੱਖਿਆ-ਤਿਲਕ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਔਸ਼ਧੀ ਮਿਲੇ ਘੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 72

द्रव्यैः स्तुत्यादिभिस्तुष्टमर्चयेत् पुरुषाणुना समाचम्य हृदा देवं ब्रूयादुत्थीयतां प्रभो

ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ—“ਉੱਠੋ, ਪ੍ਰਭੋ।”

Verse 73

देवं ब्रह्मरथेनैव क्षिप्रं द्रव्याणि तन्नयेत् मण्डपे पश्चिमद्वारे शय्यायां विनिवेशयेत्

ਦੇਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 74

शक्त्यादिशक्तिपर्यन्ते विन्यसेदासने शुभे बहुरूपेण इति ग , घ , ज च स्तुत्यादिभिस्तुत्यमर्घयेदिति ख , छ च पुरुषात्मनेति ख , ग , घ , छ च समाचर्येति ग तर्पयेदिति ख , छ च शक्त्यादिमूर्तिपर्यन्ते इति ख , घ , ज च पश्चिमे पिण्डिकान्तस्य न्यसेद्ब्रह्मशलान्तदा

ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ‘ਸ਼ਕਤੀ-ਪਰਯੰਤ’ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ‘ਬਹੁ ਰੂਪੇਣ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਸਤੁਤ੍ਯ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ‘ਪੁਰੁਸ਼ਾਤਮਨੇ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ‘ਸ਼ਕਤ੍ਯਾਦਿ-ਮੂਰਤੀ-ਪਰਯੰਤੇ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿੰਡਿਕਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 75

शस्त्रमस्त्र शतालब्धनिद्राकुम्भध्रुवासनं प्रकल्प्य शिवकोणे च दत्वार्घ्यं हृदयेन तु

ਸ਼ਸਤ੍ਰ‑ਅਸਤ੍ਰ, ਆਸਨ, ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਿਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਯਥਾਸਥਾਨ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ‑ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਹ੍ਰਿਦਯ‑ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 76

उत्थाप्योक्तासने लिङ्गं शिरसा पूर्वमस्तकं समारोप्य न्यसेत्तस्मिन् सृष्ट्या धर्मादिवन्दनं

ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਰ ਕੇ ਉਥੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 77

दद्याद्धूपञ्च सम्पूज्य तथा वासांसि वर्मणा गृहोपकृतिनैवेद्यं हृदा दद्यात् स्वशक्तितः

ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਧੂਪ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰਮ (ਰੱਖਿਆ‑ਉਪਕਰਣ) ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਏ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 78

घृतक्षौद्रयुतं पात्रमभ्यङ्गाय पदान्तिके देशिकश् च स्थितस्तत्र षट्त्रिंशत्तत्त्वसञ्चयं

ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਿਆ ਪਾਤਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਭ੍ਯੰਗ ਲਈ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰ੍ਯ) ਉਥੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਛੱਤੀ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਯ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ।

Verse 79

शक्त्यादिभूमिपर्यन्तं स्वतत्त्वाधिपसंयुतं विन्यस्य पुष्पमालाभिस्त्रिखण्डं परिकल्पयेत्

ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਭੂਮੀ ਤੱਕ, ਆਪਣੇ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨ੍ਯਾਸ ਕਰ ਕੇ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਖੰਡ (ਤਿੰਨ ਭਾਗ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 80

मायापदेशशक्त्यन्तन्तुर्याशाष्टांशवर्तुलं तत्रात्मतत्त्वविद्याख्यं शिवं सृष्टिक्रमण तु

ਮਾਇਆ ਨਾਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੁਰੀਆ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ‘ਵਰਤੁਲ’ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ-ਵਿਦਿਆ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 81

एकशः प्रतिभागेषु ब्रह्मविष्णुहराधिपान् विन्यस्य मूर्तिमूर्तीशान् पूर्वादिक्रमतो यथा

ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਈਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ, ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 82

क्ष्मावह्निर्यजमानार्कजलवायुनिशाकरान् ति षड्लिङ्गतनुसञ्चयमिति ज षड्विंशतत्त्वसञ्चयमिति घ त्रिशृङ्गमिति ग मायाशादशशक्त्यन्ततूर्या ग्राह्या प्रवर्तनमिति ज मायापदेशेति अर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति तत्रानुतत्त्वविध्याख्यमिति ज सृष्टिक्रमेण चेति ग आकाशमूर्तिरूपांस्तान् न्यसेत्तदधिनायकान्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਯਜਮਾਨ, ਸੂਰਜ, ਜਲ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਨਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 83

सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमखेश्वरं महादेवञ्च भीमञ्च मन्त्रास्तद्वाचका इमे

ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ) ‘ਸਰਵ’, ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’, ‘ਉਗ੍ਰ’, ‘ਰੁਦ੍ਰ’, ‘ਭਵ’, ‘ਅਖੇਸ਼ਵਰ’, ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਅਤੇ ‘ਭੀਮ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਵਾਚਕ ਹਨ।

Verse 84

लवशषचयसाश् च हकारश् च त्रिमात्रिकः प्रणवो हृदयार्णुर्वा मूलमन्त्रो ऽथवा क्वचित्

ਲ–ਵ, ਷, ਚ, ਯ, ਸਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ‘ਹ’ ਅੱਖਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ)—ਇਹ ‘ਹਿਰਦੇ-ਬੀਜ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 85

पञ्चकुण्डात्मके यागे मूर्तीः पञ्चाथवा न्यसेत् पृथिवीजलतेजांसि वायुमाकाशमेव च

ਪੰਜ ਕੁੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਯਾਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਜਲ, ਤੇਜ (ਅਗਨੀ), ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼।

Verse 86

क्रमात्तदधिपान् पञ्च ब्रह्माणं धरणोधरं रुद्रमीशं सदाख्यञ्च सृष्टिन्यायेन मन्त्रवित्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਵਿਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੰਜ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਧਰਣੀਧਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ‘ਸਦਾਖ੍ਯ’ ਨਾਮਕ।

Verse 87

मुमुक्षोर्वा निवृत्ताद्याः अजाताद्यास्तदीश्वराः त्रितत्त्वं वाथ सर्वत्र न्यसेद्व्याप्त्यात्मकारणं

ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਲਈ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਅਜਾਤਾ ਆਦਿ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ-ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਤ੍ਰਿਤੱਤਵ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 88

शुद्धे चात्मनि विद्येशा अशुद्धे लोकनायकाः द्रष्टव्या मूर्तिपाश् चैव भोगिनी मन्त्रनायकाः

ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ/ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕਨਾਇਕਾਂ ਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤਿਪਾਸ਼, ਭੋਗਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਨਾਇਕ ਵੀ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 89

पञ्चविंशत्तथैवाष्टपञ्चत्रीणि यथाक्रमं एषान्तत्त्वं तदीशानामिन्द्रादीनां ततो यथा

ਪੱਚੀ, ਅਤੇ ਅੱਠ, ਪੰਜ, ਤਿੰਨ—ਯਥਾਕ੍ਰਮ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼—ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 90

ह , ज च शब्दतत्त्वाधिपतये इति ख , घ , छ च शूक्ष्ममूर्तये इति घ शिवाय नम इत्य् आदि ॐ हां पृथिवीमूर्तये नमः ॐ हां मूर्त्यधिपाय ब्रह्मणे नम इत्य् आदि ॐ हां शिवतत्त्वाधिपाय रुद्राय नम इत्य् आदि नाभिकन्दात्समुच्चार्य घण्टानादविसर्पणं ब्रह्मादिकारणत्यागाद् द्वादशान्तसमाश्रितं

‘ਹ’ ਅਤੇ ‘ਜ’ ਅੱਖਰ ‘ਸ਼ਬਦ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ’ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਪੋ; ਅਤੇ ‘ਖ’, ‘ਘ’, ‘ਛ’ ਅੱਖਰ ‘ਸੂਖਮ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ’ ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ। ਫਿਰ ‘ਘ—ਸ਼ਿਵਾਇ ਨਮਃ’ ਆਦਿ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਓਂ ਹਾਂ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਨਮਃ’, ‘ਓਂ ਹਾਂ—ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਃ’ ਆਦਿ; ‘ਓਂ ਹਾਂ—ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਃ’ ਆਦਿ। ਨਾਭੀ-ਕੰਦ ਤੋਂ ਉਚਾਰ ਕੇ ਘੰਟੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਨਾਦ ਫੈਲਾਓ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਕਾਰਣ-ਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ’ ਵਿੱਚ ਟਿਕੋ।

