Varṇāśrama Saṁskāras, Upanayana Windows, Brahmacārin Ācāra, and Anadhyāya Prohibitions

Verse 1

सनक उवाच । वर्णाश्रमाचारविधिं प्रवक्ष्यामि विशेषतः । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ट सावधानेन चेतसा ॥ १ ॥

ସନକ କହିଲେ—ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚାରବିଧିକୁ ମୁଁ ବିଶେଷଭାବେ କହିବି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାବଧାନ ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ॥

Verse 2

यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत् । पाषंडः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ २ ॥

ଯେ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପରଧର୍ମ ଆଚରେ, ସେ ପାଷଣ୍ଡ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତ॥

Verse 3

गर्भाधानादिसंस्काराः कार्या मंत्रविधानतः । स्त्रीणाममंत्रतः कार्या यथाकालं यथाविधि ॥ ३ ॥

ଗର୍ଭାଧାନ ଆଦି ସଂସ୍କାର ମନ୍ତ୍ରବିଧାନ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅମନ୍ତ୍ରରେ, ଯଥାକାଳ ଯଥାବିଧି କରାଯିବ॥

Verse 4

सीमंतकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि शस्यते । षष्टे वा सत्पमे वापि अष्टमे वापि कारयेत् ॥ ४ ॥

ସୀମନ୍ତକର୍ମ ପ୍ରଥମେ ଗର୍ଭର ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ପ୍ରଶସ୍ତ; କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠ, ସପ୍ତମ ଅଥବା ଅଷ୍ଟମ ମାସରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 5

जाते पुत्रे पिता स्नात्वा सचैलं जातकर्म च । कुर्य्याच्च नांदीश्राद्धं च स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ५ ॥

ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ ପିତା ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚିବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ ପୂର୍ବକ ଜାତକର୍ମ ଏବଂ ନାନ୍ଦୀଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत् । अन्नेन कारयेद्यस्तु स चंडाल समो भवेत् ॥ ६ ॥

ବୃଦ୍ଧିଶ୍ରାଦ୍ଧ ସୁନା କିମ୍ବା ରୂପା ଦ୍ୱାରା ଆୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯେ କେବଳ ଅନ୍ନରେ କରାଏ, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ ସମାନ ହୁଏ।

Verse 7

कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रस्य वाग्यतः । कुर्वीत नामनिर्द्देशं सूतकांते यथाविधि ॥ ७ ॥

ଅଭ୍ୟୁଦୟିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ସାରି, ପିତା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଅବସର/ଅନୁମତି ନେଇ, ସୂତକାନ୍ତେ ବିଧିମତେ ନାମ ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्वक्षरान्वितम् । न दद्यान्नाम विप्रेन्द तथा च विषमाक्षरम् ॥ ८ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଯେ ନାମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଅର୍ଥହୀନ, ଅତିଗୁରୁ ଅକ୍ଷରଯୁକ୍ତ, କିମ୍ବା ବିଷମ ଅକ୍ଷରବିଶିଷ୍ଟ—ସେପରି ନାମ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 9

तृतीयवर्षे चौलं च पंचमे षष्टसम्मिते । सत्पमे चाष्टमे वापि कुर्याद् गृह्योक्तमार्गतः ॥ ९ ॥

ତୃତୀୟ ବର୍ଷରେ ଚୂଡାକର୍ମ (ମୁଣ୍ଡନ-ସଂସ୍କାର) କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ପଞ୍ଚମ, ଷଷ୍ଠ, ସପ୍ତମ ଅଥବା ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ, ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ରୋକ୍ତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ।

Verse 10

दैवयोगादतिक्रांते गर्भाधानादिकर्मणि । कर्तव्यः पादकृच्छ्रो वै चौले त्वर्द्धं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥

ଦୈବଯୋଗରୁ ଗର୍ଭାଧାନାଦି ସଂସ୍କାର ଅତିକ୍ରାନ୍ତ/ଛୁଟିଗଲେ, ‘ପାଦକୃଚ୍ଛ୍ର’ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଚୂଡାକର୍ମରେ ତାହାର ଅର୍ଧ ମାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା।

