Māsopavāsa (Month-long Fast) and Repeated Parāka Observances: Procedure and Fruits
ସନକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଆଷାଢ଼ରୁ ଆଶ୍ୱିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ମାସ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ମାସରେ କରାଯାଉଥିବା ‘ପାପନାଶକ’ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତର ବିଧି କହନ୍ତି। ବ୍ରତୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ କରି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶୟନ କରେ, ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ନିତ୍ୟକର୍ମ ସାରି କ୍ରୋଧବର୍ଜିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା କରେ। ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ କରି ମାସୋପବାସର ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ, ପାରଣ କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହେବ ବୋଲି କହେ। ହରିମନ୍ଦିରେ ବାସ କରି ପ୍ରତିଦିନ ପଞ୍ଚାମୃତସ୍ନାନ, ଅଖଣ୍ଡ ଦୀପ, ଅପାମାର୍ଗ ଦନ୍ତଧାବନ ଓ ବିଧିସ୍ନାନ, ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଦକ୍ଷିଣାସହ କରି, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହ ନିୟମିତ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରେ। ପରେ ପୁନଃପୁନ ମାସୋପବାସ/ପରାକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ମହାଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଶେଷରେ ହରି-ସାଦୃଶ୍ୟ ଓ ପରମାନନ୍ଦ ମିଳେ। ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ନାରାୟଣଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷ ସୁଲଭ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद् व्रत वरं वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः । सर्वापापहरं पुण्यं सर्वलोकोपकारकम् ॥ १ ॥
ସନକ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ କହିବି; ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ। ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରତ ସର୍ବପାପହର, ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ସର୍ବଲୋକହିତକର।
Verse 2
आषाढ्रे श्रावणे वापि तथा भाद्रपदेऽपि च । तथैवाश्विनके मासे कुर्यादेतद्वतं द्विज ॥ २ ॥
ଆଷାଢ, ଶ୍ରାବଣ, ଭାଦ୍ରପଦ ଏବଂ ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ମଧ୍ୟ—ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
एतेष्वन्यतमे मासे शुल्कपक्षे जितेन्द्रियः । प्राशयेत्पञ्चगव्यं च स्वपेद्विष्णुसमीपतः ॥ ३ ॥
ଏହି ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏରେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ କରି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପ୍ରାଶନ କରିବା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମୀପରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च । श्रद्धया पूजयेद्विष्णुं वशी क्रोधविवार्जितः ॥ ४ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ସଂୟମୀ ଓ କ୍ରୋଧବିହୀନ ହୋଇ।
Verse 5
विद्वद्भिः सहितो विष्णुमर्चयित्वा यथोचितम् । संकल्पं तु ततः कुर्यास्त्वस्ति वाचनपूर्वकम् ॥ ५ ॥
ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ପରେ ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ ପୂର୍ବକ ସଂକଳ୍ପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
मासमेकं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव । मासान्तं पारणं कुर्वे देवदेव तवाज्ञया ॥ ६ ॥
ହେ କେଶବ! ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ଏକ ମାସ ନିରାହାର ରହିବି; ମାସାନ୍ତେ, ହେ ଦେବଦେବ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ପାରଣ କରିବି।
Verse 7
तपोरुप नमस्तुभ्यं तपसां फल दायक । ममाभीष्टप्रदं देहि सर्वविघ्नान्निवारय ॥ ७ ॥
ହେ ତପୋମୂର୍ତ୍ତି! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ତପସ୍ୟାର ଫଳଦାତା, ମୋର ଅଭୀଷ୍ଟ ଦିଅ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ନିବାରଣ କର।
Verse 8
