Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
ସନକ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୌତ‑ସ୍ମାର୍ତ କର୍ମ, ବ୍ରତ ଓ ଦାନରେ ଯଥାର୍ଥ ତିଥି‑ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ସେ ଉପବାସଯୋଗ୍ୟ ତିଥି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପରବିଦ୍ଧା‑ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା, ପୂର୍ବାହ୍ନ‑ଅପରାହ୍ନ, ପ୍ରଦୋଷକାଳ ଏବଂ କ୍ଷୟ‑ବୃଦ୍ଧି ତିଥି ଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତିଥି‑ନକ୍ଷତ୍ର ଆଧାରିତ ବ୍ରତର ନିଷ୍ପତ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଏକାଦଶୀ‑ଦ୍ୱାଦଶୀ ବିରୋଧରେ ଦଶମୀ ଦୋଷ, ଦ୍ୱି‑ଏକାଦଶୀ, ପାରଣ ସମୟ, ଗୃହସ୍ଥ‑ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭେଦ ଇତ୍ୟାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଗ୍ରହଣଧର୍ମରେ ଭୋଜନ ନିଷେଧ, ଗ୍ରହଣକାଳ ଜପ‑ହୋମ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର/ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ପୃଥକ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ବିଧାନ କୁହାଯାଏ। ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପୁଣ୍ୟକାଳ ରାଶି ଅନୁସାରେ ଘଟିକାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କର୍କଟରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ମକରରେ ଉତ୍ତରାୟଣ ନିର୍ଦେଶ ଅଛି। ଶେଷରେ ଭକ୍ତିସହିତ କୁହାଯାଏ—ବିଧିନିଷ୍ଠ ଧର୍ମ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମଧାମକୁ ନେଇଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
ସନକ କହିଲେ—ମୁଁ ତିଥିମାନଙ୍କର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ବିଧି ମଧ୍ୟ କହିବି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ; ଏହାଦ୍ୱାରା କର୍ମସିଦ୍ଧି ହୁଏ॥
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଶ୍ରୌତ କର୍ମ ହେଉ କି ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଆଚାର, ବ୍ରତ, ଦାନ ଅଥବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବୈଦିକ କର୍ମ—ତିଥି ଯଥାର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନହେଲେ କିଛିମାତ୍ର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
ଉପବାସ, ବ୍ରତ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଏକାଦଶୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ଷଷ୍ଠୀ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଅମାବାସ୍ୟା ଏବଂ ତୃତୀୟା—ଏହି ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
ପରବିଦ୍ଧା (ପରଦିନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା) ତିଥି ପ୍ରଶସ୍ତ; ପୂର୍ବସଂଯୁତ (ପୂର୍ବଦିନ ସହ ଯୁକ୍ତ) ତିଥି ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ। ନାଗବିଦ୍ଧ ଷଷ୍ଠୀ ଓ ଶିବବିଦ୍ଧ ସପ୍ତମୀ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ।
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
ଦଶମୀ-ବିଦ୍ଧ (ଦଶମୀ ସହ ଦୂଷିତ) ଏକାଦଶୀରେ କେବେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଦର୍ଶ (ଅମାବାସ୍ୟା), ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ, ସପ୍ତମୀ ଓ ପିତୃବାସରରେ ମଧ୍ୟ ଉପବାସ ବର୍ଜ୍ୟ।
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
ପୂର୍ବବିଦ୍ଧ ତିଥିରେ କର୍ମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ସପ୍ତମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀକୁ ପୂର୍ବବିଦ୍ଧ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
କେହି କେହି ତୃତୀୟା ଓ ନବମୀ ତିଥିକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଶସ୍ତ କହନ୍ତି; ସମସ୍ତ ବ୍ରତ‑ଆଚରଣରେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
ଅପରାହ୍ଣ ଠାରୁ ପୂର୍ବାହ୍ଣ ଗ୍ରହଣୀୟ, କାରଣ ସେହିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠତର। ଯଦି ବ୍ରତାଦିରେ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ପୂର୍ବାହ୍ଣରେ ପଡୁଥିବା ତିଥିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲେ ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କାଳ ଗ୍ରହଣୀୟ। ନକ୍ତବ୍ରତରେ ସଦା ପ୍ରଦୋଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା ତିଥିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
ତିଥି‑ନକ୍ଷତ୍ର ସଂଯୋଗ ଅନୁସାରେ ବିହିତ ବ୍ରତକର୍ମରେ, ଯେ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଭାସ୍କର ଅସ୍ତ ଯାଏ, ସେହି ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
ପ୍ରଦୋଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା ତିଥିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ଅର୍ଧରାତ୍ରି ପରେ ରାତିର ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ତିଥିକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନକ୍ଷତ୍ର-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରତରେ ସେଇ ନକ୍ଷତ୍ରଟି ହିଁ ଗ୍ରାହ୍ୟ; ଅର୍ଧରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୁଇ ଦିନ ଯାଏଁ ବ୍ୟାପିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇଟି ଗ୍ରହଣୀୟ।
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
