Vāmana’s Advent, Aditi’s Hymn, Bali’s Gift, and the Mahatmya of Bhū-dāna

Verse 1

नारद उवाच । अहो ह्यत्यद्भुतं प्रोक्तं त्वया भ्रातरिदं मम । स वह्निरदितिं मुक्त्वा कथं तानदहत्क्षणात् ॥ १ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ଅହୋ ଭ୍ରାତା! ତୁମେ ମୋତେ ଯାହା କହିଲ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ସେ ଅଗ୍ନି ଅଦିତିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କିପରି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଦହିଦେଲା?

Verse 2

वदादितेर्महासत्त्वं विशेषाश्चर्यकारणम् । परोपदेशनिरताः सज्जना हि मुनीश्वराः ॥ २ ॥

ଅଦିତିଙ୍କ ମହାସତ୍ତ୍ୱ କହ—ସେଇ ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କାରଣ; କାରଣ ସଜ୍ଜନ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ସଦା ପରହିତ ଉପଦେଶରେ ନିରତ ଥାନ୍ତି।

Verse 3

सनक उवाच । श्रृणु नारद माहात्म्यं हरिभक्तिरतात्मनाम् । हरिध्यानपरान्साधून्कः समर्थः प्रबाधितुम् ॥ ३ ॥

ସନକ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ହରିଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ। ହରିଧ୍ୟାନପର ସାଧୁମାନଙ୍କୁ କିଏ ପୀଡ଼ା ଦେଇପାରିବ?

Verse 4

हरिभक्तिपरो यत्र तत्र ब्रह्मा हरिः शिवः । देवाः सिद्धा मुनीश्वाश्च नित्यं तिष्टंति सत्तमाः ॥ ४ ॥

ଯେଉଁଠି ହରିଭକ୍ତିପର ଜନ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମା, ହରି ଓ ଶିବ ବିରାଜନ୍ତି; ସେଉଁଠି ଦେବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ନିତ୍ୟ ରହନ୍ତି।

Verse 5

हरिरास्ते महाभाग हृदये शान्तचेतसाम् । हरिनामपराणां च किमु ध्यानरतात्मनाम् ॥ ५ ॥

ହେ ମହାଭାଗ! ଶାନ୍ତଚିତ୍ତମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ହରି ବସନ୍ତି। ହରିନାମପର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯଦି ଏହା ସତ୍ୟ, ତେବେ ଧ୍ୟାନରତ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତ ଆଉ କ’ଣ କହିବା!

Verse 6

शिवपूजारतो वाऽपि विष्णुपूजापरोऽपि वा । यत्र तिष्टति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वाश्च देवताः ॥ ६ ॥

କେହି ଶିବପୂଜାରେ ରତ ହେଉନ୍ତୁ କି ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ପରାୟଣ—ଯେଉଁଠି ଏମିତି ଭକ୍ତ ବସନ୍ତି, ସେଠି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିବାସ କରନ୍ତି।

Verse 7

यत्र पूजापरो विष्णोर्वह्निस्तत्र न बाधते । राजा वा तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि ॥ ७ ॥

ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ପରାୟଣତା ରହେ, ସେଠି ଅଗ୍ନି କ୍ଷତି କରେନାହିଁ; ନ ରାଜଭୟ, ନ ଚୋରଭୟ, ଏବଂ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ସେଠି ରହେନାହିଁ।

Verse 8

प्रेताः पिशाचाः कूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा । डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्तेऽच्युतार्चकम् ॥ ८ ॥

ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ, କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ-ଗ୍ରହ, ବାଳଗ୍ରହ, ଡାକିନୀ ଓ ରାକ୍ଷସ—ଏମାନେ କେହି ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚକ ଭକ୍ତକୁ ବାଧା ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 9

परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः । नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः ॥ ९ ॥

ପରକୁ ପୀଡ଼ା ଦେବାରେ ରତ ଭୂତ-ବେତାଳ ଆଦି—ଯେଉଁଠି ସଦ୍ଭକ୍ତ ହରି-ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି, ସେଠି ନଶିଯାନ୍ତି।

Verse 10

जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः । यत्र तिष्टति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः ॥ १० ॥

ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ସର୍ବହିତେ ନିରତ ଏବଂ ଧର୍ମକର୍ମରେ ପରାୟଣ—ସେ ଯେଉଁଠି ବସନ୍ତି, ସେଠି ହିଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 11

निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र तिष्टन्ति योगिनः । तत्रैव सर्वश्रेयांसि तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ॥ ११ ॥

ଯେଉଁଠି ଯୋଗୀମାନେ ଏକ ନିମିଷ କିମ୍ବା ଅର୍ଧନିମିଷ ମାତ୍ର ରହନ୍ତି, ସେଠିଏ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟସ୍ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ସେଇ ସ୍ଥାନ ତୀର୍ଥ, ସେଇ ତପୋବନ।

Verse 12

यन्नामोच्चारणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः । स्तोत्रैर्वाप्यर्हणाभिर्वा किमु ध्यानेन कथ्यते ॥ १२ ॥

ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଉପଦ୍ରବ ନଶିଯାଏ; ସ୍ତୋତ୍ର କିମ୍ବା ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ଯଦି ଏହି ଫଳ, ତେବେ ଧ୍ୟାନର ମହିମା କହିବାକୁ କ’ଣ ଅଛି!

Verse 13

एवं तेनाग्निना विप्र दग्धं सासुरकाननम् । सादितिर्नैव दग्धाभूद्विष्णुचक्राभिरक्षिता ॥ १३ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ସେଇ ଅଗ୍ନି ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହିତ କାନନକୁ ଦଗ୍ଧ କଲା; କିନ୍ତୁ ଅଦିତି ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ନାହିଁ, ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲା।

Verse 14

ततः प्रसन्नवदनः पह्मपत्रायतेक्षणः । प्रादुरासीत्समीपेऽस्याः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १४ ॥

ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ, ପଦ୍ମପତ୍ରସଦୃଶ ନୟନ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ସମୀପରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 15

ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभाभाषितदिङ्मुखः । स्पृशन्करेण पुण्येन प्राह कश्यपवल्लभाम् ॥ १५ ॥

ସାନ୍ନିହିତ ଖୋଲା ମୁଖରେ ଝଲମଲା ଦନ୍ତପ୍ରଭାରେ ଦିଗମୁଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି, ପୁଣ୍ୟହସ୍ତରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେ କହିଲେ।

Verse 16

श्रीभगवाननवाच । देवमातः प्रसन्नोऽस्मि तपसाराधितस्त्वया । चिरं श्रान्तासि भद्रं ते भविष्यति न संशयः ॥ १६ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଦେବମାତା! ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ଆରାଧିତ ହୋଇ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ କଷ୍ଟ ସହିଛ; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 17

वरं वरय दास्यामि यत्ते मनसि रोचते । मा भैर्भद्रे महाभागे ध्रुवं श्रेयो भविष्यति ॥ १७ ॥

ବର ଚାହ; ତୁମ ମନକୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ମୁଁ ଦେବି। ହେ ଭଦ୍ରେ, ମହାଭାଗେ! ଭୟ କରନି; ତୁମର ପରମ ଶ୍ରେୟ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।

Verse 18

इत्युक्तादेवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा । तुष्टाव प्रणिपत्यैनं सर्वलोकसुखावहम् ॥ १८ ॥

ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବଦେବ ଏପରି କହିବା ପରେ ଦେବମାତା ତାଙ୍କୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ସୁଖ ଦେଉଥିବା ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 19

अदितिरुवाच । नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिञ्जनार्दना । सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण ॥ १९ ॥

ଅଦିତି କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବେଶ! ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଜନାର୍ଦନ! ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣଭେଦରେ ଲୋକବ୍ୟବହାରର କାରଣ ହେଉଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 20

नमस्ते बहुपरुपायारुपाय च महात्मने । सर्वैकरुपरुपाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ २० ॥

ହେ ମହାତ୍ମନ! ଅନେକ ପରମ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ଅରୂପ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଏକ ରୂପ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ, ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଗୁଣାତ୍ମା—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 21

नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानरुपिणे । सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने ॥ २१ ॥

ହେ ଲୋକନାଥ! ପରମଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ସଦ୍ଭକ୍ତଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟଶାଳୀ, ମଙ୍ଗଳାତ୍ମା—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 22

यस्यावताररुपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः । तमादिपुरुषं देवं नमामि ह्यर्थसिद्धये ॥ २२ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଅବତାରରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି, ସେଇ ଆଦିପୁରୁଷ ଦେବଙ୍କୁ ମୁଁ ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 23

श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः । तं नमामि जगद्धेतुं समायं चाप्यमायिनम् ॥ २३ ॥

ଯାହାଙ୍କୁ ଶ୍ରୁତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସୂରିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ସେଇ ଜଗତ୍‌ହେତୁ, ସମଦର୍ଶୀ ଓ ମାୟାରହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 24

यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम् । जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दें सर्ववन्दितम् ॥ २४ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟି ମାୟାର ଉଦ୍ରେକର କାରଣ ହୁଏ, ଯିଏ ଜଗତର ରୂପ ମଧ୍ୟ ଓ ଜଗତର ହେତୁ ମଧ୍ୟ—ସର୍ବବନ୍ଦିତ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ।

Verse 25

यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः । अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम् ॥ २५ ॥

ଯାହାଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦର କିଞ୍ଜଲ୍କ-ଧୂଳି ସେବାରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମସ୍ତକ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି—ସେଇ କମଲାଧବ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ।

Verse 26

यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न वै विदुः । अत्यासन्नं च भक्तानां तं वन्दे भक्तसंगिनम् ॥ २६ ॥

ଯାହାଙ୍କ ମହିମାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୀପ, ସଦା ଭକ୍ତସଙ୍ଗରେ ଥାଆନ୍ତି—ସେଇ ଭକ୍ତସଙ୍ଗୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ।

Verse 27

यो देवस्त्यक्तसङ्गानां शान्तानं करुणार्णवः । करोति ह्यात्मनः सङ्गं तं देवं सङ्गवर्जितम् ॥ २७ ॥

ଯେ ଦେବ ତ୍ୟାଗୀ ଓ ଶାନ୍ତ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ କରୁଣାର ସାଗର, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ-ସଙ୍ଗରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ତଥାପି ସେଇ ଦେବ ସ୍ୱୟଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସଙ୍ଗ—ମୁଁ ସେ ଅସଙ୍ଗ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ।

Verse 28

यज्ञेश्वरं यज्ञकर्म यज्ञकर्मसु निष्टितम् । नमामि यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकम् ॥ २८ ॥

ମୁଁ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମ-ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଷ୍ଠିତ; ଯଜ୍ଞଫଳଦାତା ଏବଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ପ୍ରବୋଧିତ-ପ୍ରକାଶିତ କରୁଥିବା।

Verse 29

अजामिलोऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु । प्राप्तवान्परमं धाम तं वन्दे लोकसाक्षिणम् ॥ २९ ॥

ପାପାତ୍ମା ଅଜାମିଳ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେ ପରମ ଧାମ ପାଇଲା—ମୁଁ ସେଇ ସର୍ବଲୋକ-ସାକ୍ଷୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ।

Verse 30

हरिरुपी महादेवः शिवरुपी जनार्दनः । इति लोकस्य नेता यस्तं नमामि जगद्गुरुम् ॥ ३० ॥

ମହାଦେବ ହରି-ରୂପ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶିବ-ରୂପ—ଏହିପରି ଯିଏ ଜଗତର ନେତା, ସେଇ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 31

ब्रह्माद्या अपि देवेशा यन्मायापाशयन्त्रिताः । न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम् ॥ ३१ ॥

ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବେଶମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମାୟାପାଶରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ସେଇ ସର୍ବନାୟକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 32

ह्यत्पह्मस्थोऽपिञ्योग्यानां दूरस्थ इव भासते । प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम् ॥ ३२ ॥

ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେ ଦୂରସ୍ଥ ପରି ଭାସେ। ପ୍ରମାଣାତୀତ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନସାକ୍ଷୀଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 33

यन्मु खाद्ब्राह्यणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियोऽजनि । ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पद्यां शूद्रोऽभ्यजायत ॥ ३३ ॥

ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମିଲେ, ବାହୁରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଉଦ୍ଭବିଲେ। ଊରୁରୁ ବୈଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 34

मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः । मुखादग्निस्तर्थेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ ३४ ॥

ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିଲେ। ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲା।

Verse 35

ऋग्यजुःसामरुपाय सत्यस्वरगतात्मने । षडङ्गरुपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः ॥ ३५ ॥

ଋଗ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ ବେଦରୂପ ହେ, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରଧ୍ୱନିରେ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେ, ଷଡ଼ଙ୍ଗ ବେଦାଙ୍ଗରୂପ ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 36

त्वमिन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः । त्वमग्निर्निर्ऋतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः ॥ ३६ ॥

ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ପବନ ଓ ସୋମ। ତୁମେ ଈଶାନ, ତୁମେ ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ); ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ନିରୃତି, ବରୁଣ ଏବଂ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଟ।

Verse 37

देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः । गिरयः सिद्धगंधर्वानद्यो भूमिश्च सागराः ॥ ३७ ॥

ଦେବତାମାନେ, ସ୍ଥାବର ଜୀବ, ପିଶାଚ ଓ ରାକ୍ଷସ; ପର୍ବତ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ; ନଦୀ, ପୃଥିବୀ ଓ ସାଗର—ଏ ସବୁ (ତୁମରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ)।

Verse 38

त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः । त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥

ତୁମେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱର; ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଅଛ, ସେଠି ତୁମେ ପରାତ୍ପର ପରମ। ହେ ଦେବ, ଅଖିଳ ବିଶ୍ୱ ତୁମର ରୂପ; ତେଣୁ ତୁମକୁ ମୋର ନିତ୍ୟ ନମସ୍କାର।

Verse 39

अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह । दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन ॥ ३९ ॥

ହେ ଅନାଥଙ୍କ ନାଥ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଭୂତ-ଦେବ-ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁ ସ୍ୱରୂପକୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି! ହେ ଜନାର୍ଦନ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ମୋ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 40

इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी ॥ ४० ॥

ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରି ଦେବମାତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଦାଁଡ଼ି—ହର୍ଷାଶ୍ରୁରେ ସିକ୍ତ ହୋଇ—ସେ କହିଲେ।

Verse 41

अनुग्राह्यास्मि देवेंश त्वया सर्वादिकारण । अकण्टकां श्रियां देहि मत्सुतानां दिवौकसाम् ॥ ४१ ॥

ହେ ଦେବେଶ, ହେ ସର୍ବାଦିକାରଣ! ମୁଁ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହର ପାତ୍ର ହେଉ। ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ—ଦିବୌକସ ଦେବମାନେ—ତାଙ୍କୁ ବାଧାରହିତ, ନିଷ୍କଣ୍ଟକ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅ।

Verse 42

अन्तर्य्यामिञ्जगद्रूप सर्वज्ञा परमेश्वर । अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो ॥ ४२ ॥

ହେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଜଗଦ୍ରୂପ, ସର୍ବଜ୍ଞ ପରମେଶ୍ୱର! ହେ ଶ୍ରୀଶ! ତୁମ ପାଖରେ କ’ଣ ଅଜ୍ଞାତ ରହିପାରେ? ହେ ପ୍ରଭୋ, ଏଠାରେ ମୋତେ କାହିଁକି ପରୀକ୍ଷା କରୁଛ?

Verse 43

तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते । वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता ॥ ४३ ॥

ତଥାପି ମୋ ମନକୁ ଯାହା ରୁଚେ, ସେହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ହେ ଦେବେଶ, ମୁଁ ବ୍ୟର୍ଥ ମାତୃତ୍ୱର ନାରୀ; ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଓ ନିପୀଡିତ।

Verse 44

तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्तेऽपि सुता मम । तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर ॥ ४४ ॥

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବାକୁ ଚାହେଁନି, କାରଣ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ପୁତ୍ର। ହେ ସୁରେଶ୍ୱର, ସେମାନଙ୍କୁ ନ ମାରି ମୋ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅ।

Verse 45

इत्युक्तो देवेदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः । उवाच हर्षयन्विप्र देवमातरमादरात् ॥ ४५ ॥

ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ଦେବଦେବେଶ ପୁନଃ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଋଷିଙ୍କୁ ହର୍ଷିତ କରି, ସେ ଆଦରସହିତ ଦେବମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 46

श्रीभगवानुवाच । प्रीतोऽस्मि देवि भद्रं ते भविष्यामि सुतो ह्यहम् । यतः सपत्निपुत्रेषु वात्सल्यं देवि दुर्लभम् ॥ ४६ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ତୋର ପୁତ୍ର ହେବି, କାରଣ ହେ ଦେବୀ, ସପତ୍ନୀର ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 47

त्वया तु यत्कृतं स्तोत्रं तत्पठान्ति नरास्तु ये । तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन ॥ ४७ ॥

ତୁମେ ଯେ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚିଛ, ଯେମାନେ ତାହା ପଢ଼ନ୍ତି—ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଉନାହିଁ।

Verse 48

त्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते । न तस्य पुत्रशोकः स्यादेष धर्मः सनातनः ॥ ४८ ॥

ନିଜ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଯେ ସମଭାବେ ଚାଲେ, ତାହାର ପୁତ୍ରଶୋକ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମ।

Verse 49

अदितिरुवाच । ताह वोढुं क्षमा देव त्वामाद्यपुरुषं परम् । असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम् ॥ ४९ ॥

ଅଦିତି କହିଲେ— ହେ ଦେବ, ସେମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ କୃପା କର। ତୁମେ ଆଦ୍ୟ ପରମ ପୁରୁଷ; ଯାହାଙ୍କ ରୋମକୂପରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ତୁମେ ସର୍ବେଶ୍ୱର ଓ ସର୍ବକାରଣର କାରଣ।

Verse 50

यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः । तमहं देवदेवेशं धारयामि कथं प्रभो ॥ ५० ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ, ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଭାବକୁ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ସେଇ ଦେବଦେବେଶଙ୍କୁ ମୁଁ ମୋ ଭିତରେ କିପରି ଧାରଣ କରିବି?

Verse 51

अणोरणीयांसमजं परात्परतरं प्रभुम् । धारयामि कथं देव त्वामहं पुरुषोत्तमम् ॥ ५१ ॥

ହେ ଦେବ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ଯିଏ ଅଜ, ଅଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ପରାତ୍ପରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରମ ପ୍ରଭୁ—ମୁଁ ତୁମକୁ ମନରେ କିପରି ଧାରଣ କରିବି?

Verse 52

महापातकयुक्तोऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः । मुच्यते स कथं देवोग्राम्येषु जनिमर्हति ॥ ५२ ॥

ମହାପାତକରେ ଯୁକ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ତେବେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ?

Verse 53

यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो । तथायमपि को वेद तव विश्वेश चेष्टितम् ॥ ५३ ॥

ହେ ପ୍ରଭୋ! ଯେପରି ବରାହ ଓ ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ତୁମ ଅବତାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେପରି ହେ ବିଶ୍ୱେଶ! ଏହି (ବର୍ତ୍ତମାନ) ପ୍ରକଟତା ଓ ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର ରହସ୍ୟ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?

Verse 54

त्वत्पादपह्मप्रणतात्वन्नामस्मृतितत्परा । त्वामेव चिंतये देव यथेच्छासि तथा कुरु ॥ ५४ ॥

ତୁମ ପଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରଣାମ କରି ଏବଂ ତୁମ ନାମସ୍ମରଣରେ ତତ୍ପର ହୋଇ, ହେ ଦେବ! ମୁଁ କେବଳ ତୁମକୁ ହିଁ ଚିନ୍ତନ କରେ; ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ସେପରି କର।

Verse 55

सनक उवाच । तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । दत्त्वाभयं देवमातुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५५ ॥

ସନକ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦେବମାତାଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 56

श्रीभगवानुवाच । सत्यमुक्तं महाभागे त्वया नास्त्यत्र संशयः । तथापि श्रृणु वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं शुभे ॥ ५६ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିଛ; ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତଥାପି ହେ ଶୁଭେ, ଶୁଣ—ଗୁହ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ମୁଁ କହିବି।

Verse 57

रागद्वेषविहीना ये मद्भक्ता मत्परायणाः । वंहति सततं तें मां गतासूया अदाम्भिकाः ॥ ५७ ॥

ଯେ ମୋର ଭକ୍ତ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରହିତ, କେବଳ ମୋତେ ଶରଣ କରିଥିବା, ବିନମ୍ର, ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ ଓ ଦମ୍ଭରହିତ—ସେମାନେ ମୋତେ ହୃଦୟରେ ସଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 58

परोपतापविमुखाः शिवभक्तिपरायणः । मत्कथाश्रवणासक्ता वहन्ति सततं हि माम् ॥ ५८ ॥

ଯେମାନେ ପରକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବାରୁ ବିମୁଖ, ଶିବଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ, ଏବଂ ମୋ କଥା ଶ୍ରବଣରେ ଆସକ୍ତ—ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଅନ୍ତରେ ସଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 59

पतिव्रताः परिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः । वहन्ति सततं देवि स्त्रियोऽपि त्यक्तप्रत्सराः ॥ ५९ ॥

ହେ ଦେବୀ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ପତିବ୍ରତା, ପତିକୁ ପ୍ରାଣସମ ମାନୁଥିବା, ପତିଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ, ଏବଂ ଦୋଷଦର୍ଶନ ଓ କଳହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା—ସଦା ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 60

मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्गुरुभक्तोऽतिथिप्रियः । हितकृद्बाह्यणानां यः स मां वहति सर्वदा ॥ ६० ॥

ଯେ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରେ, ଗୁରୁଭକ୍ତ, ଅତିଥି ସତ୍କାରରେ ପ୍ରୀତ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ସେ ମୋତେ ସଦା ଧାରଣ କରେ।

Verse 61

पुण्यतीर्थरता नित्यं सत्सङ्गनिरतास्तथा । लोकानुग्रहशीलाश्च सततं ते वहन्ति माम् ॥ ६१ ॥

ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥରେ ରତ, ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ନିରତ ଏବଂ ଲୋକହିତରେ ସଦା ପ୍ରବୃତ୍ତ—ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ମୋତେ ହୃଦୟେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 62

परोपकारविरताः परद्रव्यपराङ्मुखाः । नषुंसकाः परस्त्रीषु ते वहन्ति च मां सदा ॥ ६२ ॥

ଯେମାନେ ପରକୁ କ୍ଷତି କରିବାରୁ ବିରତ, ପରଧନ ପ୍ରତି ପରାଙ୍ମୁଖ ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି କାମରହିତ—ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 63

तुलस्युपासनरताः सदा नामपरायणाः । गोरक्षणपरा ये च सततं मां वहन्ति ते ॥ ६३ ॥

ଯେମାନେ ତୁଳସୀ-ଉପାସନାରେ ରତ, ସଦା ନାମସ୍ମରଣରେ ପରାୟଣ ଏବଂ ଗୋରକ୍ଷାରେ ନିବେଦିତ—ସେମାନେ ସତତ ମୋତେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 64

प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा । अन्नोदकप्रदातारो वहंति सततं हि माम् ॥ ६४ ॥

ଯେମାନେ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଉପହାର ଗ୍ରହଣ)ରୁ ନିବୃତ୍ତ, ପରାନ୍ନକୁ ଅବମାନ ନକରି, ଅନ୍ନ-ଜଳ ଦାନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସଦା ମୋତେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 65

त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता । संप्राप्य पुत्रभावं ते साधयिष्ये मनोरथम् ॥ ६५ ॥

କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ପତିପ୍ରାଣା, ସାଧ୍ବୀ ଏବଂ ସର୍ବଭୂତହିତରେ ରତ; ତେଣୁ ମାତୃତ୍ୱଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୁଁ ତୁମ ମନୋରଥ ପୂରଣ କରିବି।

Verse 66

इत्युक्त्वा देवेदेवशो ह्यदितिं देवमातरम् । दत्त्वा कण्ठगतां मालामभयं च तिरोदधे ॥ ६६ ॥

ଏହିପରି କହି ଦେବଦେବେଶ୍ୱର ଦେବମାତା ଅଦିତିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ପରେ ନିଜ କଣ୍ଠର ମାଳା ଦେଇ ଅଭୟ ଦାନ କରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 67

सा तु संहृष्टमनसा देवसूर्दक्षनन्दिनी । प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थानमाव्रजत् ॥ ६७ ॥

ତେବେ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ଦେବମାତା ଅଦିତି କମଳାକାନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପୁନଃ ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 68

ततोऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता । असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ६८ ॥

ତାପରେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଲୋକବନ୍ଦିତା ଅଦିତି ସମୟେ ଏମିତି ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।

Verse 69

शङ्गचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम् । सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम् ॥ ६९ ॥

ସେ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ରଧାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜମାନ; ହାତରେ ସୁଧାକଳଶ ଓ ଦଧ୍ୟାନ୍ନପାତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା—ଏହି ରୂପ ‘ବାମନ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 70

सहस्त्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम् । सर्वाभरणंसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिम् ॥ ७० ॥

ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କମଳ ସଦୃଶ ନୟନବିଶିଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ଓ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 71

स्तुत्यं मुनिगणैर्युक्तं सर्वलोकैकनायकम् । आविर्भूतं हरिं ज्ञात्वा कश्यपो हर्षविह्वलः । प्रणम्य प्रञ्जलिर्भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ७१ ॥

ମୁନିଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ସେବିତ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଏକମାତ୍ର ନାୟକ, ସ୍ତୁତ୍ୟ ଶ୍ରୀହରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି କଶ୍ୟପ ଆନନ୍ଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ପ୍ରଣାମ କରି କରଯୋଡି ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 72

कश्यप उवाच । नमोनमस्तेऽखिलकारणाय नमोनमस्तेऽखइलपालकाय । नमोनमस्तेऽमरनायकाय नमोनमो दैतेयविनाशनाय ॥ ७२ ॥

କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ହେ ସର୍ବକାରଣ! ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ହେ ସର୍ବପାଳକ! ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ହେ ଦେବନାୟକ! ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ହେ ଦୈତ୍ୟବିନାଶକ! ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 73

नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः सज्जनरंजिताय । नमोनमो दुर्जननाशनाय नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ॥ ७३ ॥

ଭକ୍ତଜନପ୍ରିୟଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ଦୁର୍ଜନନାଶକଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ସେଇ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ହେଉ।

Verse 74

नमोनमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय । सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥ ७४ ॥

କାରଣବାମନ, ଅମିତବିକ୍ରମୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ, ଚକ୍ର, ଖଡ୍ଗ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି—ସେଇ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ହେଉ।

Verse 75

नमः पयोराशिनिवासनाय नमोऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय । नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यकथागताय ॥ ७५ ॥

କ୍ଷୀରସାଗରନିବାସୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସଦ୍ହୃଦୟ-କମଳରେ ଅଧିଷ୍ଠିତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସୂର୍ଯ୍ୟାଦିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଅମିତ ପ୍ରଭାବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ପୁଣ୍ୟକଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 76

नमोनमोऽर्केन्दुविलोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय । नमोऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमोऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय ॥ ७६ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ନୟନ ଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଯଜ୍ଞଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗରେ ବିରାଜିତ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର॥

Verse 77

नमो जगत्कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय ॥ ७७ ॥

ଜଗତର କାରଣର ମଧ୍ୟ କାରଣ ଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟରୁ ଅତୀତ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ପ୍ରଦାନକାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଭକ୍ତମନରେ ବିରାଜିତ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର॥

