Prathama Pada
Maṅgalācaraṇa, Naimiṣāraṇya-Sabhā, Sūta-Āhvāna, and Narada Purāṇa-Māhātmya
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଗୁରୁ, ଗଣେଶ, ବାସୁଦେବ/ନାରାୟଣ, ନର–ନରୋତ୍ତମ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାଚରଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଆଦିପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରେ—ଯାହାଙ୍କ ଅଂଶରୂପେ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ମହେଶ ଜଗତ୍ ପାଳନ କରନ୍ତି। ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଶୌନକାଦି ଋଷିମାନେ ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସମନ୍ୱିତ ଉପାୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ଓ ଅଧିକୃତ ପୁରାଣବକ୍ତା ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ଥିବା ଜାଣି ସେଠାକୁ ଯାଇ, ନାରାୟଣସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଅବଭୃଥ ସମାପ୍ତିର ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଦେଖନ୍ତି। ‘ଅତିଥି-ସତ୍କାରରୂପ ଜ୍ଞାନ’ ମାଗି ବିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତିର ବିଧି, ଯଥାବିଧି ପୂଜା, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାଚାର, ଅତିଥିଧର୍ମ, ଫଳଦାୟୀ କର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଭକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ସନକାଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ନାରଦଙ୍କୁ ଯାହା ଗାଇଥିଲେ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ସେ ଶିଖାଇବେ; ପରେ ନାରଦପୁରାଣର ବେଦସମ୍ମତତା, ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି, ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ/ପାଠର କ୍ରମିକ ଫଳ ଓ କଥାଶ୍ରବଣର ଶିଷ୍ଟାଚାର-ଅଧିକାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ନାରାୟଣସ୍ମରଣ ଓ ଏକାଗ୍ର ଶ୍ରବଣ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମାଇ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ପୂରଣ କରେ—ଏହି ମୋକ୍ଷଧର୍ମର ସାର।
Nārada’s Hymn to Viṣṇu (Nāradasya Viṣṇu-stavaḥ)
ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସୂତ ସନକାଦି କୁମାରମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ମୋକ୍ଷପରାୟଣ, ମେରୁରୁ ବ୍ରହ୍ମସଭାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ପଥେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖି ସୀତାଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ନାରଦ ଆସି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଅନନ୍ତ, ବାସୁଦେବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଆଦି ନାମଜପ ସହ ବିସ୍ତୃତ ବିଷ୍ଣୁସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି। ସ୍ତୋତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ ସଗୁଣ-ନିର୍ଗୁଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାତା, ଯୋଗ ଓ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ, ବିଶ୍ୱରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ; କୂର୍ମ, ବରାହ, ନରସିଂହ, ବାମନ, ପରଶୁରାମ, ରାମ, କୃଷ୍ଣ, କଲ୍କି ଆଦି ଅବତାର କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ନାମସ୍ମରଣର ଶୁଦ୍ଧି-ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମା ପୁନଃପୁନଃ ଗାୟିତ। ସ୍ନାନ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା-ତର୍ପଣ ସମାପ୍ତ କରି ମୁନିମାନେ ହରିକଥାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ନାରଦ ଭଗବାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ, ଫଳଦାୟକ କର୍ମ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ, ତପ ଓ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତିକର ଅତିଥିସତ୍କାର ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପ୍ରଭାତ ପାଠରେ ପବିତ୍ରତା ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି।
Sṛṣṭi-varṇana, Bhārata-khaṇḍa-mahātmya, and Jagad-bhūgola (Creation, Glory of Bhārata, and World Geography)
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଆଦି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ୍ କିପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସନକ ବିଷ୍ଣୁ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଅଦ୍ୱୈତ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ନାରାୟଣ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତି/ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ତ୍ରିରୂପ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ମାୟା/ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା—ଭେଦ ଭାବିଲେ ବନ୍ଧନ, ଅଭେଦ ଜାଣିଲେ ମୋକ୍ଷ। ପରେ ସାଂଖ୍ୟସଦୃଶ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ (ପ୍ରକୃତି–ପୁରୁଷ–କାଳ; ମହତ୍, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର; ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ମହାଭୂତ) ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସାତ ଊର୍ଧ୍ୱଲୋକ, ପାତାଳାଦି, ମେରୁ, ଲୋକାଲୋକ, ସାତ ଦ୍ୱୀପ-ସମୁଦ୍ର, ଏବଂ ଭାରତବର୍ଷକୁ କର୍ମଭୂମି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଭକ୍ତି ଓ ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ମହିମା—ସମସ୍ତ କର୍ମ ହରି/ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ନାରାୟଣ-ଶିବଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ ଦେଖିବା, ଏବଂ ବାସୁଦେବ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ଘୋଷଣା।
Bhakti-Śraddhā-Ācāra-Māhātmya and the Commencement of the Mārkaṇḍeya Narrative
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ମୂଳ, ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ପ୍ରାଣ; ଭକ୍ତି ବିନା ଦାନ, ତପ, ଅଶ୍ୱମେଧ-ସଦୃଶ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ କରା ଛୋଟ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ପୁଣ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ସେ ଭକ୍ତିକୁ ବର୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାର ସହ ଯୋଡ଼ି କହନ୍ତି—ବିହିତ ଆଚାର ତ୍ୟାଗୀ ‘ପତିତ’; ଆଚାରଭ୍ରଷ୍ଟକୁ ବେଦାନ୍ତ-ଅଧ୍ୟୟନ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ ନାହିଁ। ଭକ୍ତି ସତ୍ସଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମେ, ସତ୍ସଙ୍ଗ ପୂର୍ବପୁଣ୍ୟରୁ ମିଳେ; ସଜ୍ଜନମାନେ ସୁବଚନ ଉପଦେଶରେ ଅନ୍ତର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରନ୍ତି। ନାରଦ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଗତି ପଚାରିଲେ, ସନକ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରଳୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ଜ୍ୟୋତି, କ୍ଷୀରସାଗରେ ଦେବସ୍ତୁତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ତପସ୍ୟା-ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ରରୂପେ ଜନ୍ମିବେ; ଏଭଳି କଥାରେ ଭକ୍ତିର ତାରକତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)
ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ଭଗବାନ୍ ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଳୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟା ଦେଖିଲେ। ସନକ କହନ୍ତି—ମୃକଣ୍ଡୁ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ହରିଙ୍କ ତେଜରୁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା ଓ ଉପନୟନ ହେଲା। ପିତା ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ସଂଯମ, ହାନିକର ବାକ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଶିଖାଇଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପାଇଁ ତପ କରି ପୁରାଣ-ସଂଗ୍ରହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶକ୍ତି ପାଇଲେ; ପ୍ରଳୟରେ ଜଳ ଉପରେ ପତ୍ର ପରି ରହି ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପରେ ନିମେଷରୁ କଳ୍ପ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ-ରାତି ଓ ପରାର୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳମାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୃଷ୍ଟି ପୁନରାରମ୍ଭେ ସେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଭଗବାନ୍ ଭାଗବତ-ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ଅହିଂସା, ଅଦ୍ୱେଷ, ଦାନ, ଏକାଦଶୀ, ତୁଳସୀ ସମ୍ମାନ, ପିତାମାତା/ଗୋ/ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବା, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁ ସମଭାବ। ଶାଳଗ୍ରାମରେ ଧ୍ୟାନ-ଧର୍ମରେ ସେ ନିର୍ବାଣ ପାଆନ୍ତି।
