Adhyaya 65

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कूपवापीतडागादिप्रतिष्ठाकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः सभास्थापनकथनं भगवानुवाच सभादिस्थानं वक्ष्ये तथैव तेषां प्रवर्तनं भूमौ परीक्षितायाञ्च वास्तुयागं समाचरेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਕੂਪ, ਵਾਪੀ, ਤੜਾਗ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸਭਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸਭਾ ਆਦਿ ਲਈ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਭੂਮੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਾਸਤੁ-ਯਾਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

स्वेच्छया तु सभां कृत्वा स्वेच्छया स्थापयेत् सुरान् तोयं समुत्सृजेदेवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोकुलं पाययेद् द्विजानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुष्पथे ग्रामादौ च न शून्ये कारयेत् सभां

ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭਾ ਬਣਾਕੇ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਲੋਤਸਰਗ (ਪ੍ਰੋਛਣ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਕਰੇ—ਇਹ ਪਾਠ ਹੈ। (ਵਿਕਲਪ ਪਾਠ: ‘ਗੋਕੁਲ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਏ’)। ਸਭਾ ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਰੰਭ/ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਬਣਵਾਏ, ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 3

निर्मलः कुलमुद्धृत्य कर्ता स्वर्गे विमोदते अनेन विधिना कुर्यात् सप्तभौमं हरेर्गृहं

ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਰਤਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਸਪਤਭੌਮ (ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਿਲਾ) ਗ੍ਰਿਹ/ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 4

यथा राज्ञां तथान्येषां पूर्वाद्याश् च ध्वजादयः कोणभुजान् वर्जयित्वा चतुःशालं तु वर्तयेत्

ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਵਜ ਆਦਿ (ਝੰਡੇ ਆਦਿ) ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ। ਪਰ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ/ਕੋਣਭੁਜ ਛੱਡ ਕੇ ਚਤੁಃਸ਼ਾਲ (ਚਾਰ-ਸ਼ਾਲਾ) ਯੋਜਨਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।

Verse 5

त्रिशालं वा द्विशालं वा एकशालमथापि वा व्ययाधिकं न कुर्वीत व्ययदोषकरं हि तत्

ਤਿੰਨ-ਹਾਲ, ਦੋ-ਹਾਲ ਜਾਂ ਇਕ-ਹਾਲ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ‘ਵਿਆਯ-ਦੋਸ਼’ ਬਣ ਕੇ ਨਾਸਕਾਰੀ ਖਰਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

आयाधिके भवेत् पीडा तस्मात् कुर्यात् समं द्वयं करराशिं समस्तन्तु कुर्याद्वसुगुणं गुरुः

ਜੇ ਆਮਦਨ/ਵਸੂਲੀ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਬਰਾਬਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਾਰੀ ‘ਕਰਰਾਸ਼ੀ’ (ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਰਕਮ) ਨੂੰ ਵਸੂ-ਗੁਣ, ਅਰਥਾਤ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 7

सप्तार्चिषा हृते भागे गर्गविद्याविचक्षणः अष्टधा भाजिते तस्मिन् यच्छेषं स व्ययो गतः

ਜਦੋਂ ‘ਸਪਤਾਰਚਿਸ਼’ (ਸੱਤ-ਕਿਰਣ—ਕ੍ਰਿਤ্তਿਕਾ) ਵੱਲੋਂ ਹਿੱਸਾ ਹਟਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਗਾਰਗ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਤੇ ਜੋ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹੇ, ਉਹੀ ‘ਵਿਆਯ’ (ਨੁਕਸਾਨ/ਘਾਟਾ) ਹੈ।

Verse 8

अथवा करराशिं तु हन्यात् सप्तार्चिषा बुधः वसुभिः संहृते भागे पृथ्व्यादि परिकल्पयेत्

ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਕਰਰਾਸ਼ੀ’ ਨੂੰ ਸਪਤਾਰਚਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ/ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ। ਜਦੋਂ ਵਸੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿੱਸਾ ਸੰਹ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ/ਵੰਡ ਕਰੇ।

Verse 9

ध्वजो धूम्रस् तथा सिंहः श्वा वृषस्तु खरो गजः तथा ध्वाङ्क्षस्तु पूर्वादावुद्भवन्ति विकल्पयेत्

ਝੰਡਾ, ਧੂੰਆ, ਸ਼ੇਰ, ਕੁੱਤਾ, ਬਲਦ, ਗਧਾ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਕਾਂ—ਜੇ ਇਹ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ/ਦਿੱਖ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