Verse 78

नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय । नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय ॥ ७८ ॥

ଅନ୍ଧକାର ବିନାଶକ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟରୁ ଅତୀତ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅନ୍ଧକାର-ନାଶକ, ମନ୍ଦରଧାରକ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ‘ଯଜ୍ଞ-ବରାହ’ ନାମଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ବିଦାରିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର॥

Verse 79

नमोऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमोऽस्तु ते क्षत्र्रकुलान्तकाय । नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय ॥ ७९ ॥

ବାମନରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳାନ୍ତକ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ରାବଣମର୍ଦ୍ଦନକାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନନ୍ଦସୁତ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର॥

Verse 80

नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने । स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः ॥ ८० ॥

ହେ କମଲାକାନ୍ତ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ସୁଖଦାୟୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସ୍ମରଣକାରୀଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ନାଶକ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମୋ ନମଃ॥

Verse 81

यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविन्घविनाशन । यज्ञरुप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम् ॥ ८१ ॥

ହେ ଯଜ୍ଞେଶ! ହେ ଯଜ୍ଞବିନ୍ୟାସକର୍ତ୍ତା! ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନବିନାଶକ! ହେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ଯଜମାନସ୍ୱରୂପ ଓ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ—ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂଜା କରେ।

Verse 82

इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः । उवाच प्रहसन्हर्षं वर्ध्दयन्कश्यपस्य सः ॥ ८२ ॥

ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ପାଇ ସେ ଦେବେଶ, ଲୋକପାବନ ବାମନ, ହସିହସି କହିଲେ ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କ ହର୍ଷ ବଢ଼ାଇଲେ।

Verse 83

श्रीभगवानुवाच । तात तुष्टोऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चिता । अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम् ॥ ८३ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ତାତ! ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆର୍ଚ୍ଚିତ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଶୀଘ୍ରେ ତୁମ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ପୂରଣ କରିବି।

Verse 84

अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रतां गतः । अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम् ॥ ८४ ॥

ଦୁଇ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଏଭଳି ତୁମ ଦୁହଙ୍କର ପୁତ୍ର ହୋଇଛି; ଏହି ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ମୁଁ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଛି।

Verse 85

अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् । आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः ॥ ८५ ॥

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳି ‘ଦୀର୍ଘସତ୍ର’ ନାମକ ମହାମଖ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଗୁରୁ କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ସହିତ।

Verse 86

तस्मिन्मखे समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः । हविः स्वीकरणार्थाय ऋषिभिर्ब्रह्यवादिभिः ॥ ८६ ॥

ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଋଷିମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହବି ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।

Verse 87

प्रवृद्धैश्वर्यर्दैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ । आमंत्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ ॥ ८७ ॥

ଦୈତ୍ୟର ବଢ଼ୁଥିବା ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମହାକ୍ରତୁ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ବଟୁ ବାମନ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ବିଦାୟ ନେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 88

स्मितेन मोहयँल्लोकं वामनो भक्तवत्सलः । हविर्भोक्तुमिवायातो बलेः प्रत्यक्षतो हरिः ॥ ८८ ॥

ମୃଦୁ ହାସରେ ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ବାମନ, ଯେନେ ହବି ଭୋଗ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି—ହରି ବଳିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ।

Verse 89

दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा जडो वायं हितोऽपि वा । यो भक्तियुक्तस्तस्यान्तः सदा संनिहितो हरिः ॥ ८९ ॥

ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ହେଉ କି ସୁବୃତ୍ତ, ଜଡ ହେଉ କି ହିତକାରୀ—ଯେ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ, ତାହାର ଅନ୍ତରେ ହରି ସଦା ସନ୍ନିହିତ।

Verse 90

आयान्तं वामनं दृष्ट्वा ऋषयो ज्ञानचक्षुषः । ज्ञात्वा नारायणं देवमुद्ययुः सभ्यसंयुताः ॥ ९० ॥

ବାମନଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେବ ନାରାୟଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ; ଏବଂ ସଭ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଗୌରବାର୍ଥେ ଉଠିଦାଉଡ଼ିଲେ।

Verse 91

एतज्ज्ञात्वा दैत्यगुरुरेकांते बलिमब्रवीत् । स्वसारमविचार्यैव खलाः कार्याणि कुर्वते ॥ ९१ ॥

ଏହା ଜାଣି ଦୈତ୍ୟଗୁରୁ ଶୁକ୍ର ଏକାନ୍ତରେ ବଲିଙ୍କୁ କହିଲେ—ନିଜ ହିତକୁ ବିଚାର ନକରି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 92

शुक्र उवाच । भो भो दैत्यपते सौम्य ह्यपहर्ता तव श्रियम् । विष्णुर्वामनरुपेण ह्यदितेः पुत्रातां गतः ॥ ९२ ॥

ଶୁକ୍ର କହିଲେ—ହେ ସୌମ୍ୟ ଦୈତ୍ୟପତେ! ତୁମ ଶ୍ରୀକୁ ହରିବାକୁ ଯେ ଆସିଛି ସେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା—ଅଦିତିର ପୁତ୍ର ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ବାମନରୂପେ ଆଗତ।

Verse 93

तवाध्वरं स आयाति त्वया तस्यासुरेश्वर । न किंचिदपि दातव्यं मन्मतं श्रृणु पण्डित ॥ ९३ ॥

ସେ ତୁମ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସୁଛି; ତେଣୁ, ହେ ଅସୁରେଶ୍ୱର, ତାକୁ କିଛିମଧ୍ୟ ଦାନ ଦିଅନି। ହେ ପଣ୍ଡିତ, ମୋ ମତ ଶୁଣ।

Verse 94

आत्मबुद्धिः सुखकरी गुरुबुद्धिर्विशेषतः । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुध्दिः प्रलयंकरी ॥ ९४ ॥

ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ସୁଖକର; ଗୁରୁବୁଦ୍ଧି ବିଶେଷ ମଙ୍ଗଳକର। ପରବୁଦ୍ଧି ଅନୁସରଣ ବିନାଶକ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଆସକ୍ତିରେ ଶାସିତ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରଳୟକରୀ କୁହାଯାଏ।

Verse 95

शत्रूणां हितकृतद्यस्तु स हन्तव्यो विशेषतः ॥ ९५ ॥

ଯେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ହିତ କରେ, ସେ ବିଶେଷଭାବେ ଦଣ୍ଡନୀୟ—ନିଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟ।

Verse 96

बलिरुवाच । एवं गुरो न वक्तव्यं धर्ममार्गविरोधतः । यदादत्ते स्वयं विष्णुः किमस्मादधिकं वरम् ॥ ९६ ॥

ବଳି କହିଲେ—ହେ ଗୁରୁଦେବ, ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ଧର୍ମମାର୍ଗବିରୋଧୀ। ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର କ’ଣ?

Verse 97

कुर्वन्ति विदुषो यज्ञान्विष्णुप्रीणनकारणात् । स चेत्साक्षाद्धविर्भोगी मत्तः कोऽभ्यधिको भुवी ॥ ९७ ॥

ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ସେ ଯଦି ସାକ୍ଷାତ୍ ହବିର୍ଭୋଗୀ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ?

Verse 98

दरिद्रेणापि यत्किंचिद्दीयते विष्णवे गुरो । तदेव परमं दानं दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ९८ ॥

ହେ ଗୁରୁ, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯାହା କିଛି ଅଳ୍ପ ଦିଏ, ସେହିଟା ହିଁ ପରମ ଦାନ; ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦିଏ।

Verse 99

स्मृतोऽपि परया भक्त्या पुनाति पुरुषोत्तमः । येन केनाप्यर्चितश्वेद्ददाति परमां गतिम् ॥ ९९ ॥

ପରମ ଭକ୍ତିରେ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଯେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପୂଜା କଲେ, ସେ ପରମ ଗତି ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 100

हरिर्हरति पापानिदुष्टचित्तैरपि स्मृतः । अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥ १०० ॥

ହରି ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ଲୋକମାନେ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ହରଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଅନିଚ୍ଛାରେ ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦହନ କରେ।

Verse 101

जिह्वाग्रे वसते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् । स विष्णुलोकमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ १ ॥

ଯାହାର ଜିହ୍ୱାଗ୍ରେ ‘ହରି’ ଏହି ଦ୍ୱାକ୍ଷର ନାମ ବସେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଫେରା ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 102

गोविंदेति सदा ध्यायेद्यस्तु रागादिवर्जितः । स याति विष्णुभवनमिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ २ ॥

ଯେ ରାଗାଦି ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସଦା ‘ଗୋବିନ୍ଦ’ ନାମ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଭବନକୁ ଯାଏ—ଏହିପରି ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 103

अग्नौ वा ब्राह्मणे वापिहूयते यद्वविर्गुरो । हरिभक्त्या महाभाग तेन विष्णुः प्रसीदति ॥ ३ ॥

ହେ ମହାଭାଗ! ହବି ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଯାଉ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଉ—ହରିଭକ୍ତି ସହ ଅର୍ପିତ ହେଲେ, ତାହାଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 104

अहं तु हरितुष्यद्यर्थं करोम्यध्वरमुत्तमम् । स्वयमायाति चेद्विष्णुः कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ४ ॥

ମୁଁ କେବଳ ହରିଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କରୁଛି। ବିଷ୍ଣୁ ଯଦି ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେବି।