The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgāmāhātmya)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ନାରଦ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଜ୍ଞ ସନକଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି, କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କେଉଁ ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍ତମ? ସନକ ‘ରହସ୍ୟ’ ବ୍ରହ୍ମୋପଦେଶ ସହ ତୀର୍ଥପ୍ରଶଂସା କରି ପ୍ରୟାଗରେ ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ସଙ୍ଗମକୁ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର-ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବ-ଋଷି-ମନୁମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାର ପବିତ୍ରତା (ବିଷ୍ଣୁପାଦୋଦ୍ଭବ) ବର୍ଣ୍ଣିତ—ନାମସ୍ମରଣ, ଉଚ୍ଚାରଣ, ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନ, ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ ମଧ୍ୟ ପାପନାଶ ଓ ଉଚ୍ଚ ଗତି ମିଳେ। ପରେ କାଶୀ/ବାରାଣସୀ (ଅବିମୁକ୍ତ) ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁକାଳ ସ୍ମରଣରେ ଶିବପଦପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ସଙ୍ଗମକୁ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ। ହରି–ଶଙ୍କର (ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା) ଅଭେଦତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖାଇ ସମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଭେଦକୁ ନିଷେଧ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ପୁରାଣପାଠ ଓ ପୁରାଣବକ୍ତାଙ୍କ ସତ୍କାର ଗଙ୍ଗା/ପ୍ରୟାଗ ପୁଣ୍ୟସମ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା–ଗାୟତ୍ରୀ–ତୁଳସୀ ଦୁର୍ଲଭ ତାରକ ଆଧାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ସଗରବଂଶ ଓ ଦୈତ୍ୟଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ସନକ ପ୍ରଥମେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପରମ ପାବନ ମହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ସଗରକୁଳ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପାଏ। ପରେ ବିକୁବଂଶୀ ରାଜା ବାହୁଙ୍କ କଥା: ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ହୋଇ ସାତ ଅଶ୍ୱମେଧ କରି ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମୃଦ୍ଧିରୁ ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ବଢ଼େ। ଇର୍ଷ୍ୟା, କଠୋର ବାକ୍ୟ, କାମନା ଓ ଦମ୍ଭ ବିବେକ ଓ ଶ୍ରୀକୁ ନାଶ କରି ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ କରେ ବୋଲି ନୀତିବୋଧ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁକୃପା ହଟିଲେ ହୈହୟ ଓ ତାଳଜଂଘ ଶତ୍ରୁମାନେ ବାହୁଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି; ସେ ଗର୍ଭବତୀ ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଯାଇ ଔର୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟେ ଅପମାନିତ ହୋଇ ମରନ୍ତି। ଶୋକାକୁଳ ଗର୍ଭବତୀ ରାଣୀ ବାହୁପ୍ରିୟା ଚିତାରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଔର୍ବ ଋଷି ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଭବିଷ୍ୟ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ କାରଣରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକନ୍ତି; କର୍ମାଧୀନ ମୃତ୍ୟୁର ଅନିବାର୍ୟତା କହି ଯଥାବିଧି ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କରାନ୍ତି। ଦାହ ପରେ ବାହୁ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ରାଣୀ ଔର୍ବଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି; କରୁଣା ଓ ଲୋକହିତକାରୀ ବାଣୀକୁ ବିଷ୍ଣୁସଦୃଶ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
गङ्गामाहात्म्य — The Greatness of the Gaṅgā
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ବାହୁ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ ଔର୍ବ ଋଷିଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ରାଣୀ ବିଷ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଧୁ-ସେବାର ପ୍ରଭାବରେ କନିଷ୍ଠା ରାଣୀ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ‘ଗର’ ବିଷରୁ ‘ସଗର’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଔର୍ବ ଋଷି ସଂସ୍କାର କରି ସଗରଙ୍କୁ ରାଜଧର୍ମ ଓ ମନ୍ତ୍ରବଳଯୁକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟା ଶିଖାନ୍ତି। ସଗର ବଂଶ ପରିଚୟ ଜାଣି ଦଖଲଦାରଙ୍କୁ ହରାଇବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବଶିଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁ ଜାତିକୁ ଶାସନ କରି କର୍ମନିୟତି ଓ ଆତ୍ମାର ଅବଧ୍ୟତା ବୁଝାଇ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି। ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ସଗର ଅଶ୍ୱମେଧ କରନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ଅଶ୍ୱ ଚୋରି କରି ପାତାଳରେ କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟେ ଲୁଚାନ୍ତି। ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପୃଥିବୀ ଖୋଦି କପିଳଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଅଂଶୁମାନ ବିନୟ-ସ୍ତୁତିରେ ବର ପାଆନ୍ତି—ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭଗୀରଥ ଗଙ୍ଗାକୁ ଅବତରଣ କରାଇବେ; ଗଙ୍ଗାଜଳ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ମୋକ୍ଷ ଦେବ। ଶେଷରେ ଭଗୀରଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶଧାରା ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଶାପଭଙ୍ଗ ଶକ୍ତି (ସୌଦାସ) ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgā-māhātmya): Saudāsa/Kalmāṣapāda’s Curse and Release
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ଯେ ରାଜା ସୌଦାସ କିପରି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଶପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ପରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଲେ। ସନକ କହିଲେ: ରେବା ନଦୀ କୂଳରେ ଶିକାର ସମୟରେ ରାଜା ଏକ ବାଘୁଣୀ (ରାକ୍ଷସୀ) କୁ ହତ୍ୟା କଲେ, ଯାହାର ସାଥୀ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ଯୋଜନା କଲା। ଅଶ୍ୱମେଧ ପରେ, ରାକ୍ଷସ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ମାଂସ ପରଷିବାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଲା। ପ୍ରକୃତ ବଶିଷ୍ଠ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ବାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାକ୍ଷସ ହେବାକୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ବୋଲି କହିଲେ। ଅଭିଶାପ ଜଳ ପାଦରେ ପଡ଼ିବାରୁ ରାଜା 'କଳ୍ମାଷପାଦ' ହେଲେ। ରାକ୍ଷସ ରୂପରେ ସେ ପାପ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଓ ତୁଳସୀ ସିଞ୍ଚନ କରିବାରୁ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ। ରାଜା ବାରଣାସୀ ଯାଇ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ ଓ ସଦାଶିବ ଦର୍ଶନ କରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ।
The Origin of the Gaṅgā and the Gods’ Defeat Caused by Bali
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦାଗ୍ରରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ଏବଂ ବକ୍ତା-ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ପାପନାଶିନୀ। ସନକ ଦେବ-ଦୈତ୍ୟ ବଂଶକଥା କହନ୍ତି: କଶ୍ୟପଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଦିତି ଓ ଦିତିଠାରୁ ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ; ବୈର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବଂଶରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବିରୋଚନ ଓ ମହାବଳୀ ବଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ିଲା। ବଳି ଅପାର ସେନା ସହ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ଉପରେ ଚଢ଼ାଉ କଲେ; ଶଙ୍ଖନାଦ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକକମ୍ପନ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆଠ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହୋଇ ପଳାଇ ଛଦ୍ମବେଶରେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରନ୍ତି। ବଳି ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟହାନି ଦେଖି ଅଦିତି ଶୋକାକୁଳ। ସେ ହିମାଳୟକୁ ଯାଇ ହରିଙ୍କୁ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରି କଠୋର ତପ କରନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟ ମାୟାବୀମାନେ ଦେହପରିମାଣ ଓ ମାତୃଧର୍ମ ଦେଖାଇ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ବିଫଳ ହୋଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ଶତବର୍ଷ ଅଦିତିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ।
Vāmana’s Advent, Aditi’s Hymn, Bali’s Gift, and the Mahatmya of Bhū-dāna
ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ଦାବାଗ୍ନି ଅଦିତିଙ୍କୁ କିପରି ଛାଡ଼ିଦେଲା? ସନକ କହନ୍ତି, ହରିଭକ୍ତି ମଣିଷ ଓ ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପବିତ୍ର କରେ; ସେଠାରେ ବିପଦ, ରୋଗ, ଚୋର ଓ ଦୁଷ୍ଟଶକ୍ତି ପ୍ରଭାବୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁ ଅଦିତିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ଅଦିତି ତାଙ୍କ ନିର୍ଗୁଣ-ସଗୁଣ ପରମତ୍ୱ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ବେଦମୟ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଶିବ-ଏକ୍ୟକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି। ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ‘ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା’ ଭକ୍ତଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା/ପତିବ୍ରତ, ଗୁରୁସେବା, ତୀର୍ଥରୁଚି, ତୁଳସୀପୂଜା, ନାମସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ, ଗୋରକ୍ଷା। ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ବାମନ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି; କଶ୍ୟପ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବଳିଙ୍କ ସୋମଯଜ୍ଞରେ ଶୁକ୍ର ଦାନ ନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବଳି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦାନ ହିଁ ଧର୍ମ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି। ବାମନ ତିନି ପଦ ଭୂମି ମାଗି ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖାଇ, ଭୂଦାନ ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଭଦ୍ରମତୀ-ସୁଘୋଷ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଫଳକ୍ରମ—ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଟ ହୋଇ ଲୋକ ମାପନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭେଦନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଦୋଦକରୁ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ବଳି ବନ୍ଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରସାତଳ ପାଆନ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରପାଳ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଏହି କଥାଶ୍ରବଣର ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।
Dharma-ākhyāna (Discourse on Dharma): Worthy Charity, Fruitless Gifts, and the Merit of Building Ponds
ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପାପନାଶକ ମହିମା ଶୁଣି ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ଦାନର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ ପଚାରନ୍ତି। ସନକ କହନ୍ତି—ଅବିନାଶୀ ଫଳ ପାଇଁ ଦାନ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦାନ ଗ୍ରହଣ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ଦମ୍ଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ବ୍ୟଭିଚାର, ହିଂସାତ୍ମକ/ଅଧର୍ମ ଜୀବିକା, ଅଶୁଦ୍ଧ ଯାଜନ, ଧର୍ମକର୍ମର ବ୍ୟବସାୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷୀଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ‘ନିଷ୍ଫଳ’ ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ତାଲିକା ମିଳେ। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦାନର ଶ୍ରେଣୀ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଷ୍ଣୁ-ପୂଜା ରୂପ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; କାମନାରେ, କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ/ଅପମାନ ସହ, କିମ୍ବା ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆ ଦାନ ମଧ୍ୟମ/ଅଧମ। ଧନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟବହାର ପରୋପକାର; ପରାର୍ଥେ ଜୀବନ ହିଁ ସତ୍ୟ ଜୀବନ। ପରେ ଧର୍ମରାଜ ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପୋଷଣ ଓ ପୋଖରୀ/ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣର ମହାପୁଣ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଖୋଦନ, କାଦୁଆ ସଫା, ବନ୍ଧ ବାନ୍ଧିବା, ଗଛ ଲଗାଇବା, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା—ଏହି ସାର୍ବଜନୀନ ଜଳକାର୍ଯ୍ୟ ପାପ ନାଶ କରି ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ଦେଉଛି ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Dharmānukathana (Narration of Dharma)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମରାଜ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ବଢୁଥିବା ଫଳଦାୟକ ଧର୍ମକର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ କହିଛନ୍ତି। ଶିବ କିମ୍ବା ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ, ମାଟିର ଛୋଟ ଦେଉଳ ମଧ୍ୟ, ଅନେକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଲୋକବାସ ଦେଇ ପରେ ବ୍ରହ୍ମପୁର, ସ୍ୱର୍ଗ ଆଦିରେ ଉନ୍ନତି କରାଇ ଶେଷରେ ଯୋଗଜନ୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ନେଇଯାଏ। କାଠ, ଇଟ, ପଥର, ସ୍ଫଟିକ, ତାମ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ସାମଗ୍ରୀଭେଦରେ ଏବଂ ପରିଷ୍କାର, ଲେପନ, ଜଳଛିଟା, ସଜାଣ, ରକ୍ଷା-ରଖରଖା ସେବାରେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ହୁଏ। ପୋଖରୀ, ଜଳାଶୟ, କୂଆ, ଟାଙ୍କି, ନାଳା/କ୍ୟାନାଲ, ଗ୍ରାମ, ଆଶ୍ରମ, ଉପବନ ଭଳି ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଉପକାର ଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି; ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ କଲେ ଗରିବ-ଧନୀ ସମାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ତୁଳସୀ ରୋପଣ-ସେଚନ, ପତ୍ରଦାନ, ଶାଳଗ୍ରାମାର୍ପଣ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ମହାପାପ ନାଶ କରି ନାରାୟଣଧାମରେ ଦୀର୍ଘବାସ ଦେଉଛି। ଦୁଧ, ଘିଅ, ପଞ୍ଚାମୃତ, ନଡ଼ିଆ ପାଣି, ଖଣ୍ଡସାର ରସ, ଛାଣା ପାଣି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ; ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗରେ ବିଶେଷ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଦାନଧର୍ମରେ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୋଦାନ ଓ ବିଦ୍ୟାଦାନ ମୋକ୍ଷଦାୟକ; ରତ୍ନ-ବାହନ ଦାନରେ ଭିନ୍ନ ଲୋକଫଳ। ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ଘଣ୍ଟା, ଶଙ୍ଖ, ଦୀପ ଆଦି ମନ୍ଦିରସେବାକୁ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ସେବା କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଧର୍ମ, କର୍ମ, ସାଧନ ଓ ଫଳ—ସବୁ ବିଷ୍ଣୁମୟ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Dharmopadeśa-Śānti: Rules of Impurity, Expiations, and Ancestor Rites
ଧର୍ମରାଜ ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରୁତି–ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ଶୌଚ ଓ ନିଷ୍କୃତି/ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିୟମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଭୋଜନ ସମୟରେ ଚାଣ୍ଡାଳ/ପତିତ ସ୍ପର୍ଶ, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦୋଷ, ମଳମୂତ୍ର, ବାନ୍ତି ଆଦିରୁ ଅଶୁଚି ହେଲେ ତ୍ରି-ସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ନାନ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଉପବାସ, ଘୃତାହୁତି ଓ ବହୁ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ ପରି କ୍ରମବଦ୍ଧ ପରିହାର କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ତ୍ୟଜ ସ୍ପର୍ଶ, ରଜସ୍ୱଳା, ପ୍ରସବ ସୂତକରେ—ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚାଦି କର୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ—ସ୍ନାନ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ମୈଥୁନଧର୍ମରେ ଋତୁ/ଅଋତୁ ଭେଦ, ଅନୁଚିତ ସଂଯୋଗ ଦୋଷ, ଏବଂ କିଛି ମହାପାତକରେ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶକୁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କୁହାଯାଇଛି। ଆତ୍ମହତ୍ୟା କିମ୍ବା ଅପଘାତ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ବହିଷ୍କାର ନୁହେଁ; ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ/କୃଚ୍ଛ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଗୋହିଂସା ନୀତି, ଶସ୍ତ୍ରଭେଦେ ତପର ମାପ, ମୁଣ୍ଡନ-ଶିଖା ନିୟମ ଓ ରାଜନ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଇଷ୍ଟ–ପୂର୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସୂତକ/ଗର୍ଭପାତ ଅଶୌଚକାଳ, ବିବାହରେ ଗୋତ୍ରାନ୍ତର ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣ ବିଧି-ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Pāpa-bheda, Naraka-yātanā, Mahāpātaka-vicāra, Atonement Limits, Daśa-vidhā Bhakti, and Gaṅgā as Final Remedy
ସନକଙ୍କ କଥିତ ସଂବାଦରେ ଧର୍ମରାଜ ଯମ ରାଜା ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ପାପଭେଦ, ନରକର ନାମ ଓ ଭୟଙ୍କର ଯାତନା (ଅଗ୍ନି, ଛେଦନ, ଶୀତଦଣ୍ଡ, ମଳାଦି ଦଣ୍ଡ, ଲୋହା ଉପକରଣ) ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଚାରି ମହାପାତକ—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ସୁରାପାନ, ସ୍ତେୟ (ବିଶେଷତଃ ସୁବର୍ଣ୍ଣଚୋରି) ଓ ଗୁରୁତଲ୍ପଗମନ—ସହ ପାପୀଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ପଞ୍ଚମ ବୋଲି, ଏବଂ ସମତୁଲ୍ୟ ପାପର ଗୁରୁତ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର୍ମର ଭେଦ, ଏବଂ ଈର୍ଷ୍ୟା, ଚୋରି, ବ୍ୟଭିଚାର, ମିଥ୍ୟାସାକ୍ଷ୍ୟ, ଦାନରେ ବାଧା, ଅତ୍ୟଧିକ କର, ମନ୍ଦିରଦୂଷଣ ଆଦି ପାଇଁ ନରକବାସ ଓ ନୀଚ ଜନ୍ମର ପରମ୍ପରା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧିରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଫଳ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ତାରକ ମହିମା, ଭକ୍ତିର ଦଶବିଧ (ତାମସ-ରାଜସ-ସାତ୍ତ୍ୱିକ କ୍ରମ), ହରି-ଶିବ ଅଭେଦ ଓ ପିତୃମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ଭଗୀରଥଙ୍କ ଗଙ୍ଗାନୟନ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