Verse 11

गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे बटुकस्योपनायनम् । आषोडशाब्दपर्यंतं गौणं कालमुशंति च ॥ ११ ॥

ବଟୁକର ଉପନୟନ ଗର୍ଭଗଣନାରେ ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ କିମ୍ବା ଜନ୍ମଗଣନାରେ ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ ବିଧିତ; ଏବଂ ଷୋଡ଼ଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗୌଣ (ସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ) କୁହାଯାଏ।

Verse 12

गर्भैकादशमेऽब्दे तु राजन्यस्योपनायनम् । आद्वाविंशाब्दपर्यंतं कालमाहुर्विपश्चितः ॥ १२ ॥

ରାଜନ୍ୟ (କ୍ଷତ୍ରିୟ)ର ଉପନୟନ ଗର୍ଭଗଣନାରେ ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ ବିଧିତ; ବିପଶ୍ଚିତ୍ମାନେ ଦ୍ୱାବିଂଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟକୁ ଅନୁମତ କହନ୍ତି।

Verse 13

वैश्वोपनयनं प्रोक्तं गर्भाद्द्वादशमे तथा । चतुर्विंशाब्दपर्यंतं गौणमाहुर्मनीषिणः ॥ १३ ॥

ବୈଶ୍ୟର ଉପନୟନ ଗର୍ଭଗଣନାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ କୁହାଯାଇଛି; ମନୀଷୀମାନେ ଚତୁର୍ବିଂଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟକୁ କେବଳ ଗୌଣ ଭାବେ (କମ୍ ଆଦର୍ଶ) ଅନୁମତ କହନ୍ତି।

Verse 14

एतत्कालावधेर्यस्य द्विजस्यातिक्रमो भवेत् । सावित्रीपतितं विद्यात्तं तु नैवालपेत्कदा ॥ १४ ॥

ଯେ ଦ୍ୱିଜ ସାବିତ୍ରୀ-ବିଧିର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେ ‘ସାବିତ୍ରୀପତିତ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ସହ କେବେ ମଧ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ସଙ୍ଗତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 15

द्विजोपनयने विप्र मुख्यकालव्यतिक्रमे । द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ्रं पश्चाज्चांद्रायणं तथा । सांतपनद्वयं चैव कृत्वा कर्म समाचरेत् ॥ १५ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଦ୍ୱିଜର ଉପନୟନର ମୁଖ୍ୟ କାଳ ଅତିକ୍ରମ ହେଲେ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ କରି, ଦୁଇଥର ସାନ୍ତପନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ତାପରେ ବିଧିମତେ ସେହି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

अन्यथा पतितं विद्यात्कर्त्तापि ब्रह्महा भवेत् । र्मौजी विप्रस्य विज्ञेया धनुर्ज्या क्षत्त्रियस्य तु ॥ १६ ॥

ଅନ୍ୟଥା (ବିଧିବିରୋଧରେ) କଲେ ତାହା ପତନର କାରଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାସମ ପାପର ଭାଗୀ ହୁଏ। ବିପ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ମୌଜୀ (ମୁଞ୍ଜ ଘାସର ମେଖଳା) ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଧନୁର୍ଜ୍ୟା (ଧନୁଷର ତାଣ୍ଡ) ଚିହ୍ନ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 17

आवी वैश्यस्य विज्ञेया श्रूयतामजिने तथा । विप्रस्य चोक्तमैणेयं रौरवं क्षत्रियस्य तु ॥ १७ ॥

ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଜିନ ହେଉଛି ଭେଡ଼ା ଚର୍ମ; ଏବଂ ମୃଗଚର୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ—ବିପ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ମୈଣେୟ (କୃଷ୍ଣସାର) ଚର୍ମ କୁହାଯାଇଛି, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ରୌରବ (ଛିଟା ମୃଗ) ଚର୍ମ।