त्रिशालकत्रयं शस्तं उदक्पूर्वविवर्जितं याम्यां परगृहोपेतं द्विशालं लभ्यते सदा

ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਲਾ ਘਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬਣਾਵਟਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਆ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਮੁਖੀ ਰੂਪ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਪੜੋਸੀ ਦੇ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਘਰ ਸਦਾ ਦ੍ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

याम्ये शालैकशालं तु प्रत्यक्शालमथापि वा एकशालद्वयं शस्तं शेषास्त्वन्ये भयावहाः

ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਏਕਸ਼ਾਲਾ ਘਰ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਆ ਹੈ। ਏਕਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਜੋੜ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਬਣਾਵਟਾਂ ਭਯਾਨਕ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 12

चतुःशालं सदा शस्तं सर्वदोषविवर्जितं एकभौमादि कुर्वीत भवनं सप्तभौमकं

ਚਤੁಃਸ਼ਾਲਾ ਘਰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਨਿਵਾਸ-ਭਵਨ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤੱਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

द्वारवेद्यादिरहितं पूरणेन विवर्जितं देवगृहं देवतायाः प्रतिष्ठाविधिना सदा

ਜਿਸ ਦੇਵਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਵੇਦੀ ਆਦਿ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜੋ ਪੂਰਣ (ਸੰਪੂਰਨਤਾ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਧੂਰਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ।

Verse 14

पूश् चतुष्पथग्रामादाविति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्वजादि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः संस्थाप्य मनुजानाञ्च समुदायोक्तकर्मणा प्रातः सर्वौषधीस्नानं कृत्वा शुचिरतन्द्रितः

ਪੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ—ਜਾਂ ਪਾਠਾਂਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਤੁਸ਼ਪਥ ਆਦਿ ਥਾਂ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਧਵਜ ਆਦਿ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ—ਸਮੁਦਾਇਕ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਕੱਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਮਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਲਸਤਾ-ਰਹਿਤ ਰਹੇ।

Verse 15

मधुरैस्तु द्विजान् भोज्य पूर्णकुम्भादिशोभितं सतोरणं स्वस्ति वाच्य द्विजान् गोष्ठहस्तकः

ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਥਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕੁੰਭ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਤੋਰਣ ਨਾਲ ਸਜਾਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਵਸਤੀ-ਵਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।

Verse 16

गृही गृहं प्रविशेच्च दैवज्ञान् प्रार्च्य संविशेत् गृहे पुष्टिकरं मन्त्रं पठेच्चेमं समाहितः

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਵਜ੍ਞਾਂ (ਵਿਧਿ-ਜਾਣੂ ਪੰਡਿਤਾਂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀਕਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇ।

Verse 17

ॐ नन्दे नन्दय वाशिष्ठे वसुभिः प्रजया सह जये भार्गवदायदे प्रजानां विजयावहे

ਓਂ। ਹੇ ਨੰਦੇ, ਸਾਨੂੰ ਆਨੰਦਿਤ ਕਰ। ਹੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠੀ, ਵਸੂਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ (ਕਿਰਪਾ ਕਰ)। ਹੇ ਜਏ, ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਦਾਇਦ, ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 18

पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम

ਹੇ ਪੂਰਨੇ, ਅੰਗਿਰਸ ਦੀ ਦਾਇਦ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨਕਾਮ ਕਰ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਦਾਇਦ, ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਕਰ।

Verse 19

सर्ववीजौषधीयुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह

ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਔਖਧੀ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਇਸ ਰੁਚਿਰ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਿੱਚ—ਹੇ ਨੰਦੇ, ਹੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠੇ—ਇੱਥੇ ਰਮਣੀਯਤਾ ਹੋਵੇ।

Verse 20

प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि सुभगे सुव्रते देवि गृहे काश्यपि रम्यतां

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ, ਹੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪੀ! ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਭੂਮੀ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ, ਸ਼ੁਭੇ, ਸੁਵ੍ਰਤੇ—ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਮ ਕੇ ਵੱਸ।

Verse 21

पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां

ਪਰਮ ਆਚਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਭਵ-ਭੂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਭਾਰਗਵੀ—ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਮਣੀਯ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ।

Verse 22

अव्यक्ते व्याकृते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं

ਹੇ ਇਸ਼ਟਕਾ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਵ੍ਯਕਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ; ਮੁਨੀ ਅੰਗਿਰਸ ਦੀ ਧੀ—ਤੂੰ ਅਭੀਸ਼ਟ ਬਖ਼ਸ਼, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 23

देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव

ਦੇਸ਼-ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਹਿਰ-ਸਵਾਮੀ ਜਾਂ ਘਰ-ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਧਨ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ।