Gṛhastha-praveśa: Vivāha-bheda, Ācāra-śauca, Śrāddha-kāla, and Vaiṣṇava-lakṣaṇa
ସନକ–ନାରଦ ସଂବାଦରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତି ପରେ ଗୁରୁସେବା, ଅନୁମତି, ଅଗ୍ନି-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ ଏବଂ ବିବାହ ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ପ୍ରବେଶ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ଯୋଗ୍ୟ ବର–ବଧୂ ଚୟନର ଗୁଣ, ସଗୋତ୍ର ଓ ନିକଟ ସମ୍ବନ୍ଧର ସୀମା, ଅଯୋଗ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଆଠ ପ୍ରକାର ବିବାହ ଦେଖାଇ କିଛିର ନିନ୍ଦା ଓ କିଛିର କ୍ରମିକ ଅନୁମତି କୁହାଯାଇଛି। ବାହ୍ୟ–ଆନ୍ତର ଆଚାର—ବସ୍ତ୍ର, ଶୌଚ, ବାକ୍-ସଂଯମ, ଗୁରୁସମ୍ମାନ, ନିନ୍ଦା ଓ କୁସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଅପବିତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ପରେ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ ଓ ଶୁଭାଶୁଭ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା, ନିତ୍ୟ–ନୈମିତ୍ତିକ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳ—ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ପ୍ରେତପକ୍ଷ, ମନ୍ୱାଦି, ଅଷ୍ଟକା, ତୀର୍ଥ ପ୍ରସଙ୍ଗ—ବିସ୍ତାରରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ ଭାବ: ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତୁଳସୀ/ତିଲକ ନିଷେଧ ନିରାଧାର, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁକୃପା ଧର୍ମସିଦ୍ଧିର ନିଶ୍ଚୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वेदग्रहणपर्यंतं शुश्रूषानियतो गुरोः । अनुज्ञातस्ततस्तेन कुर्यादग्निपरिग्रहम् ॥ १ ॥
ସନକ କହିଲେ—ବେଦଗ୍ରହଣ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟମିତ ରହିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ପରିଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
वेदाश्च धर्मशास्त्राणि वेदाङ्गान्यपि च द्विजः । अधीत्य गुरवे दत्त्वा दक्षिणां संविशेद्वृहम् ॥ २ ॥
ବେଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ବେଦାଙ୍ଗ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଦ୍ୱିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ପରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
रुपलावण्यसंपन्नां सगुणां सुकुलोद्भवाम् । द्विजः समुद्वहेत्कन्यां सुशीलां धर्म चारिणीम् ॥ ३ ॥
ଦ୍ୱିଜ ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ସଦ୍ଗୁଣଯୁକ୍ତ, ସୁକୁଳଜାତ, ସୁଶୀଳ ଏବଂ ଧର୍ମାଚାରିଣୀ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
मातृतः पंचमीं धीमान्पितृतः सप्तमीं तथा । द्विजः समुद्वहेत्कन्यथा गुरुतल्पराः ॥ ४ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱିଜ ମାତୃପକ୍ଷରେ ପଞ୍ଚମ ଦରଜା ପରେ ଏବଂ ପିତୃପକ୍ଷରେ ସପ୍ତମ ଦରଜା ପରେ ଥିବା କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ; ନଚେତ୍ ସେ ଗୁରୁଶୟ୍ୟାଭଙ୍ଗୀ ପରି ନିନ୍ଦ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 5
रोगिणीं चैव वृत्ताक्षीं सरोगकुलसंभवाम् । अतिकेशाममकेशां च वाचालां नोद्वहेद्वुधः ॥ ५ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ରୋଗିଣୀ, ଗୋଲ/ଉଦ୍ଗତ ଚକ୍ଷୁବତୀ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କୁଳଜା, ଅତିକେଶା କିମ୍ବା କେଶହୀନା, ଏବଂ ଅତିବାଚାଳା ନାରୀକୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 6
कोपानां वामनां चैव दीर्घदेहां विरुपिणीम् । न्यानाधिकाङ्गीमुन्मत्तां पिशुनां नोद्वहेद् बुधः ॥ ६ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ କ୍ରୋଧିଣୀ, ବାମନକାୟା କିମ୍ବା ଅତିଦୀର୍ଘଦେହା, ବିରୂପିଣୀ, ଅଙ୍ଗରେ ନ୍ୟୂନତା/ଅଧିକତା ଥିବା, ଉନ୍ମତ୍ତା ଓ ପରନିନ୍ଦାକାରିଣୀକୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 7