Verse 91

मन्त्रञ्च मनसा भिन्नं प्राप्तानन्दरसोपमं द्वादशान्तात्समानीय निष्कलं व्यापकं शिवं

ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਨੰਦ-ਰਸ ਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ; ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ’ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 92

अष्टत्रिंशत्कलोपेतं सहस्रकिरणोज्ज्वलं सर्वशक्तिमयं साङ्गं ध्यात्वा लिङ्गे निवेशयेत्

ਅਠੱਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਾਂਗ (ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ) ਉਸ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੋ।

Verse 93

जीवन्यासो भवेदेवं लिङ्गे सर्वार्थसाधकः पिण्डिकादिषु तु न्यासः प्रोच्यते साम्प्रतं यथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ‘ਜੀਵ-ਨਿਆਸ’ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਿੰਡਿਕਾ ਆਦਿ ਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਜਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

पिण्डिकाञ्च कृतस्नानां विलिप्ताञ्चन्दनादिभिः सद्वस्त्रैश् च समाच्छाद्य रन्ध्रे च भगलक्षणे

ਪਿੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰੋ, ਸਾਫ਼ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੋ ਅਤੇ ‘ਭਗ-ਲਕਸ਼ਣ’ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਰੰਧਰ (ਮੁਖ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 95

पञ्चरत्नादिसंयुक्तां लिङ्गस्योत्तरतः स्थितां लिङ्गवत्कृतविन्यासां विधिवत्सम्प्रपूजयेत्

ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਰਗੇ ਹੀ ਵਿਨਿਆਸ ਵਾਲੇ ਉਸ ਉਪਾਂਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 96

कृतस्नानादिकान्तत्र लिङ्गमूले शिलां न्यसेत् कृतस्नानादिसंस्कारं शक्त्यन्तं वृषभं तथा

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾ-ਪੱਟ ਰੱਖੇ। ਸ਼ਕਤੀ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੀਮਾ ਤੱਕ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਨੰਦੀ) ਲਈ ਵੀ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 97

च सहस्रैः साहमासाद्येति ज यवरत्नादिसंयुक्तामिति घ , ज च लिङ्गवत्कृतविन्यासमिति ख , छ च कृतस्नानादिकामिति तद्वल्लिङ्गमूले शिलामिति ख , घ , ङ च कृतस्नानादिकं तद्वल्लिङ्गमूले शिवामिति ज प्रणवपूर्वं हुं पूं ह्रीं मध्यादन्यतमेन च क्रियाशक्तियुतां पिण्डीं शिलामाधररूपिणीं

ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ‘ਹੁੰ’, ‘ਪੂੰ’ ਜਾਂ ‘ਹ੍ਰੀਂ’ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬੀਜ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਿਲਾ-ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਪਿੰਡੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 98

भस्मदर्भतिलैः कुर्यात् प्राकारत्रितयन्ततः रक्षायै लोकपालांश् च सायुधान्याजयेद्वहिः

ਫਿਰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਸਮ, ਦਰਭ ਅਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਬਣਾਏ; ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।

Verse 99

ॐ हूं ह्रं क्रियाशक्तये नमः ॐ हूं ह्रां हः महागौरी रुद्रदयिते स्वाहेति च पिण्डिकायां ॐ हां आधारशक्तये नमः ॐ हां वृषभाय नमः धारिकां दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चैता बलोत्कटाः तथा धात्री विधात्री च न्यसेद्वा पञ्चनायिकाः

“ਓਂ ਹੂੰ ਹ੍ਰੰ—ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਂ ਹੂੰ ਹ੍ਰਾਂ ਹਃ—ਮਹਾਗੌਰੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ”—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪਿੰਡਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। “ਓਂ ਹਾਂ—ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਂ ਹਾਂ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਫਿਰ ਧਾਰਿਕਾ, ਦੀਪਤਿਮਤੀ, ਉਗਰਾ, ਜ੍ਯੋਤਸਨਾ, ਚੈਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਚਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦਾ (ਅਤੇ ਬਲੋਤਕਟਾ, ਧਾਤ੍ਰੀ, ਵਿਧਾਤ੍ਰੀ ਦਾ ਵੀ) ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 100

वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना बेधा तिस्रीथवा न्यसेत् क्रियाज्ञाना तथेच्छा च पूर्ववच्छान्तिमूर्तिषु

ਵਾਮਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭੇਦ ਨਾਲ ਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਆ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।

Verse 101

तमो मोहा क्षमी निष्ठा मृत्युर्मायाभवज्वराः पञ्च चाथ महामोहा घोरा च त्रितयज्वरा

ਤਮਹ, ਮੋਹਾ, ਖ਼ਸਮੀ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਮਾਇਆਭਵ-ਜ੍ਵਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਨਾਮਿਤ ਜ੍ਵਰ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਮੋਹਾ, ਘੋਰਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤਯ-ਜ੍ਵਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 102

च स्वाहेति ख , ग , ङ , छ च ॐ ह्रीं इति ख , ग , ङ , छ च क्रिया मेधेति ङ तथैवैच्छेति ङ तमा मोहा क्षमा निष्ठा मृत्युर्माय भया ज्वरेति ख उमा मोहा क्षमा नित्या मृत्युर्मायाभयाज्वरा इति ज तिस्रोथवा क्रियाज्ञाना तथा बाधाधिनायिका आत्मादित्रिषु तत्त्वेषु तीव्रमूर्तिषु विन्यसेत्

‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਖ, ਗ, ਙ, ਛ, ਚ ਅੱਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ‘ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ’ ਨੂੰ ਵੀ ਖ, ਗ, ਙ, ਛ, ਚ ਉੱਤੇ। ‘ਕ੍ਰਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਧਾ’ ਨੂੰ ਙ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ‘ਇੱਛਾ’ ਨੂੰ ਵੀ ਙ ਉੱਤੇ ਰਖੇ। ‘ਤਮਾ, ਮੋਹਾ, ਖ਼ਮਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਮਾਇਆ, ਭਯਾ, ਜ੍ਵਰਾ’—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਖ ਉੱਤੇ; ਜਾਂ ‘ਉਮਾ, ਮੋਹਾ, ਖ਼ਮਾ, ਨਿਤ੍ਯਾ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਮਾਇਆ, ਅਭਯਾ, ਜ੍ਵਰਾ’—ਇਹ ਜ ਉੱਤੇ। ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਆ-ਗਿਆਨਾਦਿ ਤ੍ਰਯ, ਬਾਧਾ-ਅਧਿਨਾਇਕਾ ਸਮੇਤ, ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਵ੍ਰ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ।

Verse 103

अत्रापि पिण्डिका ब्रह्मशिलादिषु यथाविधि गौर्यादिसंवरैर् एव पूर्ववत् सर्वमाचरेत्

ਇੱਥੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਪਿੰਡ-ਅਰਪਣ) ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਆਦਿ ਸੰਵਰ/ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਆਚਰੇ।

Verse 104

एवं विधाय विन्यासं गत्वा कुण्डान्तिकं ततः कुण्डमध्ये महेशानं मेखलासु महेश्वरं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇ; ਕੁੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾਵਾਂ/ਪਰਿਧੀ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 105

क्रियाशक्तिं तथान्यासु नादमोष्ठे च विन्यसेत् घटं स्थण्डिलवह्नीशैः नाडीसन्धानकन्ततः

ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਦ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਕੰਠ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਸੰਧਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਥੰਡਿਲ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਸਮੇਤ ‘ਘਟ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।

Verse 106

पद्मतन्तुसमां शक्तिमुद्वातेन समुद्यतां विशन्ती सूर्यमार्गेण निःसरन्तीं समुद्गतां

ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਰਗੀ ਸੁਖਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਦਵਾਤ (ਊਰਧ੍ਵਗਾਮੀ ਵਾਯੂ) ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਸੂਰਜ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 107

पुनश् च शून्यमार्गेण विशतीं स्वस्य चिन्तयेत् एवं सर्वत्र सन्धेयं मूर्तिपैश् च परस्परं

ਫਿਰ ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਮਾਰਗ (ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਨਾੜੀ) ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ/ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸੋਚੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਧਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੂਰਤੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਣ।

