Adhyaya 73

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूर्यपूजाविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं अहं तेजोमयः सूर्य इति ध्यात्वार्घ्यमर्चयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨਿਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਸਨਾਨਾਦਿ-ਵਿਧੀ” ਨਾਮਕ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—“ਸੂਰਯ-ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ” ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਕੰਦ! ਹੱਥ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸੂਰਯ-ਆਰਾਧਨਾ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ‘ਮੈਂ ਤੇਜੋਮਯ ਸੂਰਯ ਹਾਂ’ ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 2

पूरयेद्रक्तवर्णेन ललाटाकृष्टविन्दुना तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं

ਲਲਾਟ ਤੋਂ ਖਿੱਚੇ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਰੰਗ (ਰਕਤਚੰਦਨ ਆਦਿ) ਦੇ ਕੇ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਥਾਂ/ਆਕ੍ਰਿਤੀ) ਭਰ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਰਵਿ ਦੇ ਅੰਗੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਰਖਿਆਵਗੁੰਠਨ (ਸੁਰੱਖਿਆ-ਆਵਰਨ) ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ।

Verse 3

सम्प्रोक्ष्य तज्जलैर् द्रव्यं पूर्वास्यो भानुमर्चयेत् ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं दण्डिपिङ्गलौ

ਉਸ ਜਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਭਾਨੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਹਰ ਥਾਂ ਹ੍ਰਿਦਯ-ਬੀਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ—“ਓਂ ਅੰ”—ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਦੰਡਿਨ ਤੇ ਪਿੰਗਲ (ਪਰਿਚਾਰਕ ਦੇਵਤਾ) ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 4

द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ‘ਅੰ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੀਠ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂਤ (ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸਨ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ।

Verse 5

अग्न्यादौ विमलं सारमाराध्यं परमं सुखं सितरक्तपीतनीलवर्णान् सिंहनिभान् यजेत्

ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮ ਆਰਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ; ਸ਼ਵੇਤ, ਰਕਤ, ਪੀਤ ਅਤੇ ਨੀਲ ਵਰਣ ਦੇ ਸਿੰਹ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੋ।

Verse 6

पद्ममध्ये रां च दीप्तां रीं सूक्ष्मां रं जयांक्रमात् रूं भद्रां रें विभूतीश् च विमलां रैममोघया

ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਂ’ ਨੂੰ ਦੀਪਤ ਸ਼ਕਤੀ, ‘ਰੀਂ’ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰੰ’ ਜਯਾ, ‘ਰੂੰ’ ਭਦ੍ਰਾ, ‘ਰੇਂ’ ਵਿਭੂਤੀਸ਼, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਰੈਂ’ ਨੂੰ ਵਿਮਲਾ-ਅਮੋਘਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 7

रों रौं विद्युता शक्तिं पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः ॐ हां हृद्वीजादीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रुं जयां क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रं मध्ये अर्कासनं स्यात् सूर्यमूर्तिं षडक्षरं

‘ਰੋਂ’ ਅਤੇ ‘ਰੌਂ’ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦ੍ਯੁਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ; ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਨਿਆਸ ਹੋਵੇ। (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਠ: ‘ਓਂ ਹਾਂ—ਹ੍ਰਦ੍ਬੀਜ ਆਦਿ’; ਹੋਰ ਪਾਠ: ‘ਰੁੰ—ਜਯਾ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ’)। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਰੰ’ ਬੀਜ ਨਾਲ ਅਰਕਾਸਨ ਹੋਵੇ; ਉੱਥੇ ਛਡਕਸ਼ਰ ਸੂਰ੍ਯ-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੋ।

Verse 8

ॐ हं खं खोल्कयेति यजेदावाह्य भास्करं ललाटाकृष्टमञ्जल्यां ध्यात्वा रक्तं न्यसेद्रविं

“ਓਂ ਹੰ ਖੰ ਖੋਲਕਏ” ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਅੰਜਲੀ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਤੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਰਕਤ ਵਰਣ ਰਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 9

ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमो मुद्रयावाहनादिकं विधाय प्रीतये विम्बमुद्रां गन्धादिकं ददेत्

“ਹ੍ਰਾਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸਃ ਸੂਰ੍ਯਾਯ ਨਮಃ” ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਆਦਿ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਕਰੋ; ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਵਿਮ੍ਬ-ਮੁਦਰਾ ਵਿਖਾਓ ਅਤੇ ਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 10

पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां प्रदर्श्याग्नौ हृदीरितं ॐ आं हृदयाय नमः अर्काय शिरसे तथा