ତିଥି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଯେ ନକ୍ଷତ୍ର, ସେହିଟି ପୁଣ୍ୟ ଓ ଗ୍ରାହ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତିଥି ଉଭୟ ଦୁଇ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ଯାଏଁ ବ୍ୟାପେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗକାଳକୁ ହିଁ ବିଧିରେ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
ତିଥି କ୍ଷୟ ହେଲେ ପୂର୍ବଭାଗ ପ୍ରଶସ୍ତ, ତିଥି ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଉତ୍ତରଭାଗରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ତିଥି ନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଇ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ଯାଏଁ ବ୍ୟାପେ, ସେହିଟିକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ-ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଧରିବା।
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ନଥିଲେ ପୂର୍ବା ଓ ପରା—ଦୁହେଁ ନକ୍ଷତ୍ର ଗ୍ରାହ୍ୟ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ସହ ମିଶିଥିବା ମୂଳ ଓ ବହ୍ନି-ଯୋଗସଂଯୁକ୍ତ ରୋହିଣୀକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ବିଚାର କରିବା।
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
ମୈତ୍ର-ଯୋଗ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ସନ୍ତାନାଦି ଉପଦ୍ରବକୁ ନାଶ କରେ। ତେଣୁ ତାହା ପରେ ଆସୁଥିବା ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ଦିନେ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟକର ହୁଏ।
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
ରାତିରେ ପାଳିତ ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାତ୍ରିଯୋଗ ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏବଂ ଯେ ତିଥି ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
ସେହି ତିଥିରେ ହିଁ ସେଇ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ; ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ସେହି ଦିନେ ହିଁ ତାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତୁ। ଶ୍ରବଣ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା (ଉଦୟ-ବ୍ୟାପିନୀ) ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣରେ ଯେତେ ସମୟ ଗ୍ରହଣ ଥାଏ, ସେତେ ସମୟ ଜପ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ପୁଣ୍ୟକାଳ ଘୋଷିତ।
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଆଦି କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏଠାରେ କର୍କଟକ ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶକୁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ-ସଂକ୍ରମ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
ବୁଧଜନ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବରୁ (ଆଗରୁ) ତିରିଶ ଘଟିକା ପୁଣ୍ୟକାଳ ହୁଏ। ଏହି ନିୟମ ବୃଷଭ, ବୃଶ୍ଚିକ, ସିଂହ ଓ କୁମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
ସ୍ନାନ, ଜପ ଆଦି କର୍ମରେ ଦିନର ପ୍ରଥମ ଆଠ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗ୍ରାହ୍ୟ। ତୁଳା ଓ ମେଷରେ ମଧ୍ୟ ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂର୍ବତଃ ପରତଃ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଜାଣ, ଦାନର ଅକ୍ଷୟତା ଦେଇଥିବା ସମୟ ଠିକ୍ ଦଶ ଘଟିକା। ବିଶେଷତଃ (ଚନ୍ଦ୍ର) କନ୍ୟା, ମିଥୁନ, ମୀନ କିମ୍ବା ଧନୁରେ ଥିଲେ।
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
ସଂକ୍ରମ ପରେ ଷୋଳ ଘଟିକା ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ଜାଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ମକର ପ୍ରବେଶକୁ ଋଷିମାନେ ‘ଉତ୍ତରାୟଣ’ ନାମକ ସଂକ୍ରମ କହନ୍ତି।
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
ଏହା ସହ, ପୂର୍ବବତ୍ ଛତ୍ରିଶ ଓ ଚାଳିଶ ଘଟିକା ମଧ୍ୟ ଗଣନୀୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୀତକିରଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଯଦି ଅସ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ଅନୁସାରେ ସମୟମାନ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ସ୍ନାନ କରି ପରଦିନ, ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାବେଳେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ ସେ ‘ସିନୀବାଳୀ’, ଯେ ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ନ ଦେଖାଯାଏ ସେ ‘କୁହୂ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
ଧର୍ମରକ୍ଷାକାମୀ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ଅଗ୍ନିଧାରୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସିନୀବାଳୀ ଅମାବାସ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରିବେ।
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
କୁହାଯାଇଛି—ସ୍ତ୍ରୀ, ଶୂଦ୍ର ଏବଂ ବନବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟା ତିଥି ଅପରାହ୍ଣର ଦୁଇ ଭାଗ ଯାଏଁ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଆଚରଣ କରିବେ।
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