Verse 108

सम्पूज्य धारिकां शक्तिं कुण्डे सन्तर्प्य च क्रमात् तत्त्वतत्त्वेश्वरा मुर्तीर्मूर्तीर्शांश् च घृतादिभिः

ਧਾਰਿਕਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ਤਦੋਂ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘਿਉ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 109

सम्पूज्य तर्पयित्वा तु सन्निधौ संहिताणुभिः समुद्यतामिति ङ समुद्गमानिति ज सूर्यमार्गेणेति छ मूर्ति मूर्तीशांश्चेति ज घटस्थण्डिलेत्यादिः, घृतादिभिरत्यन्तः पाठो घ पुस्तके नास्ति संहितात्मभिरिति ख सहितात्मभिरिति छ संघटाणुभिरिति ज शतं सहस्रमर्धं वा पूर्णया सह होमयेत्

ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸੰਹਿਤਾ-ਮੰਤਰ ਅੰਸ਼ਾਂ (ਸੰਹਿਤਾਣੁ) ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਸਮੇਤ ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਅੱਧੀ ਗਿਣਤੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 110

तत्त्वतत्त्वेश्वरा मूर्तिर्मूर्तीशांश् च करेणुकान् तथा सन्तर्प्य सान्निध्ये जुहुयुर्मूर्तिपा अपि

ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਮੂਰਤੀ, ਮੂਰਤੀ-ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਚਰੀ ‘ਕਰੇਣੁਕਾ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਪਾਲਕ ਵੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ।

Verse 111

ततो ब्रह्मभिरङ्गैश् च द्रव्यकालानुरोधतः सन्तर्प्य शक्तिं कुम्भाम्भःप्रोक्षिते कुशमूलतः

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ/ਸਸ਼ਕਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕਲਸ਼-ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋક્ષਿਤ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 112

लिङ्गमूलं च संस्पृश्य जपेयुर्होमसङ्ख्यया सन्निधानं हृदा कुर्युर्वर्मणा चावगुण्ठनं

ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਹੋਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਪ ਕਰੇ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਰਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਵਗੁਣਠਨ (ਰੱਖਿਆ-ਆਵਰਨ) ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 113

एवं संशोध्य ब्रह्मादि विष्ण्वन्तादि विशुद्धये विधाय पूर्ववत्सर्वं होमसङ्ख्याजपादिकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੱਕ (ਆਦਿ) ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਸਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੇ—ਹੋਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜਪ ਆਦਿ ਸਮੇਤ।

Verse 114

कुशमध्याग्रयोगेन लिङ्गमध्याग्रकं स्पृशेत् यथा यथा च सन्धानं तदिदानीमिहोच्यते

ਕੁਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਛੂਹੇ। ਹੁਣ ‘ਸੰਧਾਨ’ (ਜੋੜ/ਸਥਾਪਨਾ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 115

, छ च ॐ हां ॐ हां ॐ ॐ वां ॐ भूं हां वां क्ष्मामूर्तये नम इति ज घ पुस्तके भूं भूं वां इति विशेषः ॐ हां हां ॐ ॐ वां ॐ ॐ हूं हूं वाह्यमूर्तये नम इति ङ ओ हां वां आं ॐ आं षां ॐ भूं भूं वा वह्निमूर्तये नमः एवञ्च यजमानादिमूर्तिभिरभिसन्धेयं पञ्चमूर्त्यात्मकेप्येवं सन्धानं हृदयादिभिः

‘ਛ’ ਅਤੇ ‘ਚ’ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ—“ਓਂ ਹਾਂ ਓਂ ਹਾਂ ਓਂ ਓਂ ਵਾਂ ਓਂ ਭੂੰ ਹਾਂ ਵਾਂ—ਕਸ਼ਮਾ-ਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ” ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ। ‘ਜ’ ਅਤੇ ‘ਘ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਰੰਪਰਾ ‘ਭੂੰ ਭੂੰ ਵਾਂ’ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਠ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ—“ਓਂ ਹਾਂ ਹਾਂ ਓਂ ਓਂ ਵਾਂ ਓਂ ਓਂ ਹੂੰ ਹੂੰ—ਵਾਹ੍ਯ (ਬਾਹਰੀ) ਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਫਿਰ—“ਓਂ ਹਾਂ ਵਾਂ ਆਂ ਓਂ ਆਂ ਸ਼ਾਂ ਓਂ ਭੂੰ ਭੂੰ ਵਾ—ਵਹ੍ਨਿ-ਮੂਰਤਿ ਨੂੰ ਨਮਃ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਮਾਨ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸन्धान/ਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪੰਚਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆਂ ਵੀ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਨਿਆਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸन्धान ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 116