ਪਦਮ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਮੁਦਰਾ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਉੱਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ—“ਓਂ ਆਂ ਹ੍ਰਿਦਯਾਯ ਨਮਹ”; ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋ-ਮੰਤ੍ਰ—“ਅਰਕਾਯ ਸ਼ਿਰਸੇ ਨਮਹ”।

Verse 11

भूर्भुवः स्वः सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत् हुं कवचाय वायव्ये हां नेत्रायेति मध्यतः

‘ਭੂਰਭੁਵਹ ਸ੍ਵਹ’ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਸ਼ਿਖਾ-ਨਿਆਸ ਵਜੋਂ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ‘ਹੁੰ’ ਨੂੰ ਕਵਚ ਵਜੋਂ ਵਾਯਵ੍ਯ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ‘ਹਾਂ’ ਨੂੰ ਨੇਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 12

वः अस्त्रायेति पूर्वादौ ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् धेनुमुद्रा हृदादीनां गोविषाणा च नेत्रयोः

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ‘ਵਃ ਅਸਤ੍ਰਾਯ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿਖਾਓ। ਧੇਨੁ-ਮੁਦਰਾ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਗੋਵਿਸ਼ਾਣਾ-ਮੁਦਰਾ ਨੇਤਰਾਂ ਤੇ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ।

Verse 13

अस्त्रस्य त्रासनी योज्या ग्रहणां च नमस्क्रिया सों सोमं बुं बुधं वृञ्च जीवं भं भार्गवं यजेत्

ਅਸਤ੍ਰ ਲਈ ਤ੍ਰਾਸਨੀ (ਅਪਸਾਰਣ-ਰੱਖਿਆ) ਵਰਤੋ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੋ। ‘ਸੋਂ’ ਨਾਲ ਸੋਮ, ‘ਬੁੰ’ ਨਾਲ ਬੁਧ, ‘ਵ੍ਰਿਞ’ ਨਾਲ ਜੀਵ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ), ਅਤੇ ‘ਭੰ’ ਨਾਲ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।

Verse 14

दले पूर्वादिके ऽग्न्यादौ अं भौमं शं शनैश् चरं रं राहुं कें केतवे च गन्धाद्यैश् च खखोल्कया

ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਦਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਆਗਨੇਯ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰੋ: ਭੌਮ ਲਈ ‘ਅੰ’, ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਲਈ ‘ਸ਼ੰ’, ਰਾਹੂ ਲਈ ‘ਰੰ’, ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਲਈ ‘ਕੇਂ’। ਫਿਰ ਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ‘ਖਖੋਲਕਯਾ’ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।

Verse 15

मूलं जप्त्वार्घ्यपात्राम्बु दत्वा सूर्याय संस्तुतिः नत्वा पराङ्मुखञ्चार्कं क्षमस्वेति ततो वदेत्

ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਪਾਤ੍ਰ ਦਾ ਜਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੂਰਯ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਉਚਾਰੇ। ਫਿਰ ਅਰਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਰਾਂਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ‘ਖ਼ਮਸ੍ਵ’—“ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ” ਆਖੇ।

Verse 16

शराणुना फडन्तेन समाहत्याणुसंहृतिं भां नेत्रायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पराङ्मुखञ्चार्घ्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शवानुना फडन्तेन समाहृत्यानुसंहतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शवाणुना फडन्तेन समहत्यार्थं संहतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हृत्पद्मे शिवसूर्येतिसंहारिण्योपसंस्कृतिं

‘ਫਡ੍’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਅਣੁ-ਸੰਹ੍ਰਿਤੀ (ਸੁਖਮ ਸੰਕੋਚ/ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ) ਕਰੇ। ਕਿਤੇ ‘ਭਾਂ ਨੇਤ੍ਰਾਯ’ ਪਾਠ ਹੈ, ਕਿਤੇ ‘ਪਰਾਂਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ-ਸੂਰਯ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਹਾਰিণੀ ਦੀ ਉਪਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ (ਸਮਾਪਨ-ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰੇ।

Verse 17

योजयेत्तेजश् चण्डाय रविनिर्माल्यमर्पयेत् अभ्यर्च्यैशे जपाद्ध्यानाद्धोमात्सर्वं रवेर्भवेत्

ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਚੰਡ (ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ) ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਰਵੀ ਨੂੰ ਰਵੀ-ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ (ਅਰਪਿਤ ਮਾਲਾ/ਅਵਸ਼ੇਸ਼) ਭੇਟ ਕਰੇ। ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ—ਸਭ ਕੁਝ ਰਵੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।