Verse 105

एवं वदति दैत्यन्द्रे विष्णुर्वामनरुपधृक् । प्रविवेशाध्वरस्थानं हुतवह्निमनोरमम् ॥ ५ ॥

ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁ ବାମନରୂପ ଧାରଣ କରି, ହୁତବହ୍ନିରେ ମନୋହର ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 106

तं दृष्ट्वा कोटिसूर्याभं योग्यावयवसुन्दरम् । वामनं सहसोत्थाय प्रत्यगृह्णात्कृताञ्जलिः ॥ ६ ॥

କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ସୁସମ ଅଙ୍ଗସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଶୋଭିତ ବାମନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଉଠି ପଡ଼ି, କରଯୋଡ଼ି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ୱାଗତ କଲା।

Verse 107

दत्त्वासनं च प्रक्षाल्य पादौ वामनरुपिणम् । सकुटुंबो वहन्मूर्ध्ना परमां मुदमाप्तवान् ॥ ७ ॥

ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାମନରୂପକୁ ଆସନ ଅର୍ପଣ କରି, ବିଧିମତେ ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲା; ପରେ ପରିବାର ସହିତ ତାଙ୍କୁ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରି ପରମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲା।

Verse 108

विष्णवेऽस्मै जगद्धान्मे दत्त्वार्घ्यं विधिवद्कलिः । रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा हर्षाश्रुनयनोऽब्रवीत् । बलिरुवाच ॥ ८ ॥

ଜଗଦ୍ଧାମ ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ରୋମାଞ୍ଚିତ ଦେହ ଓ ହର୍ଷାଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ସହ ସେ କହିଲା— ବଲି କହିଲା।

Verse 109

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलो मरवः । जीवितं सफलं मेऽद्य कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ९ ॥

ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ; ଆଜି ମୋର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସଫଳ। ଆଜି ମୋର ବଞ୍ଚିବା କୃତାର୍ଥ ହେଲା—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 110

अमोघामृतवृष्टिर्मे समायातातिदुर्लभा । त्वदागमनमात्रेण ह्यनायासो महोत्सवः ॥ ११० ॥

ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଅମୋଘ ଅମୃତବୃଷ୍ଟି ଏବେ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ଆପଣଙ୍କ ମାତ୍ର ଆଗମନରେ ଶ୍ରମ ବିନା ମହୋତ୍ସବ ଉଦ୍ଭବିଲା।

Verse 111

एते च ऋषयः सर्वे कृतार्थां नात्र संशयः । यैः पूर्वं हि तपस्तप्तं तदद्य सफलं प्रभो ॥ ११ ॥

ଏହି ସମସ୍ତ ଋଷି ନିଶ୍ଚୟ କୃତାର୍ଥ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ତପସ୍ ପୂର୍ବେ କରିଥିଲେ, ସେହି ଆଜି ଫଳିତ ହେଲା, ହେ ପ୍ରଭୋ।

Verse 112

कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि न संशयः । तस्मात्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमोनमः ॥ १२ ॥

ମୁଁ କୃତାର୍ଥ, ମୁଁ କୃତାର୍ଥ, ମୁଁ କୃତାର୍ଥ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର—ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।

Verse 113

त्वदाज्ञया त्वन्नियोगं साधयामीति मन्मनः । अत्युत्साहसमायुक्तं समाज्ञापय मां प्रभो ॥ १३ ॥

“ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମ ନିୟୋଗକୁ ମୁଁ ସାଧିବି”—ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପ ମନେ ଧରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ସାହରେ ଯୁକ୍ତ ମୋତେ ସମ୍ୟକ୍ ଆଜ୍ଞା କର, ହେ ପ୍ରଭୋ।

Verse 114

एवमुर्को दीक्षितेन प्रहसन्वामनोऽब्रवीत् । देहि मे तपसि स्थातुं भूमिं त्रिपदसंमिताम् ॥ १४ ॥

ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜମାନ ଏଭଳି କହିଲେ, ହସି ହସି ବାମନ କହିଲେ—“ତପସ୍‌ରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିବାକୁ ମୋତେ ତିନି ପଦ ପରିମିତ ଭୂମି ଦିଅ।”

Verse 115

एतच्छॄत्वा बलिः प्राह राज्यं याचितवान्नहि । ग्रामं वा नगरं चापि धनं वा किं कृतं त्वया ॥ १५ ॥

ଏହା ଶୁଣି ବଳି କହିଲେ—“ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଯାଚିନାହ, ଗ୍ରାମ ନୁହେଁ, ନଗର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଧନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେବେ ତୁମେ ଏହା କାହିଁକି କଲ (ତୁମ ଅଭିପ୍ରାୟ କ’ଣ)?”

Verse 116

तन्निशम्य बलिं प्राह विष्णुः सर्वशरीरभृत् । आसन्नभ्रष्टराज्यस्य वैराग्यं जनयन्निवा ॥ १६ ॥

ତାହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଶରୀରଧାରୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ; ଯେନ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ତାଙ୍କରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଜଗାଉଥିଲେ।

Verse 117

श्रीभगवानुवाचा । श्रृणु दैत्यन्द्र वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतमं परम् । सर्वसंगविहीनानां किमर्थैः साध्यतेवद ॥ १७ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମ ଉପଦେଶ କହିବି, ଯାହା ଗୁହ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଅତିଗୁହ୍ୟ। ସର୍ବସଙ୍ଗବିହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକିକ ଅର୍ଥ-ଭୋଗରେ କ’ଣ ସିଦ୍ଧି? କହ।

Verse 118

अहं तु सर्वभूतानामन्तर्यामीति भावय । मयि सर्वमिदं दैत्य किमन्यैः साध्यते वद ॥ १८ ॥

ଏପରି ଭାବ—‘ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ।’ ହେ ଦୈତ୍ୟ, ଏ ସବୁ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛିଦ୍ୱାରା କ’ଣ ସାଧ୍ୟ? କହ।

Verse 119

रागद्वेषविहीनानां शान्तानां त्यक्तमायिनाम् । नित्यानंदस्वरुपाणां किमन्यैः साध्यते धनैः ॥ १९ ॥

ଯେମାନେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷବିହୀନ, ଶାନ୍ତ, ମାୟାର ଆଡମ୍ବର ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଧନରେ କ’ଣ ସାଧ୍ୟ?

Verse 120

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यतां शान्तचेतसाम् । अभिन्नमात्मनः सर्वं को दाता दीयते च किम् ॥ १२० ॥

ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଆତ୍ମବତ୍ ଦେଖୁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁକିଛି ଆତ୍ମାରୁ ଅଭିନ୍ନ। ତେବେ ଦାତା କିଏ, ଏବଂ ଦିଆଯାଏ କ’ଣ?

Verse 121

पृथ्वीयं क्षत्रियवशा इति शास्त्रेषु निश्चितम् । तदाज्ञायां स्थिताः सर्वे लभन्ते परमं सुखम् ॥ २१ ॥

ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଏହି ପୃଥିବୀ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଅଧୀନ। ତାଙ୍କର ଧର୍ମସମ୍ମତ ଆଜ୍ଞାରେ ଯେ ସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ପରମ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି।

Verse 122

दातव्यो मुनिभिश्चापि षष्टांशो भूभुजे बले । महीयं ब्राह्मणानां तु दातव्या सर्व यत्नतः ॥ २२ ॥

ରାଜା ବଳବାନ୍ ହେଲେ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଷଷ୍ଠାଂଶ ଦେବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଭୂମି ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଯତ୍ନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନତା ସହ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 123

भूमिदानस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति । परं निर्वाणमाप्नोति भूमिदो नात्र संशयः ॥ २३ ॥

ଭୂମିଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୂର୍ବେ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ଭୂମିଦାତା ପରମ ନିର୍ବାଣ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 124

स्वल्पामपि महीं दत्त्वा श्रोत्रियायाहिताग्नये । ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २४ ॥

ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଓ ଆହିତାଗ୍ନି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 125

भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत् । अतिदानं तु तज्ज्ञेयं सर्वपापप्राणाशनम् ॥ २५ ॥

ଭୂମିଦାତାକୁ ‘ସର୍ବଦାତା’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଭୂମିଦାତା ମୋକ୍ଷର ଭାଗୀ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଅତିଦାନ ବୋଲି ଜାଣ—ଏହା ସମସ୍ତ ପାପର ପ୍ରାଣକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 126

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । दशहस्तां महीं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २६ ॥

କେହି ମହାପାତକରେ ଲିପ୍ତ ହେଉ କି ସମସ୍ତ ପାପରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହେଉ—ଦଶ ହସ୍ତ ପରିମାଣର ଭୂମି ଦାନ କଲେ ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 127

सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् । भूमिदानसमं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ २७ ॥

ଯେ ସତ୍ପାତ୍ରକୁ ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ପାଏ; ତ୍ରିଲୋକରେ ଭୂମିଦାନ ସମାନ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 128

द्विजाय वृत्तिहीनाय यः प्रदद्यान्महीं बले । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न क्षमोऽब्दशतैरहम् ॥ २८ ॥

ଯେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବୃତ୍ତିହୀନ ଦ୍ୱିଜକୁ ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେହି ଦାନର ପୁଣ୍ୟଫଳ ମୁଁ ଶତଶତ ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରିବି ନାହିଁ।

