Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਕੇਸ਼ਵ, ਨਾਰਾਇਣ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚੌਵੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਮਾ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮੋਦਕੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਕੁੰਜੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਜਪ ਲਈ ਪਾਠਯ ਸਤੋਤਰ-ਇਕਾਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵ੍ਯੂਹ-ਸਿਧਾਂਤ (ਵਾਸੁਦੇਵ→ਸੰਕਰਸ਼ਣ→ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ→ਅਨਿਰੁੱਧ) ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਸਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤੀ-ਮੂਰਤੀ-ਸਤੋਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਰਵਸਿੱਧੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः अथाष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनं भगवानुवाच ओंरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਚੌਵੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ’—ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਕੇਸ਼ਵ ਓਂ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।’
Verse 2
ततो गदो माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तं चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः
ਫਿਰ ਮੈਂ ਮਾਧਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਚੱਕਰ, ਕੌਮੋਦਕੀ ਗਦਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश् च चक्रधृक् शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे
ਮੈਂ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਦੇ ਦਾਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਗਦਾਧਾਰੀ, ਕਮਲਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਅਤੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਗਦਾ ਹਨ।
Verse 4
भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ—ਜੋ ਕਮਲ, ਗਦਾ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ-ਕਮਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹੀ ਵਾਮਨ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ।
Verse 5
गदितः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः
ਸ਼੍ਰੀਧਰ—ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਗਦਾਧਾਰੀ, ਕਮਲਧਾਰੀ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ—ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਗਦਾ-ਚੱਕਰਧਾਰੀ, ਕਮਲਧਾਰੀ ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ—ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਬਚਾਉਣ।
Verse 6
वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तं
ਮੈਂ ਉਸ ਵਰਦ, ਪਦਮਨਾਭ—ਸ਼ੰਖ, ਪਦਮ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ, ਪਦਮ-ਸ਼ੰਖ-ਗਦਾ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत् सङ्कर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु वः
ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਦਮ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਗਦਾ-ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ, ਪਦਮ-ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Verse 8
जितं तत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चक्री गद्यथ शङ्ख्यपि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी चक्री शङ्खगदी प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुः अनिरुद्धश् चक्रगदी शङ्खी पद्मी च पातु नः
ਪਦਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ—ਗਦਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਜ्जਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ—ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਗਦਾਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ, ਪਦਮਧਾਰੀ ਅਨਿਰੁੱਧ ਵੀ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Verse 9
सुरेशोर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च पातु वः
ਪਦਮ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਅਧੋਕ੍ਸ਼ਜ—ਪਦਮ-ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ—ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Verse 10
देवो नृसिंहश् चक्राब्जगदाशङ्खी नमामि तम् अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु वः
ਚੱਕਰ, ਪਦਮ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼੍ਰੀਗਦਾ, ਪਦਮ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।
Verse 11
बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्रश् चक्रपद्म्यपि जनार्दनः पद्मचक्री शङ्खधारी गदाधरः
ਉਹ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਹੈ; ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਹੈ; ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਪਦਮ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ—ਪਦਮ-ਚੱਕਰਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਅਤੇ ਗਦਾਧਰ ਹੈ।
Verse 12
शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः
ਸ਼ੰਖ, ਪਦਮ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੌਮੋਦਕੀ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੀ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਉਹੀ ਸ਼ੰਖੀ, ਗਦੀ, ਪਦਮੀ, ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮੈਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 13
आदिमूत्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोभवत् सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः
ਆਦਿ-ਮੂਰਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 14
केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात् द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्
ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ, ਇਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਸਤੋਤਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਚੌਵੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter specifies each Vaiṣṇava form by the ordered arrangement of emblems (śaṅkha, cakra, gadā, padma), enabling precise pratimā-lakṣaṇa for worship, recognition, and ritual deployment in Vāstu-pratiṣṭhā contexts.
It turns iconographic precision into sādhanā: recitation/hearing purifies (śuddhi), invokes protection (rakṣā), and aligns devotion with the vyūha cosmology—explicitly promising both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberative purity).
They function as canonical identifiers (cihna) for distinct forms and as contemplative anchors in worship, ensuring the deity’s form (rūpa) and function (protection, sustenance, boon-giving) are invoked without ambiguity.