Verse 18

आजं वेश्यस्य विज्ञेयं दंडान्वक्ष्ये यथाक्रमम् । पालाशं ब्राह्मणस्योक्तं नृपस्यौदुम्बरं तथा ॥ १८ ॥

ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଆଜ-କାଠର ହେବା ଉଚିତ ବୋଲି ଜାଣିବା। ଦଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ କହୁଛି—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ପଲାଶ-କାଠର ଦଣ୍ଡ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ରାଜା (କ୍ଷତ୍ରିୟ)ଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦୁମ୍ବର-କାଠର ଦଣ୍ଡ।

Verse 19

बैल्वं वैश्यस्य विज्ञेय तत्प्रमाणं श्रृणुष्व मे । विप्रस्य केशमानं स्यादाललाटं नृपस्य च ॥ १९ ॥

ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଦଣ୍ଡର ମାପ ‘ବୈଲ୍ୱ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ—ତାହାର ପ୍ରମାଣ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ କେଶସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ରାଜା (କ୍ଷତ୍ରିୟ) ପାଇଁ ଲଲାଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 20

नासाग्रसंमितं दण्डं वैश्यस्याहुर्विपश्चितः । तथा वासांसि वक्ष्यामि विप्रादीनां यथाक्रमम् ॥ २० ॥

ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି—ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ନାସାଗ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପିତ ହେଉ। ଏବେ ମୁଁ କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ କହିବି।

Verse 21

कषायं चैव मांजिष्टं हारिद्रं च प्रकीर्तितम् । उपनीतो द्विजो विप्र परिचर्यापरो गुरोः ॥ २१ ॥

କଷାୟ (ଗେରୁଆ), ମାଞ୍ଜିଷ୍ଠ (ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା-ଲାଲ), ହାରିଦ୍ର (ହଳଦିଆ) ବର୍ଣ୍ଣର ବସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ଉପନୟନ ପାଇଥିବା ଦ୍ୱିଜ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଗୁରୁସେବାରେ ପରାୟଣ ହେଉ।

Verse 22

वेदग्रहणपर्यंतं निवसेद्गुरुवेश्मनि । प्रातः स्नायी भवेद्वर्णी समित्कुशफलादिकान् ॥ २२ ॥

ବେଦଗ୍ରହଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ବସୁ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାନ କରି ସମିଧା, କୁଶ, ଫଳ ଆଦି ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ (ଗୁରୁ ଓ କର୍ମ ପାଇଁ) ସଂଗ୍ରହ କରୁ।

Verse 23

गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं कल्ये कल्ये मुनीश्वर । यज्ञोपवीतमजिनं दंडं च मुनिसत्तम ॥ २३ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଗୁରୁଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଅଜିନ (ମୃଗଚର୍ମ) ଓ ଦଣ୍ଡ—ଏସବୁ ନିତ୍ୟ ଆଣିଦେଉ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 24

नष्टे भ्रष्टे नवं मंत्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् । वर्णिनो वर्त्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम् ॥ २४ ॥

ମନ୍ତ୍ରପାଠ ନଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ, ମନ୍ତ୍ରୋପଦେଶରୁ ଶୁଦ୍ଧ ନୂତନ ପାଠ ଗ୍ରହଣ କରି ଦୋଷଯୁକ୍ତଟିକୁ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀର ଜୀବିକା କେବଳ ଭିକ୍ଷାଲବ୍ଧ ଅନ୍ନ ହିଁ ବୋଲି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି॥२४॥

Verse 25

भिक्षा च श्रोत्रियागारादाहरेत्प्रयतेंद्रियः । भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च ॥ २५ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କରି ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କ ଘରୁ ଭିକ୍ଷା ଆଣିବ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବାବେଳେ ‘ଭବତ୍’ ପ୍ରଥମେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବାବେଳେ ‘ଭବତ୍’ ମଧ୍ୟରେ ରଖିବ॥२५॥

Verse 26

भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः । सांयप्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेंद्रियः ॥ २६ ॥

ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ସତ୍ୟବଚନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଭିକ୍ଷା ଲଭ୍ୟ କରାଏ ଏମିତି ଶିଷ୍ଟ ବଚନମାତ୍ର କହିବ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ ଆଚାରାନୁସାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବ॥২৬॥

Verse 27

कुर्यात्प्रतिदिनं वर्णीं ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम् । अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥

ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପ୍ରତିଦିନ ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ ଓ ତର୍ପଣ କରିବ। ଯେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପତିତ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି॥२७॥

Verse 28

ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः । देवताभ्यर्च्चनं कुर्याच्छुश्रूषानुपदं गुरोः ॥ २८ ॥

ଯେ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ ବିହୀନ, ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମହା’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ। ତେଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ସେବା କରିବା ଉଚିତ॥२८॥

Verse 29

भिक्षान्नं भोजयेन्नित्यं नैकान्नाशी कदाचन । आनीयानिन्द्यविप्राणां गृहाद्भिक्षां जितेंद्रियः ॥ २९ ॥

ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ସାଧକ ନିତ୍ୟ ଭିକ୍ଷାନ୍ନ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରୁ; କେବେ ଅନେକ ଘରର ଅନ୍ନ ଭୋଜନକାରୀ ହେଉ ନାହିଁ। ନିର୍ଦୋଷ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରୁ ଭିକ୍ଷା ଆଣି ଭୋଜନ କରୁ।

Verse 30

निवेद्य गुरवेऽश्रीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । मधुस्त्रीमांसलवणं ताम्बूलं दंतधावनम् ॥ ३० ॥

ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ନିବେଦନ କରି, ବାକ୍‌ସଂଯମ ରଖି, ତାଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ମାତ୍ର ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରୁ। ମଧୁ, ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ, ମାଂସ, ଲବଣ, ତାମ୍ବୂଳ ଓ ଦନ୍ତଧାବନ ବର୍ଜନ କରୁ।

Verse 31

उच्छिष्टभोजनं चैव दिवास्वापं च वर्जयेत् । छत्रपादुक गंधांश्च तथा माल्यानुलेपनम् ॥ ३१ ॥

ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ/ଅଶୁଚି ଭୋଜନ ଓ ଦିବାସ୍ୱପ୍ନ ବର୍ଜନ କରୁ। ଏହିପରି ଛତ୍ର, ପାଦୁକା, ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା ଓ ଅଙ୍ଗଲେପନ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 32

जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं तु परिवर्जयेत् । परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथांजनम् ॥ ३२ ॥

ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟବାଦନ ବର୍ଜନ କରୁ। ପରନିନ୍ଦା, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା, ବ୍ୟର୍ଥ ପ୍ରଲାପ ଓ ଅଞ୍ଜନ (କାଜଳ) ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 33

पाषण्ड जनसंयोगं शूद्रसंगं च वर्जयेत् । अभिवादनशीलः स्याद् वृद्धेषु च यथाक्रमम् ॥ ३३ ॥

ପାଷଣ୍ଡ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଅନୁଚିତ ସଙ୍ଗତି ବର୍ଜନ କରୁ। ଅଭିବାଦନଶୀଳ ହୋଇ, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ ପ୍ରଣାମ-ସମ୍ମାନ ଦିଅ।

Verse 34

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धा इति त्रयः । आध्यात्मिकादिदुःखानि निवारयति यो गुरुः ॥ ३४ ॥

ଜ୍ଞାନବୃଦ୍ଧ, ତପୋବୃଦ୍ଧ ଓ ବୟୋବୃଦ୍ଧ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ‘ବୃଦ୍ଧ’ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଗୁରୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକାଦି ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ସତ୍ୟ ଗୁରୁ।

Verse 35

वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत् । असावहमिति ब्रूयाद्दिजो वै ह्यभिवादने ॥ ३५ ॥

ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ (ବୃଦ୍ଧ/ଆଚାର୍ଯ୍ୟ) ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଭିବାଦନ ସମୟରେ ଦ୍ୱିଜ ‘ମୁଁ ଅମୁକ’ ବୋଲି ନିଜ ପରିଚୟ ଦେବ।