Verse 129

सक्ताय देवपूजासु वृत्तिहीनाय दैत्यप । स्वल्पामपि महीं दद्याद्यः स विष्णुर्न संशयः ॥ २९ ॥

ହେ ଦୈତ୍ୟପ! ଦେବପୂଜାରେ ଆସକ୍ତ କିନ୍ତୁ ବୃତ୍ତିହୀନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଯେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଦାନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 130

इक्षुगोधूम तुवरीपूगवृक्षादिसंयुता । पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णुर्नात्र संशयः ॥ १३० ॥

ଇଖୁ, ଗୋଧୂମ, ତୁବରୀ (ଡାଲି), ପୁଗ (ସୁପାରି) ଆଦି ବୃକ୍ଷସହିତ ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି ଯେ ଦାନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଵିଷ୍ଣୁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 131

वृत्तिहीनाय विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने । स्वल्पामपि महींदत्त्वा विष्णुसायुज्यमान्पुयात् ॥ ३१ ॥

ଯେ ଜୀବିକାହୀନ, ଦରିଦ୍ର ଓ କୁଟୁମ୍ବପାଳକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଦାନ କରେ, ସେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।

Verse 132

सक्ताय देवपूजासु विप्रायाढकिकां महीम् । दत्त्वा लभेत गङ्गायां त्रिरात्रस्नानजं फलम् ॥ ३२ ॥

ଦେବପୂଜାରେ ଆସକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ଆଢକ ପରିମାଣ ଭୂମି ଦାନ କଲେ, ଗଙ୍ଗାରେ ତିନି ରାତି ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ।

Verse 133

विप्राय वृत्तिहीनाय सदाचाररताय च । द्रोणिकां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलं लभते श्रृणु ॥ ३३ ॥

ଜୀବିକାହୀନ ଓ ସଦାଚାରରତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦ୍ରୋଣିକା ପରିମାଣ ଭୂମି ଦାନ କଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ, ତାହା ଶୁଣ।

Verse 134

गङ्गातीर्थाश्वमेधानां शतानि विधिवन्नरः । कृत्वा यत्फलमाप्वोति तदाप्नोति स पुष्कलम् ॥ ३४ ॥

ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥର ଶତଶତ ଯାତ୍ରା ଓ ଶତଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବିଧିବତ୍ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ପ୍ରଚୁର ଫଳ ଏଠି ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 135

ददाति खारिकां भूमिं दरिद्राय द्विजाय यः । तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि वदतो मे निशामय ॥ ३५ ॥

ଯେ ଦରିଦ୍ର ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଖାରିକା ପରିମାଣ ଭୂମି ଦାନ କରେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ମୁଁ କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ।

Verse 136

अश्वमेधसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च । विधाय जाह्नवीतीरे यत्फलं तल्लभेद्धुवम् ॥ ३६ ॥

ଯେ କେହି ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ତଟରେ ପୂଜା‑ବ୍ରତାଦି କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ସମ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।

Verse 137

भूमिदानं महादानमतिदानं प्रकीर्त्तितम् । सर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम् ॥ ३७ ॥

ଭୂମିଦାନକୁ ମହାଦାନ, ଅତିଦାନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଶମନ କରି ମୋକ୍ଷଫଳ ଦିଏ।

Verse 138

अत्रोतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु दैत्यकुलेश्वर । यच्छुत्वा श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत् ॥ ३८ ॥

ଏଠାରେ ମୁଁ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହିବି—ହେ ଦୈତ୍ୟକୁଳେଶ୍ୱର, ଶୁଣ; ଯେ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ସେ ଭୂମିଦାନଫଳ ପାଏ।

Verse 139

आसीत्पुरा द्विजवरो ब्राह्मकल्पे महामतिः । दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाम्ना भद्रमतिर्बले ॥ ३९ ॥

ପୁରାତନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମକଳ୍ପରେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ—ମହାମତି; କିନ୍ତୁ ସେ ଦରିଦ୍ର ଓ ଜୀବିକାହୀନ, ବଲ ଦେଶରେ ‘ଭଦ୍ରମତି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 140

श्रुतानि सर्वशास्त्राणि तेन वेददिवानिशम् । श्रुतानि च पुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ १४० ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଥିଲେ; ଦିନରାତି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ। ପୁରାଣ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଣିଥିଲେ।

Verse 141

अभवंस्तस्य षट्पत्न्यः श्रुतिः सिन्धुर्यशोवती । कामिनी मालिनी चैव शोभा चेति प्रकीर्तिताः ॥ ४१ ॥

ତାହାର ଛଅଜଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ—ଶ୍ରୁତି, ସିନ୍ଧୁ, ଯଶୋବତୀ, କାମିନୀ, ମାଲିନୀ ଏବଂ ଶୋଭା—ଏଭଳି ପରମ୍ପରାରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

Verse 142

आसु पत्नीषु तस्यासञ्चत्वरिंशच्छतद्वयम् । पुत्राणामसुरश्रेष्ट सर्वे नित्यं बुभुक्षिताः ॥ ४२ ॥

ସେହି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ, ହେ ଅସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାର ଦୁଇଶେ ବୟାଲିଶ ପୁତ୍ର ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ନିତ୍ୟ ଭୁଖା ଥିଲେ।

Verse 143

अकिञ्चनो भद्रमतिः क्षुधार्त्तानात्मजान्प्रियाः । पश्यन्स्वयं क्षुधार्त्तश्च विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४३ ॥

ନିର୍ଧନ ଭଦ୍ରମତି ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୁଖରେ କାତର ଦେଖିଲା; ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକଳ ହୋଇ ବିଲାପ କଲା।

Verse 144

धिग्जन्म भाग्यरहितं धिग्जन्म धनवर्जितम् । धिग्जन्म धर्मरहितं धिग्जन्म ख्यातिवर्जितम् ॥ ४४ ॥

ଭାଗ୍ୟହୀନ ଜନ୍ମ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ; ଧନବିହୀନ ଜନ୍ମ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ। ଧର୍ମହୀନ ଜନ୍ମ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ; ଖ୍ୟାତିହୀନ ଜନ୍ମ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ।

Verse 145

नरस्य बह्वपत्यस्य धिग्जन्मैश्वर्यवार्जितम् । अहो गुणाः सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले ॥ ४५ ॥

ବହୁ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ନର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳସମ୍ପଦାରୁ ବଞ୍ଚିତ, ତାହାର ଜନ୍ମ ଧିକ୍କାରଯୋଗ୍ୟ। ଅହୋ, ଗୁଣ କେତେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ—ସୌମ୍ୟତା, ବିଦ୍ୟା, ଏବଂ ସତ୍କୁଳେ ଜନ୍ମ।

Verse 146

दारिद्याम्बुधिमग्नस्य सर्वमेतन्न शोभते । प्रियाः पुत्राश्चपौत्राश्च बान्धवा भ्रातरस्तथा ॥ ४६ ॥

ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଗ୍ନ ଲୋକ ପାଇଁ ଏସବୁ ଶୋଭେ ନାହିଁ—ନ ପ୍ରିୟଜନ, ନ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର, ନ ବାନ୍ଧବ, ନ ଭାଇମାନେ।

Verse 147

शिष्याश्च सर्वमनुजास्त्यजन्त्यैश्वर्यवार्जितम् । चाण्डालो वा द्विजो वापि भाग्यवानेव पूज्यते ॥ ४७ ॥

ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଐଶ୍ୱର୍ୟହୀନକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ ହେଉ କି ଦ୍ୱିଜ, ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ କେବଳ ଭାଗ୍ୟବାନ।

Verse 148

दरिद्रः पुरुषो लोके शववल्लोकनिन्दितः । अहो संपत्संमायुक्तो निष्टुरो वाप्यनिष्ठुरः ॥ ४८ ॥

ଏହି ଲୋକରେ ଦରିଦ୍ର ପୁରୁଷକୁ ଶବ ପରି ଲୋକେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ଆହା! କିନ୍ତୁ ସମ୍ପତ୍ତି ମିଳିଲେ ସେ କଠୋର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅକଠୋର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 149

गुणहीनोऽपि गुणवान्मूर्खो वाप्यथ पण्डितः । ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः ॥ ४९ ॥

ଗୁଣହୀନ ହେଉ କି ଗୁଣବାନ, ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ପଣ୍ଡିତ—ଯଦି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ମାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ତେବେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜ୍ୟ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 150

अहो दरिद्रता दुःखं तत्राप्याशातिदुःखदा । आशाभिभूताः पुरुषा दुःखमश्नुवतेऽक्षयम् ॥ १५० ॥

ଆହା! ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୁଃଖ; ତାହାରେ ମଧ୍ୟ ଆଶା ଅତିଦୁଃଖଦାୟିନୀ। ଆଶାରେ ଅଭିଭୂତ ଲୋକ ଅକ୍ଷୟ ଶୋକ ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 151

आशयादासा ये दासास्ते सर्वलोकस्य । आशा दासी येषां तेषां दासायते लोकः ॥ ५१ ॥

ଯେମାନେ ଆଶାର ଦାସ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ମନୋହରେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଦାସ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ଆଶା ଦାସୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତ ଦାସ ହୁଏ।

Verse 152

मानो हि महतां लोके धनमक्षयमुच्यते । तस्मिन्नाशाख्यरिपुणा माने नष्टे दरिद्रता ॥ ५२ ॥

ଏହି ଲୋକରେ ମହାନ୍ମାନଙ୍କର ମାନ-ଯଶକୁ ଅକ୍ଷୟ ଧନ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ତାହାର ‘ଆଶା/ଆପେକ୍ଷା’ ନାମକ ଶତ୍ରୁ ଅଛି; ମାନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦରିଦ୍ରତା ଆସେ।

Verse 153

सर्वशास्त्रार्थवेत्तापि दरिद्रो भाति मूर्खवत् । नैष्किञ्चन्यमहाग्राहग्रस्तानां को विमोचकः ॥ ५३ ॥

ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଦରିଦ୍ର, ତେବେ ସେ ମୂର୍ଖ ପରି ଦିଶେ। ‘ନୈଷ୍କିଞ୍ଚନ୍ୟ’ ନାମକ ମହାଗ୍ରାହରେ ଗ୍ରସ୍ତମାନଙ୍କୁ କିଏ ମୋଚନ କରିବ?

Verse 154

अहो दुःखमहो दुःखमहो दुःखं दरिद्रता । तत्रापि पुत्रभार्याणां बाहुल्यमतिदुःखदम् ॥ ५४ ॥

ହାୟ, କେତେ ଦୁଃଖ—କେତେ ଦୁଃଖ—କେତେ ଦୁଃଖ ଦରିଦ୍ରତା! ତାହାରେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର ଅଧିକ ଭାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ।

Verse 155

एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः । अन्यमैश्वर्यदं धर्मं मनसाऽचिन्तयत्तदा ॥ ५५ ॥

ଏଭଳି କହି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଭଦ୍ରମତି ସେତେବେଳେ ମନରେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ।

Verse 156

भूमिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्तमम् । दानेन योऽनुमंताति स एव कृतवान्पुरा ॥ ५६ ॥

ଭୂମିଦାନ ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଯେ ଲୋକ ଏହି ଦାନକୁ ସମ୍ମତିଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦନ କରେ, ସେ ପୂର୍ବେ ନିଜେ ଏହା କରିଥିବା ପରି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 157

प्रापकं परमं धर्मं सर्वकामफलप्रदम् । दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम् ॥ ५७ ॥

ଯେ ଦାନ ପରମ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ କାମନାର ଫଳ ଦିଏ—ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ‘ଭୂଦାନ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 158

यद्दत्त्वा समवान्पोति यद्यदिष्टतमं नरः । इति निश्चत्य मतिमान्धीरो भद्रमतिर्बले ॥ ५८ ॥

“ଏହା ଦାନ କଲେ ମଣିଷ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଯାହା ସେ ସର୍ବାଧିକ ଇଷ୍ଟ କରେ ତାହା ପାଏ”—ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶୁଭମତି ଧୀର ବ୍ୟକ୍ତି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପବଳରେ ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 159

कौशाम्बींनाम नगरीं कलत्रापत्ययुग्ययौ । सुघोषनामविप्रेन्द्रं सर्वैश्वर्यसमन्एविलितम् ॥ ५९ ॥

କୌଶାମ୍ବୀ ନାମକ ନଗରୀରେ ସୁଘୋଷ ନାମର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ; ସେ ପତ୍ନୀ ଓ ସନ୍ତାନସହିତ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 160

गत्वा याचितवान्भूमिं पञ्चहस्तायतां बले । सुघोषो धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्बिक्रम् ॥ १६० ॥

ସେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ପରିମାଣ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି ଯାଚନା କଲା। ଧର୍ମନିରତ ସୁଘୋଷ ସେହି ଗୃହସ୍ଥକୁ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ସ୍ଥିତିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ବିଚାର କଲେ।

Verse 161

मनसा प्रीयमाणेन समभ्यर्च्येदमब्रवीत् । कृतार्थोऽहं भद्रमते सफलं मम जन्म च ॥ ६१ ॥

ମନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି କହିଲେ— “ହେ ଭଦ୍ରମତି! ମୁଁ କୃତାର୍ଥ; ମୋର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା।”

Verse 162

मत्कुल पावनं जातं त्वदनुग्रहतो द्विज । इत्युक्त्वा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः ॥ ६२ ॥

“ହେ ଦ୍ୱିଜ! ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ମୋ କୁଳ ପାବନ ହେଲା।” ଏହିପରି କହି ଧର୍ମପରାୟଣ ସୁଘୋଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କଲେ।

Verse 163

पञ्चहस्तमितां भूमिं ददौ तस्मै महामतिः । पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवीं विष्णुपालिता ॥ ६३ ॥

ସେ ମହାମତି ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ପରିମିତ ଭୂମି ଦାନ କଲେ। କାରଣ ପୃଥିବୀ ବୈଷ୍ଣବୀ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ; ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 164

पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । मन्त्रेणानेन दैत्येन्द्र सुघोषस्तं द्विजोत्तमम् ॥ ६४ ॥

“ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାରେ ଜନାର୍ଦନ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।” ହେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର! ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ସୁଘୋଷ ସେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 165

विष्णुबुद्ध्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ । सोऽपि भद्रमतिर्विप्रो धीमता याचितां भुवम् ॥ ६५ ॥

ଗ୍ରହୀତାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଜାଣି ସେ ପୂଜା କରି ସେତେ ଭୂମି ଦାନ କଲେ। ଏବଂ ଭଦ୍ରମତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ, ଧୀମାନଙ୍କ ଯାଚନାରେ, ଯାଚିତ ଭୂମି ଦେଲେ।

Verse 166

दत्तवान्हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः ॥ ६६ ॥

ସୁଘୋଷ ହରିଭକ୍ତ ଏବଂ ବେଦଜ୍ଞ ଗୃହସ୍ଥ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଭୂମିଦାନ କଲେ; ସେହି ଭୂମିଦାନର ଫଳରେ ସେ କୋଟି କୋଟି ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ବଂଶରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 167

प्रपेदे विष्णुभवनं यत्र गत्वा न शोचति । बले भद्रमतिश्चापि यतः प्रार्थितवाञ्छ्रियम् ॥ ६७ ॥

ସେ ବିଷ୍ଣୁଭବନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ—ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଇଲେ ଶୋକ ରହେ ନାହିଁ। ଏବଂ ବାଳ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଭଦ୍ରମତି, ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିବାରୁ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇଲା।

Verse 168

स्थितवान्विष्णुभवने सकुटुम्बो युगायुतम् । तथैव ब्रह्मसदने स्थित्वा कोटियुगायुतम् ॥ ६८ ॥

ସେ ପରିବାର ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଭବନରେ ଦଶ ସହସ୍ର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲେ; ଏବଂ ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମସଦନରେ ରହି ତାହାଁରେ କୋଟି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 169

ऐन्द्रं पदं समासाद्य स्थितवान्कल्पपञ्चकम् । ततो भुवं समासाद्य सर्वैश्वर्यसमन्वितः ॥ ६९ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ପାଞ୍ଚ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରହିଲେ; ପରେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟସମ୍ପଦରେ ସମନ୍ୱିତ ହେଲେ।

Verse 170

जातिस्मरो महाभागो बुभुजे भोगमुत्तमम् । ततो भद्रमतिर्दैत्य निष्कामो विष्णुतत्परः ॥ १७० ॥

ସେ ମହାଭାଗ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମରଣ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲେ; ପରେ ଦୈତ୍ୟ ଭଦ୍ରମତି ନିଷ୍କାମ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷ୍ଣୁପରାୟଣ ହେଲା।

Verse 171

पृथिवीं वृत्तिहीनेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तवान् । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा तत्त्वैश्वर्यमनुत्तमम् ॥ ७१ ॥

ସେ ଜୀବିକାହୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ (ଭୂମି ଓ ଜୀବନନିର୍ବାହ) ଦାନ କଲେ। ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନହୃଦୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱନିଷ୍ଠ ଅନୁତ୍ତମ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ।

Verse 172

कोटिवंशसमेतस्य ददौ मोक्षमनुत्तमम् । तस्माद्दैत्यपते मह्यं सर्वधर्मपरायण ॥ ७२ ॥

କୋଟି ବଂଶସହିତ ଥିବା ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନୁତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ଦେଲେ। ତେଣୁ, ହେ ଦୈତ୍ୟପତି, ହେ ସର୍ବଧର୍ମପରାୟଣ—ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସେହି କୃପା ଦିଅ।

Verse 173

तपश्चरिष्येमोक्षाय देहि मे त्रिपदां महीम् । वैरोचनिस्ततो दृष्टः कलशं जलपूरितम् ॥ ७३ ॥

“ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମୁଁ ତପ କରିବି; ମୋତେ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅ।” ତାପରେ ବୈରୋଚନି (ବଳି) ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଧରି ଦାନକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେଖାଗଲା।

Verse 174

आददे पृथिवीं दातुं वर्णिने वामनाय । विष्णुः सर्वगतोज्ञात्वा जलधारावरोधिनम् ॥ ७४ ॥

ଦୀପ୍ତିମାନ ବାମନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାକୁ (ବଳି) ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଜଳଧାରାକୁ ଅବରୋଧ କରୁଥିବାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ।

Verse 175

काव्यं हस्तस्थदर्भाग्रं तच्छरे संन्यवेशयत् । दर्भाग्रेऽभून्महाशस्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥ ७५ ॥