स्थूलगुल्फां दीर्घजंघां तथैव पुरुषाकृतिम् । श्मश्रुव्यंजनसंयुक्तां कुब्जां चैवाद्वहेन्न च ॥ ७ ॥
ସ୍ଥୂଳ ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ ଗିଠି) ଥିବା, ଦୀର୍ଘ ଜଂଘା ଥିବା, ପୁରୁଷାକୃତି, ଶ୍ମଶ୍ରୁ/ମୁଖରୋମ ଆଦି ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ, ଏବଂ କୁବ୍ଜା ନାରୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 8
वृथाहास्यमुखीं चैव सदान्यगृह वासिनीम् । विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां नोद्वहेद्रुधः ॥ ८ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ କାରଣବିନା ହାସ୍ୟମୁଖୀ, ସଦା ପରଗୃହବାସିନୀ, ବିବାଦଶୀଳା, ଭ୍ରମିତ-ଚିତ୍ତା ଓ ନିଷ୍ଠୁର ବାଣୀ/ସ୍ୱଭାବଯୁକ୍ତା ନାରୀକୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 9
बह्वशिनीं स्थीलदंतां स्थूलोष्ठीं घुर्घुरस्वनाम् । अतिकृष्णां रक्तवर्णां धूर्तां नैवोद्वहे द्वुधः ॥ ९ ॥
ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ମୋଟା ଦାନ୍ତ ଥିବା, ମୋଟା ଓଠ ଥିବା, ଘୁଙ୍ଗୁଡ଼ି ମାରୁଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଳା, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣା ଏବଂ ଧୂର୍ତ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 10
सदा रोदनशीलां च पांडुराभां च कुत्सिताम् । तासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्वहेत् ॥ १० ॥
ଯେ ସର୍ବଦା କାନ୍ଦୁଥାଏ, ପାଣ୍ଡୁର ବର୍ଣ୍ଣର, କୁତ୍ସିତ ଆଚରଣ ବିଶିଷ୍ଟା, କାଶ ଓ ଶ୍ୱାସ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତା ଏବଂ ସର୍ବଦା ନିଦ୍ରାଳୁ, ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 11
अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेष परायणाम् । परापवादनिरतां तस्कारां नोद्वहेद्वुधः ॥ ११ ॥
ଅନର୍ଥ କହୁଥିବା, ଲୋକଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱେଷ ରଖୁଥିବା, ପରନିନ୍ଦାରେ ରତ ରହୁଥିବା ଏବଂ ଚୋର ସ୍ୱଭାବର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 12
दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिगताम् । गर्वितां बकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्वुधः ॥ १२ ॥
ଲମ୍ବା ନାକ ଥିବା, ଧୂର୍ତ୍ତ, ଶରୀରର ଲୋମ ସଜାଇବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହୁଥିବା, ଗର୍ବୀ ଏବଂ ବକ ପକ୍ଷୀ ପରି କପଟୀ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ କଦାପି ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 13
बालभावादविज्ञातस्वभावामुद्वहेद्यदि । प्रगल्भां वाऽगुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १३ ॥
ଯଦି ବାଲ୍ୟକାଳ ହେତୁ ସ୍ୱଭାବ ନ ଜାଣି ବିବାହ କରାଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ପରେ ସେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ କିମ୍ବା ଗୁଣହୀନ ବୋଲି ଜଣାପଡେ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବଥା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 14
भर्त्तृपुत्रेषु या नारी सर्वदा निष्ठुरा भवेत् । परानुकूलिनी या च सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १४ ॥
ଯେ ନାରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା କଠୋର ହୁଏ, ଏବଂ ଯେ ସର୍ବଥା ପରଙ୍କ ଅନୁକୂଳିନୀ, ତାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
विवाहाश्चाष्टधा ज्ञेया ब्राह्माद्या मुनिसत्तम । पूर्वः पूर्वो वरो ज्ञेयः पूर्वाभावे परः परः ॥ १५ ॥
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବିବାହ ବ୍ରାହ୍ମାଦି ଆରମ୍ଭ କରି ଅଷ୍ଟବିଧ ଜଣାଯାଏ। ପୂର୍ବତନ ପୂର୍ବତନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାହା ନ ହେଲେ କ୍ରମେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରହଣୀୟ।
Verse 16