ନାରଦ ପଚାରନ୍ତି—ହିମାଳୟରେ ଭଗୀରଥ କିପରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା କିପରି ଅବତରିଲା। ସନକ କହନ୍ତି—ତପସ୍ବୀ-ରାଜା ଭଗୀରଥ ଭୃଗୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ମାନବ-ଉତ୍କର୍ଷର କାରଣ ଓ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିକର କର୍ମ ପଚାରନ୍ତି। ଭୃଗୁ ସତ୍ୟକୁ ଧର୍ମାନୁଗତ ଓ ପ୍ରାଣୀହିତକର ବଚନ ବୋଲି କହି, ଅହିଂସାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ସ୍ମରଣ ଶିଖାନ୍ତି—ପୂଜା ଓ ଜପରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ “ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ” ଓ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ “ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ”, ସହିତ ନାରାୟଣ ଧ୍ୟାନ। ଭଗୀରଥ ହିମବତରେ ଘୋର ତପ କରିଲେ; ତାହାର ତୀବ୍ରତାରେ ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପିତୃମୋକ୍ଷର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ଆରାଧନା କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଭଗୀରଥ ଈଶାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ଜଟାରୁ ଗଙ୍ଗା ନିର୍ଗତ ହୋଇ ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ସଗରପୁତ୍ରମାନେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପବିତ୍ର କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ/ପାଠ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ବକ୍ତାକୁ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ନେଇଯାଏ।
Dvādaśī-vrata: Month-by-month Viṣṇu Worship and the Year-End Udyāpana
ସୂତ ଆଲୋଚନାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଇଲେ; ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଗଙ୍ଗା-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ହରି-ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି-ନିବୃତ୍ତିର ସମନ୍ୱୟ କରେ। ସନକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରୁ କାର୍ତ୍ତିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାସକ୍ରମେ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ବ୍ରତଚକ୍ର କହନ୍ତି—ଉପବାସ, ଶୁଚିନିୟମ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ଦୁଧାଦିରେ ଅଭିଷେକ, କେଶବ-ନାରାୟଣ-ମାଧବ-ଗୋବିନ୍ଦ-ତ୍ରିବିକ୍ରମ-ବାମନ-ଶ୍ରୀଧର-ହୃଷୀକେଶ-ପଦ୍ମନାଭ- ଦାମୋଦର ଆଦି ନାମମନ୍ତ୍ର, ୧୦୮ ଆହୁତିର ହୋମ, ଜାଗରଣ ଓ ତିଳ, କୃଶରା, ଚାଉଳ, ଗହମ, ମଧୁ, ଅପୂପ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଦାନ। ଶେଷରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବାର୍ଷିକ ଉଦ୍ୟାପନ—ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ଚିତ୍ର, ବାରଟି କୁମ୍ଭ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ସମମୂଲ୍ୟ, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣ, ବୃହତ୍ ତିଳ-ହୋମ, ବାର ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ। ଫଳଶ୍ରୁତି ପାପନାଶ, କୁଳୋନ୍ନତି, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି; ଶ୍ରବଣ/ପାଠରେ ମଧ୍ୟ ବାଜପେୟ-ତୁଲ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣିମା-ବ୍ରତ’ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ଏହା ପାପନାଶକ, ଶୋକହର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅଶୁଭ ଗ୍ରହପ୍ରଭାବରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରୁ ବ୍ରତୀ ଦନ୍ତଧାବନ, ସ୍ନାନ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର, ଆଚମନ କରି ନାରାୟଣସ୍ମରଣ ସହ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ–ନାରାୟଣ ପୂଜା କରେ; ଉପଚାର, କୀର୍ତ୍ତନ/ପାଠ ଏବଂ ଗୃହ୍ୟବିଧିରେ ଚତୁରସ୍ର ସ୍ଥଣ୍ଡିଳରେ ଘୃତ-ତିଳ ଆହୁତି ପୁରୁଷସୂକ୍ତାନୁସାରେ ଦେଇ, ପରେ ଶାନ୍ତିସୂକ୍ତରେ ଶମନ କରେ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଦିନ ଉପବାସ ରଖି ଶ୍ୱେତପୁଷ୍ପ ଓ ଅକ୍ଷତରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ପାଷଣ୍ଡମାନଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇ ରାତି ଜାଗରଣ କରେ। ପରଦିନ ସକାଳେ ପୁନଃ ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ତାପରେ ଗୃହସ୍ଥଭୋଜନ। ମାସେ ମାସେ ଏକ ବର୍ଷ ପାଳନ କରି କାର୍ତ୍ତିକରେ ଉଦ୍ୟାପନରେ ମଣ୍ଡପସଜ୍ଜା, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ରଚନା, କୁମ୍ଭସ୍ଥାପନ, ପଞ୍ଚାମୃତାଭିଷେକ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିମା-ଦକ୍ଷିଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ତିଳଦାନ ଓ ତିଳହୋମ—ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Dhvajāropaṇa and Dhvajāgopaṇa: Procedure, Stotra, and Phala (Merit) of Raising Viṣṇu’s Flag
ସନକ ମୁନି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୱଜ (ପତାକା) ଉତ୍ତୋଳନ ଓ ଧ୍ୱଜଗୋପନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ପବିତ୍ର ବ୍ରତ ଶିଖାନ୍ତି; ଏହା ପାପନାଶକ ଏବଂ ଦାନ-ତୀର୍ଥକର୍ମ ସମ କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀରେ ଶୁଚିତା-ନିୟମରେ ଆରମ୍ଭ, ଏକାଦଶୀରେ ସଂଯମ ଓ ନିରନ୍ତର ନାରାୟଣସ୍ମରଣ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ ଓ ନନ୍ଦୀଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଗାୟତ୍ରୀମନ୍ତ୍ରରେ ଧ୍ୱଜ-ଦଣ୍ଡ ସଂସ୍କାର; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗରୁଡ (ବୈନତେୟ) ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂଜା, ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡରେ ଧାତା-ବିଧାତା ଅର୍ଚ୍ଚନ। ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ପୁରୁଷସୂକ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁସ୍ତୋତ୍ର, ଇରାବତୀ ଆଦି ସହ ୧୦୮ ପାୟସ ଆହୁତି, ଗରୁଡ ଓ ସୌର-ଶାନ୍ତି ହୋମ, ପରେ ହରିସନ୍ନିଧିରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ। ସଙ୍ଗୀତ-ସ୍ତୋତ୍ର ସହ ଧ୍ୱଜକୁ ନେଇ ଦ୍ୱାର କିମ୍ବା ମନ୍ଦିରଶିଖରେ ସ୍ଥାପନ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଓ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ। ଶେଷରେ ଗୁରୁ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ମାନ, ଭୋଜନ, ପାରଣ; ଫଳରେ ଶୀଘ୍ର ପାପକ୍ଷୟ, ଧ୍ୱଜ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହସ୍ର ଯୁଗ ସାରୂପ୍ୟ, ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟଲାଭ।
Dhvaja-Dhāraṇa Mahātmyam: Sumati–Satyamatī, Humility, and Deliverance by Hari’s Messengers
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଧ୍ୱଜଧାରଣରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ସୁମତିଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ କ’ଣ? ସନକ କୃତଯୁଗର କଥା କହନ୍ତି—ସତ୍ପଦ୍ୱୀପର ରାଜା ସୁମତି ଓ ରାଣୀ ସତ୍ୟମତୀ ଆଦର୍ଶ ବୈଷ୍ଣବ ଶାସକ; ସତ୍ୟବାଦୀ, ଅତିଥିସେବୀ, ଅହଂକାରହୀନ, ହରିକଥାରତ, ଅନ୍ନ-ଜଳଦାନ ଓ ପୋଖରୀ, ଉଦ୍ୟାନ, କୂଆ ଭଳି ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ। ସୁମତି ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରୀତିର୍ଥେ ସୁନ୍ଦର ଧ୍ୱଜ ଉଠାନ୍ତି। ଋଷି ବିଭାଣ୍ଡକ ଆସି ରାଜାଙ୍କ ବିନୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ବିନୟରେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଧ୍ୱଜଧାରଣ ଓ ମନ୍ଦିର-ନୃତ୍ୟ ସହ ତାଙ୍କ ବିଶେଷ ସମ୍ବନ୍ଧ କାହିଁକି—ପଚାରିଲେ ସୁମତି ପୂର୍ବଜନ୍ମର ମହାପାପ ଓ ବନବାସ କଥା କହନ୍ତି: ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିର ପାଖେ ରହି ଅଜାଣତେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେବା—ମରାମତି, ପରିଷ୍କାର, ଜଳଛିଟା, ଦୀପ ଜ୍ୱାଳା; ଶେଷରେ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ନୃତ୍ୟ। ତେବେ ଯମଦୂତଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହରିଦୂତ କହନ୍ତି—ହରିସେବା ଓ ଆକସ୍ମିକ ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପାପ ଦହନ କରେ। ଦମ୍ପତି ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ନିଆଯାନ୍ତି, ପରେ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ଫେରନ୍ତି; ଅଧ୍ୟାୟ ଏହି ପାପନାଶକ କଥାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ଫଳକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ସମାପ୍ତ।
The Pañcarātra Vow (Haripañcaka Vrata): Observance from Śukla Ekādaśī to Pūrṇimā