मूलेन स्वीयवीजैर् वा ज्ञेयन्तत्त्वत्रयात्मके शिलापिण्डो वृषेष्वेवं पूर्णाछिन्नं सुसंवरैः

ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਇਹ ਵਿਧਾਨ) ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਯਾਤਮਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਰੂਪ ਲਈ ਪੱਥਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਪੂਰਾ, ਅਖੰਡ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵਰ/ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 117

भागाभागविशुद्ध्यर्थं होमं कुर्याच्छतादिकं न्यूनादिदोषमोषाय शिवेनाष्टाधिकं शतं

ਭਾਗ-ਅਭਾਗ (ਉਚਿਤ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਦੇਣਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸੌ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਾਟ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 118

हुत्वाथ यत् कृतं कर्म शिवश्रोत्रे निवेदयेत् एतत्समन्वितं कर्म त्वच्छक्तौ च मया प्रभो

ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਕਰਮ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 119

ॐ नमः भगवते रुद्राय रुद्र नमोस्तु ते विधिपूर्णमपूर्णं वा स्वशक्त्यापूर्य गृह्यतां

ਓਂ—ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ। ਇਹ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧੂਰਾ, ਆਪਣੀ ਸਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 120

ॐ ह्रीं शाङ्करि पूरय स्वाहा इति पिण्डिकायां अथ लिङ्गे न्यसेज् ज्ञानी क्रियाख्यं पीठविग्रहे

“ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਪੂਰਯ ਸ੍ਵਾਹਾ” ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਆਧਾਰ) ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਠ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਆ’ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।

Verse 121

आधाररूपिणीं शक्तिं न्यसेद् ब्रह्मशिलोपरि निबध्य सप्तरात्रं वा पञ्चरात्रं त्रिरात्रकं

ਆਧਾਰ-ਰੂਪিণੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਿਲਾ (ਪਵਿੱਤਰ ਆਧਾਰ ਪੱਥਰ) ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ, ਜਾਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ।

Verse 122

शिवाग्रे तदिति ङ समर्पितमिति ख , घ , ज च रुद्राय रुद्रो रुद्र नमोस्तु ते इति ङ , ज च स्वशक्त्यापूज्येति ख , छ च ॐ ह्रूं इति घ पूजयेति ख , छ , ङ च निरुध्येति ख , ज , ङ च एकरात्रमथो वापि यद्वा सद्योधिवासनं विनाधिवासनं यागः कृतो ऽपि फलप्रदः

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ‘ਤਤ੍’ ਜਾਂ ‘ਸਮਰਪਿਤਮ੍’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ‘ਰੁਦ੍ਰਾਯ—ਰੁਦ੍ਰੋ ਰੁਦ੍ਰ ਨਮੋਸਤੁ ਤੇ’ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਸ਼ਕਤ੍ਯਾ ਪੂਜ੍ਯ’ ਜਾਂ ‘ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ’ ਅਤੇ ‘ਪੂਜਯੇ’/‘ਨਿਰੁਧ੍ਯ’ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਜਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਧਿਵਾਸਨ ਹੋਵੇ; ਅਧਿਵਾਸਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਯਾਗ ਵੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 123

स्वमन्त्रैः प्रत्यहं देयमाहुतीनां शतं शतं शिवकुम्भादिपूजाञ्च दिग्बिलञ्च निवेदयेत्

ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੌ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਭ ਆਦਿ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤੇ ‘ਦਿਗਬਿਲ’ ਨਾਮਕ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 124

गुर्वादिसहितो वासो रात्रौ नियमपूर्वकम् अधिवासः स वसतेवधेर्भावः समीरितः

ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ‘ਅਧਿਵਾਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵਸਤੀ-ਵਧ (ਤਿਆਰੀ ਵਾਲਾ ਨਿਵਾਸ/ਵ੍ਰਤ) ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੀ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।