ତିଥି କ୍ଷୟ ହେଲେ ପୂର୍ବ ଦିନ ଗ୍ରହଣୀୟ, ତିଥି ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ପର ଦିନ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଯଦି ଅମାବାସ୍ୟା ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ମାତ୍ର ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଅନୁସାରେ (ପରଦିନ) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
ଶାସ୍ତ୍ରବିଶାରଦ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ‘ଭୂତବିଦ୍ଧା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଏହା ପରଦିନ କରିବା ଉଚିତ—ସେହି ଦିନର ଅପରାହ୍ଣରେ ନୁହେଁ।
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
ସେଠାରେ ସାୟାହ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା ସିନୀବାଳୀ ତିଥି ଗ୍ରହଣୀୟ। ଏହିପରି, ତିଥି ଯଦି ଆଗୁଆ କ୍ଷୟ ହୁଏ ମଧ୍ୟ, ସାୟାହ୍ଣ-ବ୍ୟାପ୍ତି ଅନୁସାରେ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ସର୍ବଦା ସିନୀବାଳୀ ତିଥିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ତିଥିର ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଭୂତବିଦ୍ଧା (ଅଶୁଭ କାଳରେ ବିଦ୍ଧ) ତିଥିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
ପୈତୃକ କର୍ମରେ କୁହୂ ତିଥି ଅପରାହ୍ଣରେ ଥିଲେ ଗ୍ରହଣୀୟ। କିନ୍ତୁ ଆର୍ବାଚୀନ-ବୃଦ୍ଧି (ସଦ୍ୟମୃତଙ୍କ ନିମିତ୍ତ) କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭୂତସଂଯୁତ (ଅଶୁଭ-ସଂସ୍ପର୍ଶିତ) ତିଥିଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
ହେ ବିବୁଧଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି ଅମାବାସ୍ୟା ତିଥି ଦ୍ୱିତୀୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଅପରାହ୍ଣଗତ କୁହୂ ତିଥିକୁ ପୂର୍ବଦିନ (ପରିଦ୍ୟୁଃ) ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପୂର୍ବ ବିଧି କିମ୍ବା ପର ବିଧି—ଯେକୌଣସିଟି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ। ଏବେ, ହେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣବାନ ସନ୍ତମାନେ, ମୁଁ ଅନ୍ୱାଧାନ ବିଧି କହୁଛି।
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପ୍ରତିପଦା ଦିନେ ଯାଗ (ପୂଜା-ହୋମ) କରିବା ଉଚିତ। ପର୍ବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭାଗ ହେଉଛି ପ୍ରତିପଦାର ପ୍ରଥମ ତିନି ଦିନ।
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
ଯାଗର ଯଥାଯଥ କାଳ ପ୍ରାତଃକାଳ ବୋଲି ମନୀଷୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦୁଇ ମଧ୍ୟାହ୍ନ-କାଳରେ ପାଳନୀୟ।
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ବିଧିଅନୁସାରେ କାଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ—ପରେଦ୍ୟୁଃ (ପରଦିନ) କିମ୍ବା ସଦ୍ୟଃ (ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍)।
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
ତିଥି-କ୍ଷୟ ହେଲେ ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ଭାଗରେ ‘ପରେଦ୍ୟୁଃ’ (ପରଦିନ) ଗ୍ରହଣୀୟ; କିନ୍ତୁ ସଙ୍ଗବ ପରେ ‘ସଦ୍ୟଃ’ କାଳ ମଧ୍ୟ ପରଦିନର ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
ସମସ୍ତେ ଦଶମୀ-ସଂଯୋଗ ବିହୀନ ଏକାଦଶୀକୁ ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦଶମୀସଂଯୁକ୍ତ ଏକାଦଶୀ ତିନି ଜନ୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
ଯଦି ଏକାଦଶୀ କେବଳ କଳାମାତ୍ର ଥାଇ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ତେବେ ସେହି ଦ୍ୱାଦଶୀ ‘ପରା’ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ/ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
ଏକାଦଶୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ତାହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯଦି ତାହା ତ୍ରୟୋଦଶୀର ରାତ୍ରି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼େ, ତେବେ ସେଥିରେ ମୁଁ ଯଥାଯଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କହିବି।
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
ପୂର୍ବ ବିଧି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଳନ କରିବେ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ବିଧି ଯତିମାନେ ତଥା। କାରଣ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ସିଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷେମ ଚାହାନ୍ତି, ଯତୀଶ୍ୱରମାନେ ମୋକ୍ଷକୁ ହିଁ ଚାହାନ୍ତି।
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀରେ—ଅତି ଅଳ୍ପ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ—ଯଦି ପାରଣା ସମ୍ଭବ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ସମୟରେ ଦଶମୀ-ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାଦଶୀ ତିଥିର ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଯଦି ଏକାଦଶୀ ଦ୍ୱୟ ହୁଏ, ତେବେ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବତନଟି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ସ୍ମୃତ ନିୟମ।
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଯଦି ଦଶମୀ ସହ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଥାଏ, ତେବେ ଦିନ ଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ଟି ହିଁ ଘୋଷିତ।
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
