Adhyaya 86

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां प्रतिष्ठाकलाशोधनं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः अथ षडशीतितमो ऽध्यायः विद्याविशोधनविधानं ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਲਸ਼-ਸ਼ੋਧਨ’ ਨਾਮਕ ਪਚਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਵਿਦਿਆ-ਵਿਸ਼ੋਧਨ-ਵਿਧਾਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸੰਧਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੋ; ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤਵ ਯਥਾਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕਰੋ, ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ।

Verse 2

ॐ हों क्षीमिति सन्धानं राग्श् च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह कालो मया तथाविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं

‘ਓਂ ਹੋਂ ਕ੍ਸ਼ੀਮ’—ਇਹ ਸੰਧਾਨ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਵਿਦਿਆ; ਕਲਾ ਸਮੇਤ ਨਿਯਤੀ; ਕਾਲ; ਮਾਇਆ; ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਤੱਤਵਾਂ ਦਾ ਸਪਤਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्तिताः पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्ख्यया

ਛਡਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਰ, ਲ, ਵ’ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ‘ਸ਼, ਷, ਸ’ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੱਖਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦ ਇਕੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 4

पूर्ववत् धृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः इं शिवाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वचोगुह्याय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सद्योजाताय मूर्तये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ निधाय सर्वाधिपतय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रुद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कश्यपे प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः

‘ਪੂਰਵਵਤ ਧ੍ਰਿਤ੍ਵਾ’—ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਹੈ; ‘ਇੰ ਸ਼ਿਵਾਯ’, ‘ਵਚੋਗੁਹ੍ਯਾਯ’, ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤਾਯ ਮੂਰਤਯੇ’ ਅਤੇ ‘ਅਥ ਨਿਧਾਯ ਸਰਵਾਧਿਪਤਯੇ’—ਇਹ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਹਨ। ਹੇ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਪਹਿਲਾ ਵਾਮਦੇਵ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮੂਹ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 5

वज्रदेहः प्रभुर्धाता क्रविक्रमसुप्रभाः वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्ज्ञकः

ਉਹ ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਧਾਤਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ ਅਤਿ ਉਜਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਟੁ ਹੈ; ‘ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਪਰਮਾਕ੍ਸ਼ਰ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਸੰਜ੍ਞਾ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 6

शिवश् च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च अदृष्टरूपनामानौ तथान्यो रूपवर्धनः

ਅਤੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵ’, ‘ਸਸ਼ਿਵ’, ‘ਬਭ੍ਰੁ’, ‘ਅਕ੍ਸ਼ਯ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੰਭੁ’ ਵੀ ਹੈ; ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਰੂਪ-ਨਾਮਾ’—ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ ਅਪ੍ਰਕਟ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਜ੍ਞਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ‘ਰੂਪਵਰਧਨ’ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਪ/ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

मनोन्मनो महावीर्यश्चित्राङ्गस्तदनन्तरं कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया

‘ਮਨੋਨ੍ਮਨ’, ‘ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ’, ‘ਚਿਤ੍ਰਾਂਗ’ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਕਲ੍ਯਾਣ’—ਇਹ ਨਾਮ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਚੀਹ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 8

मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ

ਉਸ (ਵਿਧਾਨ) ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਦੋ ਬੀਜ ‘ਘੋਰ’ ਅਤੇ ‘ਅਮਰ’ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੋ ਨਾਡੀਆਂ—‘ਪੂਸ਼ਾ’ ਅਤੇ ‘ਹਸਤਿਜਿਹ੍ਵਾ’; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਵਾਯੂ) ‘ਵ੍ਯਾਨ’, ‘ਨਾਗ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਭੰਜਨ’ ਹਨ।

Verse 9

विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृताः

ਪੈਰ ਅਤੇ ਅੱਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਰੂਪ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 10

अवस्थात्र षुप्तिश् च रुद्रो देवस्तु कारणं विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं

ਸੁਪਤੀ ਨਾਮਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਦੇਹ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्प्रदेशतः

ਉੱਥੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਤਾੜਨ ਅਤੇ ਛੇਦਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਯੋਜਨ (ਸਥਾਪਨਾ) ਵੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ (ਲਕਸ਼ ਨੂੰ) ਖਿੱਚ ਕੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ।

Verse 12

आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत् रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति

ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਰੋਪ ਕਰ ਕੇ, ਕਲਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਗਿਆਪਨ/ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 13

पित्रोरावहनं कृत्वा हृदये ताडयेच्छिशुं प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्

ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਤਾੜਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੂਰਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ (ਆਹੂਤ ਤੱਤ) ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯੋਜਿਤ/ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇ।

Verse 14

आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिनाअत्मनि योजयेत् वामया योजयेत् योनौ गृहीत्वा द्वादशान्ततः

ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋੜੇ। ਖੱਬੀ ਨਾੜੀ/ਹੱਥ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੋਂ ਧਾਰ ਫੜ ਕੇ ਯੋਨੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯੋਜਿਤ ਕਰੇ।

Verse 15

बुद्ध इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आवाहनं कुर्यादिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुर्वीत देहसम्पत्तिं जन्माधिकारमेव च भोगं लयन्तथा श्रोतःशुद्धितत्त्वविशोधनं

ਕੁਝ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਬੁੱਧ’ ਪਾਠ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ‘ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’ ਪਾਠ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਸੰਪੱਤੀ, ਜਨਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਲਯ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੋਤਸ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਸ਼ੋਧਨ ਕਰੇ।

Verse 16

निःशेषमलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः

ਮਲੀਨ ਕਰਮ ਆਦਿ ਦੇ ਪਾਸ-ਰੂਪ ਬੰਧਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।

Verse 17

अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहितां छेदनं मर्दनं तेषां वर्तुलीकरणं तथा

ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਸ ਢਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਅਤੇ ਤਿਰੋਹਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੇਦਨ, ਮਰਦਨ ਤੇ ਵਰਤੁਲੀਕਰਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितं रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणं

ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਕਸ਼ਰਾਭਾਵ (ਅਕਸ਼ਰ-ਲੋਪ/ਅਪੂਰਣਤਾ) ਲਈ ਦਾਹ (ਹੋਮ) ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੇ ਗੰਧ ਦਾ ਸਮਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 19

ॐ ह्रीं रूपगन्धौ शुल्कं रुद्र गृहाण स्वाहा संश्राव्य शाम्भवीमाज्ञां रुद्रं विसृज्य कारणं विधायात्मनि चैतन्यं पाशसूत्रे निवेशयेत्

“ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ—ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਦੱਖਿਣਾ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ; ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਉਚਾਰ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਸ਼-ਸੂਤਰ (ਵਿਧੀ-ਰੱਸੀ) ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 20

विन्दुं शिरसि विन्यस्य विसृजेत् पितरौ ततः दद्यात् पूर्णां विधानेन समस्तविधिपूरणीं

(ਵਿਧੀ) ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਪਿਤਰਾਂ (ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ) ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ‘ਪੂਰਣਾ’ ਆਹੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 21

पूर्वोक्तविधिना कार्यं विद्यायां ताडनादिकं स्ववीजन्तु विशेषः स्यादिति विद्या विशोधिता

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਿਆ (ਮੰਤ੍ਰ) ਉੱਤੇ ਤਾੜਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੀਜਾਖਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।