एवं समर्प्य देवस्य विष्णोर्मासव्रतं शुभम् । ततः प्रभृति मासान्तं निवसेद्धरिमन्दिरे ॥ ८ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶୁଭ ମାସବ୍ରତ ସମର୍ପଣ କରି, ତାହାପରେ ମାସାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହରିମନ୍ଦିରେ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 9
प्रत्यहं स्नापयेद्देवं पञ्चामृतविधानतः । दीपं निरन्तरं कुर्यात्तस्मिन्मासे हरेर्गृहे ॥ ९ ॥
ପ୍ରତିଦିନ ପଞ୍ଚାମୃତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବ; ଏବଂ ସେଇ ମାସରେ ହରିଙ୍କ ଗୃହ/ମନ୍ଦିରରେ ଦୀପ ନିରନ୍ତର ଜ୍ୱାଳାଇ ରଖିବ।
Verse 10
प्रत्यहं खादयेत्काष्ठं ह्यपामार्ग समुद्भवम् । ततः स्नायीत विधिन्नारायणपरायणः ॥ १० ॥
ପ୍ରତିଦିନ ଅପାମାର୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ/କାଷ୍ଠ ଚବାଇବ; ତାପରେ ନାରାୟଣପରାୟଣ ହୋଇ ବିଧିଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିବ।
Verse 11
ततः संस्नापयेद्विष्णुं पूर्ववत्प्रयतोऽर्चयेत् । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्तियुक्तः सदक्षिणम् ॥ ११ ॥
ତତଃ ପୂର୍ବବିଧି ଅନୁସାରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ସଂୟମୀ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବ। ଭକ୍ତିସହିତ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବ।
Verse 12
स्वयं च बन्धुभिः सार्द्धं भुञ्जीत प्रयतेन्द्रियः । एवं मासोपवासांश्च व्रती कुर्यात्र्रयोदश ॥ १२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟମୀ ହୋଇ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୋଜନ କରିବ। ଏହିପରି ଭାବେ ବ୍ରତଧାରୀ ତେରଟି ମାସିକ ଉପବାସ-ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ କରିବ।
Verse 13
वर्षान्ते वेदविदुषे गां प्रदद्यात्स दक्षिणाम् । भोजयेद्वब्राह्माणांस्तत्र द्वादशैव विधानतः । शक्त्या च दक्षिणां दद्याद्रूह्यण्याभरणानि च ॥ १३ ॥
ବର୍ଷାନ୍ତେ ବେଦବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଗୋଦାନ କରିବ। ସେଠାରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଠିକ୍ ଦ୍ୱାଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ। ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଅଧିକ ଦକ୍ଷିଣା ସହ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ଆଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ଦେବ।
Verse 14
मासोपवासत्रितयं यः कुर्यात्संयते न्द्रियः । आप्तोर्यामस्य यज्ञस् द्विगुणं फलमश्नुते ॥ १४ ॥
ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟମ ସହିତ ତିନି ମାସ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଯଜ୍ଞର ଫଳର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଫଳ ପାଏ।
Verse 15
चतुः कृत्वः कृतं येन पाराकं मुनिसत्तम । स लभेत्परमं पुण्यमष्टान्गिष्टोमसंभवम् ॥ १५ ॥
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ଚାରିଥର ପାରାକ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ପରମ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ—ଯାହା ଆଠ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ।
Verse 16
पञ्चकृत्वो व्रतमिदं कृतं येन महात्मना । अत्यन्गिष्टोमजं पुण्यं द्विगुणं प्राप्नुयान्नरः ॥ १६ ॥
ଯେ ମହାତ୍ମା ଏହି ବ୍ରତକୁ ପାଞ୍ଚଥର ଆଚରଣ କରେ, ସେ ଅଙ୍ଗିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞଜନିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଭାବେ ପାଏ।
Verse 17
मासोपवाषट्कं यः करोति सुसमाहितः । ज्योतिष्टोस्य यज्ञस्य फलं सोऽष्टगुणं लभेत् ॥ १७ ॥
ଯେ ଲୋକ ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଛଅଟି ମାସିକ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ପାଏ।
Verse 18
निराहारः सप्तकृत्वो नरो मासोपवासकान् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् ॥ १८ ॥
ଯେ ନର ସାତଥର ନିରାହାର ଉପବାସ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ଲଭେ।
Verse 19
मासोपावासान्यः कुर्यादष्टकृत्वो मुनीश्वर । नरमेधाख्ययज्ञस्य फलं पञ्चगुणं लभेत् ॥ १९ ॥
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଯେ ଲୋକ ଆଠଥର ମାସିକ ଉପବାସ କରେ, ସେ ନରମେଧ ନାମକ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପଞ୍ଚଗୁଣ ପାଏ।
Verse 20
यस्तु मासोपवासांश्च नवकृत्वः समाचरेत् । गोमेधमखजं पुण्यं लभते त्रिगुणं नरः ॥ २० ॥