ଏକାଦଶୀ ‘ବିଦ୍ଧ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରଦିନ ଦ୍ୱାଦଶୀ ନଥିଲେ ତାହା ଗ୍ରାହ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ପରଦିନ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଥିଲେ, ‘ଅବିଦ୍ଧ’ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ।
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରତ ଏକାଦଶୀ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ରାତିର ଅତି ଅଳ୍ପ ଶେଷ ରହି ତ୍ରୟୋଦଶୀର ସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ପାରଣ କଲେ ଦ୍ୱାଦଶୀର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
ଯଦି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଏକାଦଶୀ କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ର ରହେ, ଏବଂ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ନଥାଏ—କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଲ୍ପ ଥାଏ—ତେବେ ତିଥି-କ୍ଷୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବ୍ରତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
ସେହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିୟମ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପୂର୍ବ ଏକାଦଶୀ ହିଁ ପାଳନ କରିବେ। କିନ୍ତୁ ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକାଦଶୀ ଗ୍ରାହ୍ୟ; ବିଧବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
ଯେତେବେଳେ ଏକାଦଶୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀର କିଛିମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ନଥାଏ, ତଥାପି ତ୍ରୟୋଦଶୀର ଯାମରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଥାଏ—ତେବେ ସେଠାରେ ବ୍ରତ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ କିପରି ହେବ?
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
ଏଠାରେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପୂର୍ବ ତିଥି ପାଳନ କରିବେ, ଯତିମାନେ ଉତ୍ତର ତିଥି। କେତେକ ଭକ୍ତ ଭକ୍ତିଭାବରେ କହନ୍ତି—ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନେଇ ଉପବାସ କରି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
ଯେତେବେଳେ ଏକାଦଶୀ ତିଥି ‘ବିଦ୍ଧ’ ହୋଇ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ—ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ କେତେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ବିଧାନ କହନ୍ତି।
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନଟିଏ ଉପବାସ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ—ଏଥିରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କେତେକ ପୂର୍ବ ତିଥି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ମତ ସମଞ୍ଜସ ନୁହେଁ।
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ରବିବାର, ଏବଂ ଗ୍ରହଣ ଓ ପାତ-କାଳରେ ପୁତ୍ରବାନ ଗୃହସ୍ଥ ପାରଣ ମଧ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ, ଉପବାସ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
ରବିବାର ଦିନେ, ପର୍ବ-ରାତ୍ରିରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମୀର ଦିନେ, କିମ୍ବା ଏକାଦଶୀର ଅହୋରାତ୍ର ଭୋଜନ କରିଥିଲେ—ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଏବଂ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ତିନି ପ୍ରହରରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କରିଲେ ସେ ସୁରାପାନୀ ସମାନ ହୁଏ।
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅନ୍ୱାଧାନ ଇଷ୍ଟିର ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ହୁଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଋତ୍ୱିଜମାନେ ନିୟତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଦଶମ ଭାଗ/କ୍ଷଣରେ ‘ସୋମ’ ଆରମ୍ଭ ଋଚାଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦିଅ; ଏବଂ ‘ଆପ୍ୟାୟସ୍ୱ’ ଋଚା ପଢ଼ି ‘ସୋମପାସ୍ତ’ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ହୋମ କର।
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ‘ଉଦୁ ତ୍ୟଂ’ ମନ୍ତ୍ର ଓ ‘ଜାତବେଦସମ୍’ (ଅଗ୍ନି) ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦିଅ; ଏବଂ ‘ଆ ସତ୍ୟେ’ ସହ ‘ଅନ୍ନ’ର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିହିତ—ଏହି କ୍ରିୟା ପାଇଁ ତିନି ମନ୍ତ୍ରସମୂହ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
ଏଭଳି ତିଥିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି ସ୍ମୃତିମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ଯେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରତାଦି କରେ, ତାହାର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
ବେଦବିହିତ ଧର୍ମ ହିଁ ଧର୍ମ; ଏମିତି ଧର୍ମକର୍ମରେ କେଶବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଜନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି॥
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
ଯେମାନେ ଧର୍ମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କୃଷ୍ଣସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ ସଂସାରରୂପ ବ୍ୟାଧି ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ବି ବାଧେ ନାହିଁ॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.