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ ହରିପଞ୍ଚକ/ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ବ୍ରତ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଞ୍ଚ ରାତିର ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତ, ଯାହା ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଶୌଚ, ଦନ୍ତଧାବନ-ସ୍ନାନ, ଦେବପୂଜା, ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ଓ ଏକଭୁକ୍ତ ନିୟମ; ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ, ପ୍ରାତଃ ଉଠି ଗୃହେ ହରିପୂଜା ଓ ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ। ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ-ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ-ତାମ୍ବୂଳ ଉପଚାର, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ବାସୁଦେବ/ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନମୟ ନମସ୍କାର; ପାଞ୍ଚ ରାତି ନିରାହାର ସଙ୍କଳ୍ପ, ଏକାଦଶୀ ଜାଗରଣ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ କ୍ଷୀରାଭିଷେକ, ତିଳହୋମ ଓ ତିଳଦାନ; ଷଷ୍ଠ ଦିନ ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ପରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ମଧୁ-ଘୃତଯୁକ୍ତ ପାୟସ, ଫଳ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳକଳଶ, ପଞ୍ଚରତ୍ନସହ ଘଟ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ, ବର୍ଷଚକ୍ରାନ୍ତେ ଉଦ୍ୟାପନ। ଶେଷରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ମୁକ୍ତି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Māsopavāsa (Month-long Fast) and Repeated Parāka Observances: Procedure and Fruits
ସନକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଆଷାଢ଼ରୁ ଆଶ୍ୱିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ମାସ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ମାସରେ କରାଯାଉଥିବା ‘ପାପନାଶକ’ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତର ବିଧି କହନ୍ତି। ବ୍ରତୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ କରି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରେ, ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ନିତ୍ୟକର୍ମ ସାରି କ୍ରୋଧବର୍ଜିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା କରେ। ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ କରି ମାସୋପବାସର ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ, ପାରଣ କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହେବ ବୋଲି କହେ। ହରିମନ୍ଦିରେ ବାସ କରି ପ୍ରତିଦିନ ପଞ୍ଚାମୃତସ୍ନାନ, ଅଖଣ୍ଡ ଦୀପ, ଅପାମାର୍ଗ ଦନ୍ତଧାବନ ଓ ବିଧିସ୍ନାନ, ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଦକ୍ଷିଣାସହ କରି, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହ ନିୟମିତ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରେ। ପରେ ପୁନଃପୁନ ମାସୋପବାସ/ପରାକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ମହାଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଶେଷରେ ହରି-ସାଦୃଶ୍ୟ ଓ ପରମାନନ୍ଦ ମିଳେ। ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ନାରାୟଣଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷ ସୁଲଭ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Ekādaśī Vrata-Vidhi and the Galava–Bhadrashīla Itihāsa (Dharmakīrti before Yama)
ସନକ ଏକାଦଶୀକୁ ସର୍ବଜନ-ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି-ବ୍ରତ ଭାବେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟତିଥି କହି, ଏକାଦଶୀ ଦିନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ, ଏବଂ ଦଶମୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଏକବାର ଭୋଜନ—ଏଭଳି ତିନି ଦିନର ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର-ସଙ୍କଳ୍ପ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣରେ କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ପୁରାଣଶ୍ରବଣ, ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପୂଜା କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଦାନ, ତାପରେ ସଂଯତ ବାଣୀରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। କୁସଙ୍ଗ ଓ ଦମ୍ଭ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ଇତିହାସରେ ଗାଲବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଦ୍ରଶୀଳ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଧର୍ମକୀର୍ତ୍ତି ରାଜାଙ୍କ କଥା କହେ—ରେବାତଟରେ ଅଜାଣତେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ-ଜାଗରଣ ହେବାରୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ପାପମୁକ୍ତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଯମ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ନାରାୟଣଭକ୍ତଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ଏକାଦଶୀ ଓ ନାମସ୍ମରଣର ତାରକ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Varṇāśrama-ācāra: Common Virtues, Varṇa Duties, and the Four Āśramas
ସୂତ କହନ୍ତି—ସନକଙ୍କ ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ବ୍ରତଦିନ ବିଷୟକ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ପରେ ନାରଦ ସର୍ବାଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବ୍ରତର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହିଲେ; ପରେ ବର୍ଣ୍ଣନିୟମ, ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସନକ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଅକ୍ଷୟ ହରିଙ୍କ ପୂଜା ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାନୁକୂଳ ଆଚରଣରେ ହୁଏ। ସେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉପନୟନଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ତିନି ଦ୍ୱିଜବର୍ଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ସ୍ୱଧର୍ମ ଓ ଗୃହ୍ୟକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଉପରେ ଜୋର ଦେଲେ; ସ୍ମୃତିବିରୋଧ ନ ହେଲେ ଦେଶାଚାରକୁ ମାନ୍ୟ କଲେ। କଳିଯୁଗରେ ବର୍ଜ୍ୟ/ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆଚାର, କିଛି ଯଜ୍ଞ ଓ ବିଶେଷ ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସ୍ୱଧର୍ମ ତ୍ୟାଗରୁ ପାଖଣ୍ଡରେ ପତନ ହୁଏ ବୋଲି ସତର୍କ କଲେ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ରଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସାଧାରଣ ଗୁଣ—ସରଳତା, ପ୍ରସନ୍ନତା, କ୍ଷମା, ବିନୟ—କହି, ଆଶ୍ରମକ୍ରମକୁ ପରମଧର୍ମସାଧନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ କର୍ମଯୋଗକୁ ଅନାବୃତ୍ତି ପରମପଦର ପଥ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Varṇāśrama Saṁskāras, Upanayana Windows, Brahmacārin Ācāra, and Anadhyāya Prohibitions
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ ବୈଦିକ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ପରଧର୍ମ-ନିନ୍ଦା, ଗର୍ଭାଧାନାଦି ସଂସ୍କାର, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ଜନ୍ମକ୍ରିୟା (ସୀମନ୍ତ, ଜାତକର୍ମ, ନାନ୍ଦୀ/ବୃଦ୍ଧି-ଶ୍ରାଦ୍ଧ), ନାମକରଣ ନିୟମ, ଚୂଡାକରଣର ସମୟ ଓ ଭୁଲ୍ ହେଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ଉପନୟନ ବୟସ, ମୁଖ୍ୟ ସମୟ ଛୁଟିଲେ ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ମେଖଳା, ଅଜିନ, ଦଣ୍ଡ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦିର ଯଥାଯଥ ଲକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଆଚାର—ଗୁରୁକୁଳବାସ, ଭିକ୍ଷାଜୀବନ, ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ ଓ ତର୍ପଣ, ଆହାର ନିୟମ, ନମସ୍କାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ କାହାକୁ ସମ୍ମାନ/କାହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା—ବିଧିବଦ୍ଧ। ଶେଷରେ ଶୁଭାଶୁଭ କାଳ, ଦାନଫଳଦାୟୀ ତିଥି (ମନ୍ୱାଦୀ, ଯୁଗାଦୀ, ଅକ୍ଷୟ ଦିନ), ଅନଧ୍ୟାୟ ନିୟମ; ନିଷିଦ୍ଧ ସମୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କଲ୍ୟାଣନାଶକ ମହାପାପ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ଅନ୍ତେ ବେଦାଧ୍ୟୟନକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପଥ ଏବଂ ବେଦକୁ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।
Gṛhastha-praveśa: Vivāha-bheda, Ācāra-śauca, Śrāddha-kāla, and Vaiṣṇava-lakṣaṇa
ସନକ–ନାରଦ ସଂବାଦରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତି ପରେ ଗୁରୁସେବା, ଅନୁମତି, ଅଗ୍ନି-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ ଏବଂ ବିବାହ ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ପ୍ରବେଶ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ଯୋଗ୍ୟ ବର–ବଧୂ ଚୟନର ଗୁଣ, ସଗୋତ୍ର ଓ ନିକଟ ସମ୍ବନ୍ଧର ସୀମା, ଅଯୋଗ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଆଠ ପ୍ରକାର ବିବାହ ଦେଖାଇ କିଛିର ନିନ୍ଦା ଓ କିଛିର କ୍ରମିକ ଅନୁମତି କୁହାଯାଇଛି। ବାହ୍ୟ–ଆନ୍ତର ଆଚାର—ବସ୍ତ୍ର, ଶୌଚ, ବାକ୍-ସଂଯମ, ଗୁରୁସମ୍ମାନ, ନିନ୍ଦା ଓ କୁସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଅପବିତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ପରେ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ ଓ ଶୁଭାଶୁଭ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା, ନିତ୍ୟ–ନୈମିତ୍ତିକ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳ—ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ପ୍ରେତପକ୍ଷ, ମନ୍ୱାଦି, ଅଷ୍ଟକା, ତୀର୍ଥ ପ୍ରସଙ୍ଗ—ବିସ୍ତାରରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ ଭାବ: ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତୁଳସୀ/ତିଲକ ନିଷେଧ ନିରାଧାର, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁକୃପା ଧର୍ମସିଦ୍ଧିର ନିଶ୍ଚୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Gṛhastha-nitya-karman: Śauca, Sandhyā-vidhi, Pañca-yajña, and Āśrama-krama