କାବ୍ୟ ନିଜ ହାତରେ ଧରିଥିବା ଦର୍ଭାଗ୍ରକୁ ସେହି ଶରରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଦର୍ଭାଗ୍ରରେ ହିଁ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାଶସ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 176

अमोघं ब्राह्ममत्युग्रं काव्याक्षिग्रासलोलुपम् । आयाय भार्गवसुरानसुरानेकचक्षुषा ॥ ७६ ॥

ସେଇ ଅମୋଘ, ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ବ୍ରାହ୍ମାସ୍ତ୍ର—କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ଲୋଲୁପ—ଏକଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ଭାର୍ଗବ, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।

Verse 177

पश्येति वांदिदेशे च दर्भाग्रं शस्त्रसन्निभम् । बलिर्ददौ महाविष्णोर्महीं त्रिपदसंमिताम् ॥ ७७ ॥

“ଦେଖ!” ବୋଲି ସେ ଶସ୍ତ୍ରସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦର୍ଭାଗ୍ର ଦେଖାଇଲା। ତାପରେ ବଳି ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତ୍ରିପଦରେ ପରିମିତ ହେବାକୁ ଥିବା ପୃଥିବୀ ଦାନ କଲା।

Verse 178

ववृधे सोऽपि विश्वात्मा आब्रह्यभुवनं तदा । अमिमीत महीं द्वाभ्यां पद्भ्यां विश्वतनुर्हरिः ॥ ७८ ॥

ତେବେ ସେଇ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଭୁବନରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ। ଏବଂ ବିଶ୍ୱତନୁ ହରି ଦୁଇ ପଦରେ ମାତ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମାପିଲେ।

Verse 179

स आब्रह्मकटाहांतपदान्येतानि सप्रभः । पादाङ्गुष्ठाग्रनिर्भिन्नं ब्रह्माण्डं विभिदे द्विधा ॥ ७९ ॥

ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ପଦଚିହ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-କଟାହର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଲା। ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଭେଦି ଦୁଇ ଭାଗ କଲେ।

Verse 180

तद्दारा बाह्यसलिलं बहुधारं समागतम् । धौतविष्णुपदं तोयं निर्मलं लोकपावनम् ॥ १८० ॥

ସେଇ ଭେଦରୁ ବାହ୍ୟ ଜଳ ଅନେକ ଧାରାରେ ସମାଗତ ହେଲା—ବିଷ୍ଣୁପଦ ଧୋଇଥିବା ସେଇ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପାବନ କରେ।

Verse 181

अजाण्डबाह्यनिलयं धारारुपमवर्त्तत । तज्जलं पावनं श्रेष्टं ब्रह्मादीन्पावयत्सुरान् ॥ ८१ ॥

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବାହାରେ ନିବାସ କରି ସେ ଅବିରତ ଧାରାରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ସେହି ଜଳ ପରମ ପାବନ; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କଲା।

Verse 182

सत्पर्षिसेवितं चैव न्यपतन्मेरुमूर्द्धनि ॥ ८२ ॥

ସତ୍ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ—ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ—ସେ ଜଳ ଝରିପଡ଼ିଲା।

Verse 183

एतद्दष्ट्वाद्भुतं कर्म ब्रह्माद्या देवतागणाः । ऋषयो मनवश्चैव ह्यस्तुवन्हर्षविह्वलाः ॥ ८३ ॥

ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବଗଣ, ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 184

देव ऊचुः । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परायापररुपधारिणे । ब्रह्मात्मने ब्रह्मरतात्मबुद्धये नमोऽस्तु तेऽव्याहतकर्मशीलिने ॥ ८४ ॥

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ପରେଶ, ପରମାତ୍ମସ୍ୱରୂପ, ପରାତ୍ପର ଏବଂ ପ୍ରକଟ ରୂପ ଧାରଣକାରୀ! ହେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ବ୍ରହ୍ମରେ ରତ ଅନ୍ତର୍ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ! ଯାହାଙ୍କ କର୍ମ ଓ ଆଚରଣ କେବେ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 185

परेश परमानन्द परमात्मन्परात्पर । सर्वात्मने जगन्मूर्त्ते प्रमाणातीत ते नमः ॥ ८५ ॥

ହେ ପରେଶ, ହେ ପରମାନନ୍ଦ, ହେ ପରାତ୍ପର ପରମାତ୍ମନ! ହେ ସର୍ବାତ୍ମା, ଜଗନ୍ମୂର୍ତ୍ତି, ପ୍ରମାଣାତୀତ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 186

विश्वतश्चक्षुषे तुभ्यं विश्वतो बाहवे नमः । विश्वतः शिरसे चैव विश्वतो गतये नमः ॥ ८६ ॥

ସର୍ବତ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ସର୍ବତ୍ର ବାହୁ ବିସ୍ତାରିତ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ସର୍ବତ୍ର ଶିର ଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଗତିକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 187

एवं स्तुतो महाविष्णुर्ब्रह्याद्यैः स्वर्द्दवौकसाम् । दत्त्वाभयं च मुमुदे देवदेवः सनातनः ॥ ८७ ॥

ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ମହାବିଷ୍ଣୁ—ଦେବଦେବ ସନାତନ ପ୍ରଭୁ—ତାଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦାନ କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 188

विरोचनात्मजं दैत्यं पदैकार्थं बबन्ध ह । ततः प्रपन्नं तु बलिं ज्ञात्वा चास्मै रसातलम् । ददौ तद्वारपालश्च भक्तवश्यो बभूव ह ॥ ८८ ॥

ବିରୋଚନପୁତ୍ର ଦୈତ୍ୟ ବଳିକୁ ପ୍ରଭୁ ଏକମାତ୍ର ପଦର ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ପରେ ବଳି ଶରଣାଗତ ବୋଲି ଜାଣି ତାଙ୍କୁ ରସାତଳ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଭକ୍ତବଶ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ହେଲେ।

Verse 189

नारद उवाच । रसातले महाविष्णुर्विरोचनसुतस्य वै । किं भोज्यं कल्पयामास घोरे सर्पभयाकुले ॥ ८९ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ସର୍ପଭୟରେ ଆକୁଳ ସେହି ଘୋର ରସାତଳରେ ମହାବିଷ୍ଣୁ ବିରୋଚନପୁତ୍ର ପାଇଁ କେଉଁ ଭୋଜ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ?

Verse 190

सनक उवाच । अमन्त्रितं हविर्यत्तु हूयते जातवेदसि । अपात्रे दीयते यच्च तद्धोरं भोगसाधनम् ॥ १९० ॥

ସନକ କହିଲେ—ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଜାତବେଦ (ଅଗ୍ନି) ରେ ଯେ ହବି ଆହୁତି ହୁଏ, ଏବଂ ଅପାତ୍ରକୁ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ—ଏ ଦୁହେଁ ଘୋର; ପୁଣ୍ୟ ନୁହେଁ, କେବଳ ଭୋଗ ଓ ବନ୍ଧନର ସାଧନ ହୁଏ।

Verse 191

हुतं हविरशुचिना दृत्तं सत्कर्म यत्कृतम् । तत्सर्वं तत्र भोगार्हमधः पातफलप्रदम् ॥ ९१ ॥

ଅଶୁଚି ହବିରେ ଯେ ହୋମ କରାଯାଏ ଏବଂ ଅଶୁଚି ବିଧିରେ ଯେ କଥିତ ସତ୍କର୍ମ କରାଯାଏ—ସେ ସବୁ ଅଧୋଲୋକରେ ମାତ୍ର ଭୋଗ୍ୟ ହୁଏ ଓ ଅଧଃପାତର ଫଳ ଦିଏ।

Verse 192

एवं रसातलं विष्णुर्बलये सासुराय तु । दत्त्वाभयं च सर्वेषां सुराणां त्रिदिवं ददौ ॥ ९२ ॥

ଏଭଳି ବିଷ୍ଣୁ ଅସୁରସହିତ ବଳିକୁ ରସାତଳକୁ ପଠାଇଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇ ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ) ପୁନଃ ଦାନ କଲେ।

Verse 193

पूज्यमानोऽमरगणैः स्तूयमानो महर्षिभिः । गंधर्वैर्गीयमानश्च पुनर्वामनतां गतः ॥ ९३ ॥

ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଗୀତରେ ଗାୟିତ ସେ ପ୍ରଭୁ ପୁନଃ ବାମନତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 194

एतद्दृष्ट्वा महत्कर्ममुनयो ब्रह्मवादिनः । परस्परं स्मितमुखाः प्रणेभुः पुरुषोत्तमम् ॥ ९४ ॥

ଏହି ମହତ୍ କର୍ମ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ମୁନିମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ସ୍ମିତମୁଖେ ଦେଖି ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 195

सर्वभूतात्मको विष्णुर्वामनत्वमुपागतः । मोहयन्निखिलं लोकं प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ९५ ॥

ସର୍ବଭୂତାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ବାମନତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ଗଲେ।

Verse 196

एवं प्रभावा सा देवी गङ्गा विष्णुपदोद्भवा । यस्याः स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ९६ ॥

ଏହିପରି ମହିମାମୟୀ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ତାଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 197

इदं तु गङ्गामाहात्म्यं यः पठेच्छृणुयादपि । देवालये नदीतीरे सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ९७ ॥

ଏହି ଗଙ୍ଗାମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଯେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ ମଧ୍ୟ, ଦେବାଳୟରେ କିମ୍ବା ନଦୀତୀରେ ଥାଇ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।