Verse 36

नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन । नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतन्घं ग्रामयाजकम् ॥ ३६ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟାଦି (ନିମ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ)ଙ୍କୁ ଅଧୀନ ଭାବେ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ନାସ୍ତିକ, ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗକାରୀ, କୃତଘ୍ନ ଓ ଜୀବିକାର୍ଥେ ଗ୍ରାମଯାଜକକୁ ମଧ୍ୟ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

स्तेनं च कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षत्रजीविनम् ॥ ३७ ॥

ଚୋର ଓ ଠକକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ପାଷଣ୍ଡ, ପତିତ, ବ୍ରାତ୍ୟ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରଜୀବିକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 38

तथा पातकिनं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । उन्मत्तं च शठं धूर्त्तं धावन्तमशुचिं तथा ॥ ३८ ॥

ସେହିପରି ପାପୀକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଉନ୍ମତ୍ତ, ଶଠ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ଧାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଅଶୁଚିକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 39

अभ्यक्तशिरसं चैव जपन्तं नाभिवादयेत् । विवादशीलिनं चंडं वमंतं जलमध्यगम् ॥ ३९ ॥

ଯାହାର ଶିର ତେଲରେ ଅଭ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ଯେ ଜପରେ ଲୀନ—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିବାଦପ୍ରିୟ, ଉଗ୍ର, ବାନ୍ତି କରୁଥିବା, କିମ୍ବା ଜଳମଧ୍ୟରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ ନ କର॥୩୯॥

Verse 40

भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत् । भर्तृघ्नी पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम् ॥ ४० ॥

ଭିକ୍ଷାର ଅନ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଓ ଶୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଭର୍ତ୍ତୃଘ୍ନୀ, ରଜସ୍ୱଳା, ପରପୁରୁଷଗାମିନୀ, ସୂତିକା ଓ ଗର୍ଭପାତିନୀକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ ନ କର॥୪୦॥

Verse 41

कृतन्घीं च तथा चंडीं कदाचिन्नाभिवादयेत् । सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि ॥ ४१ ॥

କୃତଘ୍ନୀ (ଅକୃତଜ୍ଞ) ନାରୀକୁ ଓ ଚଣ୍ଡୀ (ଉଗ୍ର/ଅଶୁଦ୍ଧାଚାରିଣୀ) ନାରୀକୁ କେବେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ବିଶେଷତଃ ସଭାରେ, ଯଜ୍ଞଶାଳାରେ, ଏବଂ ଦେବାଳୟମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ॥୪୧॥

Verse 42

प्रत्येकं तु नमस्कारो हंति पुण्यं पुराकृतम् । श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा ॥ ४२ ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଚିତ ନମସ୍କାର ପୂର୍ବରୁ କୃତ ପୁଣ୍ୟକୁ ନାଶ କରେ; ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବ୍ରତ, ଦାନ, ଦେବତାର୍ଚ୍ଚନା—ଏହାମାନଙ୍କର ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ କରେ॥୪୨॥

Verse 43

यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वंतं नाभिवादयेत् । कृतेऽभिवादने यस्तु न कुर्यात्प्रतिवादनम् ॥ ४३ ॥

ଯେ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତର୍ପଣ କରୁଛି, ତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଯାହାକୁ ଅଭିବାଦନ କରାଗଲା, ସେ ଯଦି ପ୍ରତ୍ୟଭିବାଦନ ନ କରେ—ସେଥି ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ॥୪୩॥

Verse 44

नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य गुरोरभिमुखः सदा ॥ ४४ ॥

ଯାହାକୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେ ଏହି କାରଣରୁ ଶୂଦ୍ରସମ ଜଣାଯାଏ। ପାଦ ଧୋଇ ଆଚମନ କରି ସଦା ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିବା ଉଚିତ୍।