ଯେ ନର ନଅଥର ବିଧିପୂର୍ବକ ମାସୋପବାସ ଆଚରେ, ସେ ଗୋମେଧ ଯଜ୍ଞଜନିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ତ୍ରିଗୁଣ ଭାବେ ଲଭେ।
Verse 21
दशकृत्वस्तु यः कुर्यात्पराकं मुनिसत्तम । स ब्रह्ममेधयज्ञस्य त्रिगुणं फलमश्नुते ॥ २१ ॥
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ କେହି ପରାକ ବ୍ରତ ଦଶଥର କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳର ତ୍ରିଗୁଣ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 22
एकादश पराकांश्च यः कुर्यात्संयतेन्द्रियः । स याति हरिसारुप्यं सर्वभोगसमन्वितम् ॥ २२ ॥
ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ କରି ଏକାଦଶ ପରାକ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ହରି-ସାରୂପ୍ୟ ପାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଭୋଗରେ ସମନ୍ୱିତ ହୁଏ।
Verse 23
त्रयोदश पराकांश्च यः कुर्यात्प्रयतो नरः । स याति परमानन्दं यत्र गत्वा न शोचति ॥ २३ ॥
ଯେ ନିୟମିତ ନର ବିଧିପୂର୍ବକ ତ୍ରୟୋଦଶ ପରାକ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ପରମାନନ୍ଦ ପାଏ; ସେଠାକୁ ଯାଇ ପୁଣି ଶୋକ କରେନାହିଁ।
Verse 24
मासोपवासनिरता गङ्गास्नानपरायणाः । धममार्गप्रवक्तारो मुक्ता एव न सशंयः ॥ २४ ॥
ଯେମାନେ ମାସୋପବାସରେ ନିରତ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନରେ ପରାୟଣ ଏବଂ ଧର୍ମମାର୍ଗର ପ୍ରବକ୍ତା, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 25
अवीराभिर्यतिभिर्ब्रह्यचारिभिः । मासोपवासः कर्त्तव्यो वनस्थैश्च विशेषतः ॥ २५ ॥
ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ଯତି ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ମାସୋପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ବିଶେଷତଃ ବନସ୍ଥ (ବାନପ୍ରସ୍ଥ)ମାନେ ଏହା ଅବଶ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
Verse 26
नारी वा पुरुषो वापि व्रतमेतत्सुदुर्लभम् । कृत्वा मोक्षमवान्पोति योगिनामपि दुर्लभम् ॥ २६ ॥
ନାରୀ ହେଉ କି ପୁରୁଷ, ଏହି ବ୍ରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହା କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ—ଯାହା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ।
Verse 27
गृहस्थो वानप्रस्थो वा व्रती वा भिक्षुरेव वा । मूर्खो वा पण्डितो वापि श्रुत्वैतन्मोक्षभाग्भवेत् ॥ २७ ॥
ଗୃହସ୍ଥ ହେଉ କି ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ବ୍ରତୀ ହେଉ କି ଭିକ୍ଷୁ; ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ପଣ୍ଡିତ—ଏହା ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
Verse 28
इदं पुण्यं व्रताख्यानं नारायण परायणः । श्रृणुयाद्वाचयेद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २८ ॥
ଯେ ନାରାୟଣପରାୟଣ, ସେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରତାଖ୍ୟାନ ଶୁଣୁ କି ପାଠ କରୁ—ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Saṅkalpa formally defines intention, duration, and the deity-centered aim of the vrata, while svasti-vācana ritually ‘seals’ the undertaking through auspicious Vedic benedictions in the presence of learned brāhmaṇas—establishing correctness (vidhi) and dharmic legitimacy.
Pañcāmṛta abhiṣeka expresses daily purification and intimate service (sevā) to the deity-form of Viṣṇu, while an unbroken lamp signifies uninterrupted devotion and wakeful presence before Hari; together they convert austerity (upavāsa) into sustained bhakti-practice.
The comparison translates the prestige of śrauta yajñas into a bhakti-austerity framework, presenting fasting as an accessible equivalent or surpassing path; it also indexes the vrata within a Vedic merit economy familiar to dharma literature.
It explicitly extends the vow’s salvific reach to women and men, householders and forest-dwellers, mendicants, and both the learned and unlearned—stating that even hearing or reciting the account with devotion to Nārāyaṇa removes sins and grants liberation-eligibility.