ब्राह्नो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गांधर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमो मतः ॥ १६ ॥
ବ୍ରାହ୍ମ, ଦୈବ, ଆର୍ଷ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ଆସୁର; ଏବଂ ଗାନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ପୈଶାଚ—ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ବିବାହ ମନ୍ୟ।
Verse 17
ब्राह्मेण च विवाहेन वैवाह्यो वै द्विजोत्तमः । दैवेनाप्यथवा विप्र केचिदार्षं प्रचक्षते ॥ १७ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ବ୍ରାହ୍ମ ବିବାହ ଦ୍ୱାରା ବର ଯଥାବିଧି ବିବାହଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଦୈବ ବିବାହ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ହେ ବିପ୍ର। କେହି କେହି ଏହାକୁ ଆର୍ଷ ବିବାହ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 18
प्राजापत्यादयो विप्र विवाहाः पंचज गर्हिताः । अभावेषु तु पूर्वेषां कुर्यादेव परान्बुधः ॥ १८ ॥
ହେ ବିପ୍ର! ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବିବାହ ନିନ୍ଦିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତଥାପି ପୂର୍ବତନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରକାର ଅଭାବ ହେଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ କ୍ରମେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିକଳ୍ପ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
यज्ञोपवीतद्वितयं सोत्तरीयं च धारयेत् । सुवर्णकुंडले चैव धौतवस्त्रद्वयं तथा ॥ १९ ॥
ସେ ଦୁଇଟି ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଓ ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ କରୁ; ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳ ସହ ଧୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ରର ଯୁଗଳ ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧୁ।
Verse 20
अनुलेपनलित्पांगः कृत्तकेशनखः शुचिः । धारयेद्वैणवं दंडं सोदकं च कमंडलुम् ॥ २० ॥
ଅଙ୍ଗରେ ଅନୁଲେପନ କରି, କେଶ-ନଖ କାଟି ଶୁଚି ରହି, ସେ ବୈଷ୍ଣବ ଦଣ୍ଡ ଓ ଜଳଭରା କମଣ୍ଡଲୁ ଧାରଣ କରୁ।
Verse 21
उष्णीषममलं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ । धारयेत्पुष्पमाल्ये च सुगंधं प्रियदर्शनः ॥ २१ ॥
ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ଭକ୍ତ ନିର୍ମଳ ଉଷ୍ଣୀଷ ଧାରଣ କରୁ ଓ ଛତ୍ର ବହନ କରୁ; ପାଦୁକା ଓ ଉପାନହ ବ୍ୟବହାର କରି, ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରୁ।
Verse 22
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्याद्यथाचारं समाचरेत् । परान्नं नैव भुञ्जीत परवादं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥
ସେ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟଶୀଳ ହୋଇ ଯଥାଚାର ଆଚରଣ କରୁ। ପରାନ୍ନ କେବେ ଭୁଞ୍ଜିବ ନାହିଁ ଓ ପରନିନ୍ଦା ବର୍ଜନ କରୁ।
Verse 23
पादेन नाक्रमेत्पादमुच्छिष्टं नैव लंघयेत् । न संहताभ्यां हस्ताभ्यां कंडूयेदात्मनः शिरः ॥ २३ ॥
ନିଜ ପାଦରେ ଅନ୍ୟର ପାଦକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବ ନାହିଁ; ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ/ଅଶୁଚିକୁ ଲଂଘିବ ନାହିଁ। ଦୁଇ ହାତ ଏକାଠି କରି ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଖୁଜୁଲିବ ନାହିଁ।
Verse 24
पूज्यं देवालयं चैव नापसव्यं व्रजेद्दिजः । देवार्चाचमनस्नानव्रतश्राद्धक्रियादिषु ॥ २४ ॥
ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଦେବାଳୟକୁ ଅପସବ୍ୟ (ବାମାବର୍ତ୍ତ/ବାମଦିଗରେ) ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେବାର୍ଚ୍ଚନା, ଆଚମନ, ସ୍ନାନ, ବ୍ରତ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି କ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ।
Verse 25
न भवेन्मुक्तकेशश्च नैकवस्त्रधरस्तथा । नारोहेदुष्ट्रयानं च शुष्कवादं च वर्जयेत् ॥ २५ ॥