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ନିତ୍ୟଧର୍ମ ଶିଖାନ୍ତି—ମଳତ୍ୟାଗରେ ଦିଗ୍ନିୟମ ଓ ସଂଯମ, ନିଷିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ, ଏବଂ ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତର ଶୌଚର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ। ମାଟି ଓ ଜଳଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ଗ୍ରାହ୍ୟ ମାଟିର ଉତ୍ସ, ଶୋଧନ ପ୍ରୟୋଗର କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା, ଆଶ୍ରମଭେଦେ ଗୁଣକ, ରୋଗ/ଆପଦରେ ଛାଡ଼ ଓ ନାରୀ-ପ୍ରସଙ୍ଗର ନିୟମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ଆଚମନର ସ୍ପର୍ଶକ୍ରମ, ଦନ୍ତଧାବନ ପାଇଁ ଦାତୁନ ଚୟନ ମନ୍ତ୍ରସହ, ନଦୀ-ତୀର୍ଥ-ମୋକ୍ଷଦ ନଗର ଆହ୍ୱାନ କରି ସ୍ନାନ, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧି—ସଙ୍କଳ୍ପ, ବ୍ୟାହୃତି-ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ନ୍ୟାସ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ମାର୍ଜନ, ଅଘମର୍ଷଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ଗାୟତ୍ରୀ/ସାବିତ୍ରୀ/ସରସ୍ୱତୀ ଧ୍ୟାନ। ସନ୍ଧ୍ୟା ଅବହେଳାର ଦୋଷ, ଆଶ୍ରମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ-ନିୟମ, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ, ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଓ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ବିଧିତ। ଶେଷରେ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ତପ, ଯତି-ଆଚାର, ନାରାୟଣକେନ୍ଦ୍ରିତ ବେଦାନ୍ତ ଧ୍ୟାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମପଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ‘ପରମ ପ୍ରୟୋଗ’ ଶିଖାନ୍ତି। ପୂର୍ବଦିନ ନିୟମ—ଏକବେଳ ଭୋଜନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଭୂମିଶୟନ, ଯାତ୍ରା/କ୍ରୋଧ/ମୈଥୁନ ତ୍ୟାଗ; ଆମନ୍ତ୍ରିତମାନେ ସଂଯମଭଙ୍ଗ କଲେ ଘୋର ପାପ ବୋଲି ସତର୍କତା। ପରେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ସ୍ମୃତି-ବେଦାନ୍ତନିପୁଣ, ଦୟାଳୁ; ଅଯୋଗ୍ୟ—ଅଙ୍ଗବିକୃତି, ଅଶୁଦ୍ଧ ଜୀବିକା, ଦୁରାଚାର, ବେଦ/ମନ୍ତ୍ର ବିକ୍ରୟ ଇତ୍ୟାଦି। କୁତପକାଳ ଅପରାହ୍ଣରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି କ୍ଷୟାହ, ବିଦ୍ଧା, କ୍ଷୟ-ବୃଦ୍ଧି ତିଥି, ପରା-ତିଥି ନ୍ୟାୟ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ବିଧି—ବିଶ୍ୱଦେବ ଓ ପିତୃ ଆମନ୍ତ୍ରଣ, ମଣ୍ଡଳ ଆକାର, ପାଦ୍ୟ-ଆଚମନୀୟ, ତିଳ ଛିଟା, ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରସଙ୍କେତ, ପୂଜା, ହବିଷ୍ୟ-ହୋମ (ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ ତାଳ-ହୋମ), ମୌନରେ ଭୋଜନବିଧି, ଗାୟତ୍ରୀଜପ ସଂଖ୍ୟା, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ/ତ୍ରିମଧୁ/ତ୍ରିସୁପର୍ଣ୍ଣ/ପାବମାନ ପାଠ, ପିଣ୍ଡଦାନ, ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ, ଅକ୍ଷୟୋଦକ, ଦକ୍ଷିଣା, ବିସର୍ଜନମନ୍ତ୍ର। ଶେଷରେ ଆପତ୍କାଳୀନ ବିକଳ୍ପ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ନିଷ୍କର୍ଷ—ସବୁଠି ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ୟାପ୍ତ; ସଠିକ୍ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାପ ନାଶ କରି ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କରେ।
Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
ସନକ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୌତ‑ସ୍ମାର୍ତ କର୍ମ, ବ୍ରତ ଓ ଦାନରେ ଯଥାର୍ଥ ତିଥି‑ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ସେ ଉପବାସଯୋଗ୍ୟ ତିଥି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପରବିଦ୍ଧା‑ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା, ପୂର୍ବାହ୍ନ‑ଅପରାହ୍ନ, ପ୍ରଦୋଷକାଳ ଏବଂ କ୍ଷୟ‑ବୃଦ୍ଧି ତିଥି ଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତିଥି‑ନକ୍ଷତ୍ର ଆଧାରିତ ବ୍ରତର ନିଷ୍ପତ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଏକାଦଶୀ‑ଦ୍ୱାଦଶୀ ବିରୋଧରେ ଦଶମୀ ଦୋଷ, ଦ୍ୱି‑ଏକାଦଶୀ, ପାରଣ ସମୟ, ଗୃହସ୍ଥ‑ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭେଦ ଇତ୍ୟାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଗ୍ରହଣଧର୍ମରେ ଭୋଜନ ନିଷେଧ, ଗ୍ରହଣକାଳ ଜପ‑ହୋମ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର/ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ପୃଥକ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ବିଧାନ କୁହାଯାଏ। ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପୁଣ୍ୟକାଳ ରାଶି ଅନୁସାରେ ଘଟିକାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କର୍କଟରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ମକରରେ ଉତ୍ତରାୟଣ ନିର୍ଦେଶ ଅଛି। ଶେଷରେ ଭକ୍ତିସହିତ କୁହାଯାଏ—ବିଧିନିଷ୍ଠ ଧର୍ମ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମଧାମକୁ ନେଇଯାଏ।
Prāyaścitta for Mahāpātakas and the Sin-destroying Power of Viṣṇu-smaraṇa
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି କ୍ରିୟାକର୍ମର ଅନିବାର୍ୟ ପୂରଣ—ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିନା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ନାରାୟଣାଭିମୁଖ ଭାବରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ। ଏଠାରେ ଚାରି ମହାପାତକ—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ସୁରାପାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣସ୍ତେୟ, ଗୁରୁତଲ୍ପଗମନ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏମିତି ପାପୀଙ୍କ ସଂସର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚମ ଦୋଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି, ଏବଂ ସହବାସର ଅବଧି ଅନୁସାରେ ପତନର ମାପ ଦିଆଯାଇଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ବଧ ପାଇଁ କପାଳଧାରଣ ତପ, ତୀର୍ଥବାସ, ଭିକ୍ଷା, ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା, ବହୁବର୍ଷୀୟ ବ୍ରତ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ରାଜଦଣ୍ଡ ନିୟମ ଓ ନାରୀ-ଶିଶୁ-ରୋଗୀ ପାଇଁ ଶମନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସୁରାର ପ୍ରକାର, ପାତ୍ର, ଔଷଧୀୟ ଅପବାଦ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଦୀକ୍ଷା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚୋରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ, ତ୍ରସରେଣୁରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାପ, ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମ-ଗାୟତ୍ରୀଜପ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଅନୈତିକ ସମ୍ଭୋଗ, ପଶୁହିଂସା, ଅଶୌଚସ୍ପର୍ଶ, ଖାଦ୍ୟ-ବାକ୍ ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ—ହରିଭକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣର ମହିମା—ଏକଥର ସ୍ମରଣେ ମଧ୍ୟ ପାପରାଶି ନାଶ ହୋଇ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Yamapatha (The Road of Yama), Dāna-Phala, and the Imperishable Fruition of Karma
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ଯମାଧୀନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ପରଲୋକପଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସନକ ଧର୍ମାତ୍ମା—ବିଶେଷକରି ଦାନଶୀଳ—ମାନଙ୍କର ସୁଗମ ଗତି ଓ ପାପୀମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଦୂରତା, କଠୋର ପଥ, ତୃଷ୍ଣା, ଯମଦୂତଙ୍କ ପ୍ରହାର, ବାନ୍ଧି ଟାଣିନେବା ପରି ଭୟଙ୍କର ଯାତନା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଧର୍ମଜୀବନର ଆଶ୍ୱାସନ ଓ ଫଳ କହନ୍ତି—ଅନ୍ନ, ଜଳ, ଦୁଧ-ଘିଅ, ଦୀପ, ବସ୍ତ୍ର, ଧନ ଦାନ କଲେ ସେହିପରି ଭୋଗ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ; ଗୋ, ଭୂମି, ଗୃହ, ଯାନ, ପଶୁ ଇତ୍ୟାଦି ମହାଦାନ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଯାନ ଦିଏ; ମାତାପିତା-ଋଷିସେବା, ଦୟା, ଜ୍ଞାନଦାନ ଓ ପୁରାଣପାଠ ଯାତ୍ରାକୁ ଉନ୍ନତ କରେ। ଯମ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟରୂପେ ସମ୍ମାନ କରି ଶେଷ ପାପ ବିଷୟରେ ସତର୍କ କରନ୍ତି; ପାପୀମାନେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ହିସାବରେ ବିଚାରିତ ହୋଇ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପରେ ସ୍ଥାବର ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟରେ ପୁଣ୍ୟ କିପରି ଟିକିଥାଏ—ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ସନକ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ସ୍ୱରୂପ, ଗୁଣାନୁସାର ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ରୁଦ୍ରରୂପ ପ୍ରକାଶ, ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନ କର୍ମ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ନ ନଶିବା ଉପଦେଶରେ ନିରାକରଣ କରନ୍ତି।
Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ ବନ୍ଧନର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାନ୍ତି—ଜୀବମାନେ ପୁଣ୍ୟଲୋକ ଭୋଗ କରି ପାପଫଳ ଦୁଃଖରେ ପତିତ ହୋଇ, ସ୍ଥାବର (ବୃକ୍ଷ-ତୃଣ-ପର୍ବତ) ଠାରୁ କୃମି, ପଶୁ ଆଦି ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଶେଷେ ମାନବଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି। ଉଦ୍ଭିଦ ବୃଦ୍ଧିର ଉପମାରେ ସଂସ୍କାର ଦେହଧାରଣ ଓ ଫଳଭୋଗକୁ କିପରି ନିୟତ କରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ପରେ ଗର୍ଭବାସର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା—ଶୁକ୍ର ସହ ଜୀବପ୍ରବେଶ, କଲଲାଦି ଭ୍ରୂଣାବସ୍ଥା, ଗର୍ଭଯାତନା ଓ ପୂର୍ବ ନରକସ୍ମୃତି; ଜନ୍ମକୁ ହିଂସାମୟ ଏବଂ ବିସ୍ମୃତିକୁ ଅଜ୍ଞାନଜନ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଅସହାୟ ଶୈଶବ, ଶାସନହୀନ ବାଲ୍ୟ, ଲୋଭ-କାମପ୍ରେରିତ ଯୌବନ, ଚିନ୍ତାଭରା ଗୃହସ୍ଥଜୀବନ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ଯମଦୂତ ବନ୍ଧନ ଏବଂ ପୁନଃ ନରକାନୁଭବ। ଶେଷରେ ଦୁଃଖକୁ କର୍ମକ୍ଷୟଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧିକର ବୋଲି କହି, ଉପାୟ ଭାବେ ପରମଜ୍ଞାନସାଧନା ଓ ଜଗତ୍କାରଣ-ଲୟସ୍ୱରୂପ ହରି/ନାରାୟଣଙ୍କ ଭକ୍ତିପୂଜାକୁ ସଂସାରମୋକ୍ଷର ସିଧା ପଥ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଜୀବ ନିରନ୍ତର କର୍ମ କରି ଫଳ ଭୋଗୁଥିବାବେଳେ ସଂସାର-ପାଶ କିପରି କଟିବ? ସନକ ନାରଦଙ୍କ ପବିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବିଷ୍ଣୁ/ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟକର୍ତ୍ତା ଓ ମୋକ୍ଷଦାତା ବୋଲି କହନ୍ତି—ଭକ୍ତି, ଶରଣାଗତି, ଦିବ୍ୟରୂପ ଉପାସନା ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅଦ୍ୱୈତ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ମଧ୍ୟ। ପରେ ନାରଦ ଯୋଗସିଦ୍ଧି କିପରି ହୁଏ ପଚାରନ୍ତି। ସନକ କହନ୍ତି—ମୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନରୁ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଭକ୍ତି; ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ ଆଦି ପୁଣ୍ୟକର୍ମରୁ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମେ। ଯୋଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କର୍ମଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନଯୋଗ; ଜ୍ଞାନଯୋଗ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମାଧାର ଆବଶ୍ୟକ, କେଶବଙ୍କ ପ୍ରତିମାପୂଜା ଓ ଅହିଂସା-ଆଧାରିତ ନୀତି ଉପରେ ଜୋର। ପାପକ୍ଷୟ ପରେ ନିତ୍ୟ-ଅନିତ୍ୟ ବିବେକରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ମୁମୁକ୍ଷୁତ୍ୱ ଜାଗେ। ପର/ଅପର ଆତ୍ମା, କ୍ଷେତ୍ର-କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ମାୟା ଓ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ (ମହାବାକ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷବୋଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗ—ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ (ନାଡୀ ଓ ଚତୁର୍ବିଧ ଶ୍ୱାସ), ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି—ବିସ୍ତାରେ କହି ବିଷ୍ଣୁରୂପ ଧ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଚିନ୍ତନକୁ ପରମ ସାଧନା ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
The Characteristics of Devotion to Hari
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଯୋଗର ଅଙ୍ଗ ଶିଖାଇଦେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ସନକ କହନ୍ତି—ନାରାୟଣଙ୍କ ଏକାଗ୍ର ଭଜନରୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଭକ୍ତମାନେ ଶତ୍ରୁତା ଓ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ପୂଜା ଓ ନାମସେବାରେ ଲାଗିଲେ ସାର୍ଥକ ହୁଏ। ସେ ଗୁରୁ ଓ କେଶବଙ୍କ ପରମ ମହିମା ପୁନଃପୁନଃ ଘୋଷଣା କରି, ଅସାର ସଂସାରରେ ହରି-ଉପାସନାକୁ ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥିର ସତ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ, ନମ୍ରତା, କରୁଣା, ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ନିରନ୍ତର ନାମଜପ ସହ ଜାଗ୍ରତ–ସ୍ୱପ୍ନ–ସୁଷୁପ୍ତି ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାଧି-ଅତୀତ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଜୀବନ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ବୋଲି ତ୍ୱରା ଭକ୍ତିର ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି, ଗର୍ବ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୋଧ, କାମକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିର ସେବାକୁ (ସଫା କରିବା ମଧ୍ୟ) ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଭକ୍ତି ସାମାଜିକ ଭେଦରୁ ଉପରେ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ସ୍ମରଣ, ପୂଜା ଓ ଶରଣାଗତି ସଂସାର ବନ୍ଧନ କାଟି ପରମ ଧାମକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଅନ୍ତି।
The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)
ସନକ ବିଷ୍ଣୁମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନର ତତ୍କ୍ଷଣ ପାପନାଶକ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ସାଧକମାନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା-ଭେଦ କହନ୍ତି—ଶାନ୍ତ ଲୋକ ଷଡ୍ରିପୁ ଜୟ କରି ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ଅକ୍ଷରକୁ ପାଆନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧକର୍ମୀ କର୍ମଯୋଗରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପାଆନ୍ତି, ଲୋଭ-ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି। ପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ-ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେବା ପ୍ରାଚୀନ କଥା—ବେଦମାଳୀ ନାମକ ବେଦଜ୍ଞ ହରିଭକ୍ତ ପରିବାରଲୋଭରେ ଅଧର୍ମ ବ୍ୟବସାୟରେ ପଡ଼ି ନିଷିଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ, ମଦ, ବ୍ରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିକ୍ରି କରେ ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଆଶାର ଅତୃପ୍ତି ଦେଖି ସେ ବୈରାଗ୍ୟ ଧରି ଧନ ବାଣ୍ଟି, ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରି ନର-ନାରାୟଣ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ତେଜସ୍ୱୀ ମୁନି ଜାନନ୍ତୀଙ୍କୁ ଭେଟି ଆତିଥ୍ୟ ପାଇ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ମାଗେ। ଜାନନ୍ତୀ ନିରନ୍ତର ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ, ପରନିନ୍ଦା-ତ୍ୟାଗ, ଦୟା, ଷଡ୍ଦୋଷ ପରିତ୍ୟାଗ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ନିଷ୍କାମ ପୁଷ୍ପ-ପତ୍ର ପୂଜା, ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ ତର୍ପଣ, ଅଗ୍ନିସେବା, ମନ୍ଦିର ସଫା/ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାର/ଦୀପଦାନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ନିତ୍ୟ ପୁରାଣ-ବେଦାନ୍ତ ଅଧ୍ୟୟନ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ‘ମୁଁ କିଏ?’ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମନୋଜାତ ଅହଂକାର, ନିର୍ଗୁଣ ଆତ୍ମା ଓ ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’ ମହାବାକ୍ୟରେ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ନେଇଯାଏ; ବାରାଣସୀରେ ଅନ୍ତିମ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ କର୍ମବନ୍ଧନ ଛେଦକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Yajñamālī–Sumālī Upākhyāna: Merit-Transfer through Temple Plastering (Lepa) and the Redemption of a Sinner
ସନକ ନାରଦଙ୍କୁ ବେଦମାଳାଙ୍କ ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁତ୍ର—ଯଜ୍ଞମାଳୀ ଓ ସୁମାଳୀ—ର ବିପରୀତ ଜୀବନକଥା କହନ୍ତି। ଯଜ୍ଞମାଳୀ ନ୍ୟାୟରେ ଉତ୍ତରାଧିକାର ବଣ୍ଟନ କରି ଦାନଧର୍ମ କରେ, ପିତାଙ୍କ ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ ଓ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିର ସେବା କରେ; ସୁମାଳୀ ସଙ୍ଗୀତ, ମଦ୍ୟ, ବେଶ୍ୟାସଙ୍ଗ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ଆଦି ଦୁର୍ବ୍ୟସନରେ ଧନ ନଷ୍ଟ କରି, ପରେ ଚୋରି ଓ ନିଷିଦ୍ଧ ଭୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପତିତ ହୁଏ। ଉଭୟ ଏକାସାଥି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଯଜ୍ଞମାଳୀଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଦୂତ ବିମାନରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ପଥରେ ସେ ସୁମାଳୀକୁ ଯମଦୂତମାନେ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ପ୍ରେତ ଭାବେ ଟାଣିନେଉଥିବା ଦେଖେ। କରୁଣାରେ ସେ ସଖ୍ୟଧର୍ମ (ସପ୍ତପଦୀ) ସ୍ମରି ଏମିତି ପାପୀର ମୋକ୍ଷ ଉପାୟ ପଚାରେ। ବିଷ୍ଣୁଦୂତ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯଜ୍ଞମାଳୀ ହରିମନ୍ଦିରର କାଦୁଆ ହଟାଇ ଲେପ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ କରିଥିଲା; ସେହି ଲେପକର୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ ଦାନ ହୋଇପାରେ। ଯଜ୍ଞମାଳୀ ସେ ପୁଣ୍ୟ ସୁମାଳୀକୁ ଦେଲେ ଯମଦୂତ ପଳାନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ରଥ ଆସେ ଓ ଉଭୟ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞମାଳୀ ପରମ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସୁମାଳୀ ପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ହରିଭକ୍ତ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ କରି ପରମ ପଦ ପାଏ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ହରିଭକ୍ତସଙ୍ଗ ଓ ହରିନାମ ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ ବୋଲି ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ।