Verse 45

तस्य पादौ च संगृह्य अधीयीत विचक्षणः । अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा ॥ ४५ ॥

ତାଙ୍କର ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ଭକ୍ତିରେ ଧରି ବିଚକ୍ଷଣ ଶିଷ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁ—ବିଶେଷକରି ଅଷ୍ଟକା ତିଥିରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ, ଏବଂ ପ୍ରତିପଦା ଓ ଅନ୍ୟ ପର୍ବସନ୍ଧିରେ।

Verse 46

महाभरण्यां विप्रेद्रं श्रवणद्वादशीदिने । भाद्रपदापरपक्षे द्वितीयायां तथैव च ॥ ४६ ॥

ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମହାଭରଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ଶ୍ରବଣ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ, ଏବଂ ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ମଧ୍ୟ (ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍)।

Verse 47

माघस्य शुक्लसप्तम्यां नवम्यामाश्विनस्य च । परिवेषं गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते ॥ ४७ ॥

ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀରେ ଓ ଆଶ୍ୱିନ ନବମୀରେ ମଧ୍ୟ—ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଘେରି ପରିବେଷ (ହାଲୋ) ଦେଖାଦେଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘରକୁ ଆସିଲେ—(ଏହାମାନେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକାଳ)।

Verse 48

बंधिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा । संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे ॥ ४८ ॥

ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବନ୍ଧନରେ ରଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ କଳହ ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼ିଯାଏ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମେଘ ଗର୍ଜନ କରେ, ଏବଂ ଅକାଳରେ ବର୍ଷା ହୁଏ—ଏସବୁ ଅମଙ୍ଗଳ ସୂଚକ।

Verse 49

उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रेऽवमानिते । मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि ॥ ४९ ॥

ହେ ଦେବର୍ଷି! ଉଲ୍କାପାତ କିମ୍ବା ବଜ୍ରପାତ ହେଲେ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବମାନ କରାଯାଏ; ତଥା ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆରମ୍ଭ ଓ ଚାରି ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ—ଧର୍ମରେ ବିଶେଷ ସତର୍କତାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः । तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रयोदशी ॥ ५० ॥

କୌଣସି ଦ୍ୱିଜ ସମସ୍ତ କର୍ମଫଳ ପାଇଁ ଆତୁର ହୋଇ ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ପ୍ରାଧବ ମାସର ଶୁକ୍ଲ ତୃତୀୟା ଓ ଭାଦ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ ବର୍ଜନୀୟ।

Verse 51

कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पंचदशी तिथिः । एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५१ ॥

କାର୍ତ୍ତିକରେ ଶୁଦ୍ଧ ନବମୀ ଏବଂ ମାଘରେ ପଞ୍ଚଦଶୀ ତିଥି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଯୁଗାଦି’ ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ଅବସରରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ କରେ।

Verse 52

मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता ॥ ५२ ॥

ଏବେ ମୁଁ ମନୁ ଆଦିଙ୍କ ବିଷୟ କହିବି—ତୁମେ ସୁସମାହିତ ହୋଇ ଶୁଣ। ଶୁକ୍ଲ ପକ୍ଷର ନବମୀ ‘ଅକ୍ଷୟୁକ୍’ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକରେ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ମାନ୍ୟ।

Verse 53

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सप्तमी ॥ ५३ ॥

ଚୈତ୍ର ମାସର ତୃତୀୟା ଏବଂ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ତୃତୀୟା; ଆଷାଢର ଶୁକ୍ଲ ଦଶମୀ; ଏବଂ ମାଘର ଶୁକ୍ଲ ସପ୍ତମୀ—ଏହି ତିଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଶୁଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 54

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णमा । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता ॥ ५४ ॥

ଶ୍ରାବଣର କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ, ଆଷାଢର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଫାଲ୍ଗୁନର ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୌଷର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ—ଏହି ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ମନାଯାଏ।

Verse 55

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्रीं ज्यैष्ठी पंचदशी सिता । मन्वादयः समाख्याता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५५ ॥

କାର୍ତ୍ତିକ, ଫାଲ୍ଗୁନ, ଚୈତ୍ର ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠର ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚଦଶୀ (ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ଏବଂ ମନ୍ୱାଦି ଦିନଗୁଡ଼ିକ—ଦାନକୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 56

द्विजैः श्रद्धं चकर्त्तव्यं मन्वादिषु युगादिषु । श्राद्धे निमंत्रिते चैवग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ ५६ ॥

ମନ୍ୱାଦି ଓ ଯୁଗାଦି ଅବସରରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 57

अयनद्वितये चैव तथा भूकंपने मुने । गलग्रहे दुर्द्दिने च नाधीयीत कदाचन ॥ ५७ ॥

ହେ ମୁନେ, ଦୁଇ ଅୟନ-ସନ୍ଧିକାଳରେ, ଭୂକମ୍ପ ସମୟରେ, ଗଳାର ରୋଗ ଥିଲେ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 58

एवमादिषु सर्वेषु अनध्यायेषु नारद । अधीयतां सुमूढानांप्रजांप्रज्ञांयशः श्रियम् ॥ ५८ ॥

ହେ ନାରଦ, ଏପରି ସମସ୍ତ ଅନଧ୍ୟାୟ ସମୟରେ ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଢ ଲୋକ ତଥାପି ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ସନ୍ତାନ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀ—ସବୁ ହରାଇ ଦିଏ।

Verse 59

आयुष्यं बलमारोग्यं निकृंतति यमः स्वयम् । अनध्याये तु योऽधीते तं विद्याद्वब्रह्मघातकम् ॥ ५९ ॥

ଯମ ସ୍ୱୟଂ ଆୟୁଷ୍ୟ, ବଳ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ କାଟିଦିଅନ୍ତି। ଅନଧ୍ୟାୟ ସମୟରେ ଯେ ପାଠ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଘାତକ ବୋଲି ଜାଣ॥

Verse 60

न तं संभाषयेद्विप्रन तेन सह संवसेत् । कुंडगोलकयोः केचिज्जडादीनां च नारद ॥ ६० ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ସହ ବସିବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ହେ ନାରଦ, କେହି କୁଣ୍ଡ-ଗୋଲକ ଓ ଜଡବୁଦ୍ଧି ଆଦି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ କହନ୍ତି॥

Verse 61

वदंति चोपनयनं तत्पुत्रादिषु केचन । अनधीत्य तु यो वेदमन्त्रय कुरुते श्रमम् ॥ ६१ ॥

କେହି କେହି ପୁତ୍ରାଦିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପନୟନ କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେ ଠିକ୍‌ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ ନକରି ବେଦମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଶ୍ରମ କରେ, ସେ ନିରର୍ଥକ ଶ୍ରମ କରେ॥

Verse 62

शूद्रतुल्यः स विज्ञेयो नरकस्य प्रियोऽतिथिः । अनधीतश्रुतिर्विप्र आचार प्रतिपद्यते ॥ ६२ ॥

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରୁତି ଅଧ୍ୟୟନ କରିନାହିଁ, ସେ ଶୂଦ୍ରତୁଲ୍ୟ—ନରକର ପ୍ରିୟ ଅତିଥି—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତଥାପି ସେ ଆଚାରର ବାହ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ॥

Verse 63

नाचारफलमान्पोति यथा शूद्रस्तथैव सः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् ॥ ६३ ॥

ସେ ଶୂଦ୍ର ପରି ଆଚାରର ଫଳ ପାଉନାହିଁ। ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ବୈଦିକ କର୍ମର ଫଳ ମଧ୍ୟ ସେ ଲଭେ ନାହିଁ॥

Verse 64

अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं भवति निष्फलम् । शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धारि स्मृकतः ॥ ६४ ॥

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେନାହିଁ, ତାହାର ସବୁ କିଛି ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ; ବେଦ ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 65

वेदाध्यायी ततो विप्रः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६५ ॥

ଏହେତୁ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ପାଏ।