Hari-nāma Mahimā and Caraṇāmṛta: The Redemption of the Hunter Gulika (Uttaṅka Itihāsa)
ସନକ କମଳାପତି/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହିମା କହି ଜଣାନ୍ତି—ବିଷୟମୋହ ଓ ମମତାରେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକଙ୍କ ପାପ ହରିନାମ ଏକମାତ୍ରେ ନାଶ କରେ। ସେ ନୀତିରେ ରେଖା ଟାଣନ୍ତି: ହରିପୂଜା ବିନା ଗୃହ ଶ୍ମଶାନସଦୃଶ; ବେଦଦ୍ୱେଷ ଓ ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ୱେଷ ରାକ୍ଷସୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି; ଦ୍ୱେଷରେ କରା ପୂଜା ସ୍ୱୟଂବିନାଶକ; ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ ଲୋକହିତପର ଓ ‘ବିଷ୍ଣୁମୟ’। ପରେ କୃତଯୁଗର ଇତିହାସ—ହିଂସ୍ର ପାପୀ ଗୁଲିକ କେଶବମନ୍ଦିର ଲୁଟିବାକୁ ଯାଇ ବୈଷ୍ଣବ ମୁନି ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଉତ୍ତଙ୍କ ତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି କ୍ଷମା, ମମତାର ନିରର୍ଥକତା ଓ ଦୈବର ଅନିବାର୍ୟତା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେବଳ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ହିଁ ସାଥୀ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ହରିସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଗୁଲିକ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି ପାପ ସ୍ୱୀକାର କରି ମରେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନଜଳ/ଚରଣାମୃତରେ ସେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ଉତ୍ତଙ୍କ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଭକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିତ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି।
The Greatness of Viṣṇu (Uttaṅka’s Hymn, Hari’s Manifestation, and the Boon of Bhakti)
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କେଉଁ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଜନାର୍ଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଉତ୍ତଙ୍କ କେଉଁ ବର ପାଇଲେ। ସନକ କହନ୍ତି: ହରିଭକ୍ତ ଉତ୍ତଙ୍କ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦୋଦକର ପବିତ୍ରତାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରେ; ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଦିକାରଣ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ମାୟା-ଗୁଣାତୀତ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଜଗତର ଆଧାର ଭାବେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ରୂପରେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ଶରଣାଗତିରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଉତ୍ତଙ୍କ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି କାନ୍ଦେ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ସ୍ନାନ କରାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ବର ଦେଲେ, ଉତ୍ତଙ୍କ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ମାଗେ। ପ୍ରଭୁ ତାହା ଦେଇ, ଶଙ୍ଖସ୍ପର୍ଶରେ ଦୁର୍ଲଭ ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନ ଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ କ୍ରିୟା-ଯୋଗରେ ଉପାସନା କରି ନର-ନାରାୟଣ ଧାମକୁ ଯାଇ ମୋକ୍ଷ ପାଇବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ପାପକ୍ଷୟ, ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତେ ମୋକ୍ଷ।
The Greatness of Viṣṇu (Viṣṇor Māhātmya)
ସନକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ହରି-କଥା, ହରି-ନାମ ଓ ଭକ୍ତ-ସଙ୍ଗ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଶକ୍ତିର ମୂଳ। ନାମ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତମାନେ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣ ଯେପରି ହେଉ, ପୂଜ୍ୟ; ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସ୍ମରଣ, ପୂଜା, ଧ୍ୟାନ ଓ ନମସ୍କାର ମଧ୍ୟ ସଂସାରସାଗର ପାର କରାଏ। ପରେ ପୁରାତନ କଥା—ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ରାଜା ଜୟଧ୍ୱଜ ରେବା/ନର୍ମଦା ତଟରେ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିର ମାର୍ଜନ ଓ ଦୀପଦାନ କରନ୍ତି; ପୁରୋହିତ ବୀତିହୋତ୍ର ଏହି ଦୁଇ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଶେଷ ଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ରାଜା ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଶୃଙ୍ଖଳା କହନ୍ତି: ପଣ୍ଡିତ କିନ୍ତୁ ପତିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୈବତ ନିଷିଦ୍ଧ ଜୀବିକାରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ମରି, ପାପୀ ଚାଣ୍ଡାଳ ଦଣ୍ଡକେତୁ ହୁଏ। ସେ ରାତିରେ ଜଣେ ନାରୀ ସହ ଶୂନ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନାୟାସରେ ମାର୍ଜନ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦୀପ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପାହାରାଦାର ମାରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଦୂତ ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ପୃଥିବୀରେ ସମୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଜୟଧ୍ୱଜ କହନ୍ତି—ସଙ୍କଳ୍ପଯୁକ୍ତ ଭକ୍ତିର ଫଳ ଅପରିମେୟ; ଜଗନ୍ନାଥ/ନାରାୟଣ ପୂଜା, ସତ୍ସଙ୍ଗ, ତୁଳସୀ-ସେବା, ଶାଳଗ୍ରାମ ଆରାଧନା ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯାହା ଅନେକ ପିଢ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti
ସନକ ଶ୍ରବଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତନରେ ପାପନାଶ କରୁଥିବା ବୈଷ୍ଣବ ସ୍ତୁତିର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପୁରାତନ ସମ୍ବାଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦିବ୍ୟଭୋଗମଧ୍ୟରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମ-କଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର-ଦେବତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ବୃହସ୍ପତି ନିଜ ଜ୍ଞାନସୀମା କହି ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ଅବତରିତ ସୁଧର୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାନ୍ତି। ସୁଧର୍ମାଙ୍କ ସଭାରେ ଇନ୍ଦ୍ର କଳ୍ପବୃତ୍ତାନ୍ତ ଓ ସୁଧର୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସୁଧର୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ (1000 ଚତୁର୍ୟୁଗ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଚୌଦ ମନୁ, ସେମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେବଗଣକୁ ମନ୍ୱନ୍ତରକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଜଗତ-ପ୍ରଶାସନର ପୁନରାବୃତ୍ତ ଗଠନ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ନିଜ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କହନ୍ତି—ସେ ପାପୀ ଗୃଧ୍ର ଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିର ନିକଟେ ହତ ହେଲେ; ଏକ କୁକୁର ତାଙ୍କୁ ବୋହି ମନ୍ଦିର ପରିକ୍ରମା କରୁଥିବାରୁ ଅଜାଣତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ହେଲା ଓ ଉଭୟ ପରମପଦ ପାଇଲେ। ଶେଷରେ ଭକ୍ତିଫଳ—ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପରିକ୍ରମା ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ନାରାୟଣ ସ୍ମରଣ-ପୂଜା ପାପ ନାଶ କରି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଶେଷ କରେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ଦିଏ; ଏହି ଉପଦେଶ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ଫଳ ଦିଏ।
Yuga-Dharma Framework, Kali-Yuga Diagnosis, and the Hari-Nāma Remedy (Transition to Vedānta Inquiry)
ନାରଦ ସନକଙ୍କୁ ଯୁଗମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ, ଅବଧି ଓ କାର୍ଯ୍ୟନିୟମ ପଚାରନ୍ତି। ସନକ ସନ୍ଧ୍ୟା–ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ ଚତୁର୍ୟୁଗର ଗଠନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କୃତରୁ କଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମର କ୍ରମଶଃ ଅବନତି, ଯୁଗାନୁସାରେ ହରିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ, ଏବଂ ଦ୍ୱାପରରେ ବେଦବିଭାଗ କଥା କହନ୍ତି। ପରେ କଳିଯୁଗର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର—ବ୍ରତ-ଯଜ୍ଞର ଲୋପ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମରେ ଦମ୍ଭ, ରାଜପୀଡନ, ସାମାଜିକ ଭୂମିକାର ଗୋଳମାଳ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ–ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ପାଖଣ୍ଡର ଉଦୟ। ତଥାପି ହରିଭକ୍ତଙ୍କୁ କଳି କ୍ଷତି କରିପାରେନି ବୋଲି କହି, ଯୁଗଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ଦର୍ଶାନ୍ତି; କଳିରେ ଦାନ ଓ ବିଶେଷତଃ ହରିନାମ-ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ କହନ୍ତି। ହରି (ଏବଂ ଶିବ) ନାମାବଳୀ ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଆଲୋଚନା ଯୁଗଧର୍ମରୁ ମୋକ୍ଷଧର୍ମକୁ ମୁହାଁ ନେଇ—ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଚାହାନ୍ତି, ସନକ ତାଙ୍କୁ ସନନ୍ଦନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାନ୍ତି, ଏବଂ ବେଦାନ୍ତ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।