କେଶ ଖୋଲା ରଖି ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଉଠ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ନାହିଁ, ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ନିଷ୍ଫଳ କଥାବାର୍ତ୍ତାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 26
अन्य स्त्रियं न गच्छेच्च पैशुन्यं परिवर्जयेत् । नापसव्यं व्रजेद्विप्र गोश्चत्थानलपर्वतान् ॥ २६ ॥
ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଏବଂ ପୈଶୁନ୍ୟ (ଚୁଗୁଳି-ନିନ୍ଦା) ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ହେ ବିପ୍ର! ଗୋ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଅଗ୍ନି ଓ ପର୍ବତଙ୍କୁ ଅପସବ୍ୟ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା କରିବା ନୁହେଁ।
Verse 27
चतुष्पथं चैत्यवृक्षं र्देवखातं नृपं तथा । असूयां मत्सरत्वं च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ २७ ॥
ଚତୁଷ୍ପଥ (ଚାରିମୁହାଣ), ଚୈତ୍ୟବୃକ୍ଷ, ଦେବଖାତ (ମନ୍ଦିର ଜଳାଶୟ) ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହାସହ ଅସୂୟା, ମତ୍ସର ଓ ଦିବାସ୍ୱାପ (ଦିନେ ଶୋଇବା) ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 28
न वदेत्परपापानि स्वपुण्यं न प्रकाशयेत् । स्वकं नाम स्वनक्षत्रं मानं चैवातिगोपयेत् ॥ २८ ॥
ଅନ୍ୟର ପାପକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନିଜ ପୁଣ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ନିଜ ନାମ, ନିଜ ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ନିଜ ମାନ-ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୋପନ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
Verse 29
न दुर्जनैः सह वसे न्नाशास्त्रं श्रृणुयात्तथा । आसवद्यूतगीतेषु द्विजस्तु न रर्तिं चरेत् ॥ २९ ॥
ଦ୍ୱିଜ ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମଦ୍ୟ, ଜୁଆ ଓ ଅଶ୍ଳୀଳ ଗୀତରେ ଆସକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 30
आर्द्रास्थि च तथोच्छिष्टं शूद्रं च पतितं तथा । सर्पं च भषणं स्पृष्ट्वा सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ ३० ॥
ଭିଜା ଅସ୍ଥି, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ, ଶୂଦ୍ର, ପତିତ, ସର୍ପ କିମ୍ବା ଆଭୂଷଣ ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 31
चितिं च चितिकाष्टं च यूपं चांडालमेव च । स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत् ॥ ३१ ॥
ଚିତା, ଚିତିକାଠ, ଯୂପ, ଚାଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ଦେବଲକ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 32
दीपखट्वातनुच्छायाकेशवस्रकटोदकम् । अजामार्जंनिमार्जाररेणुर्द्दैवं शुभं हरेत् ॥ ३२ ॥
ଦୀପ, ଖଟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଛାୟା, କେଶ, ବସ୍ତ୍ର, ଘଟର ଜଳ, ଛେଳି, ବିଲେଇ, ଝାଡୁ/ପରିଷ୍କାରକ, ବିଲେଇ ଉଠାଇଥିବା ଧୂଳି ଏବଂ ଦୈବ ଶୁଭ-ନିମିତ୍ତ—ଏସବୁକୁ ଶୁଭ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 33
शूर्प्पवातं प्रेतधूमं तथा शूद्रान्नभोजनम् । वृषलीपतिसङ्गं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
ଶୂର୍ପର ବାତାସ, ପ୍ରେତକର୍ମର ଧୂଆଁ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ନଭୋଜନ ଏବଂ ବୃଷଳୀର ପତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ—ଏସବୁକୁ ଦୂରରୁ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 34
असच्छास्त्र्रार्थमननं खादनं नखकेशयोः । तथैव नग्नशयनं सर्वदा परिवर्जयेत् ॥ ३४ ॥
ଅସତ୍ (ଅଶୁଭ) ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ମନନ, ନଖ‑କେଶ ଚବାଇବା ଏବଂ ନଗ୍ନ ଶୟନ—ଏସବୁ ସଦା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
शिरोभ्यंगावशिष्टेन तैलेनांगं न लेपयेत् । तांबूलमशुचिं नाद्यात्तथा सुप्तं न बोधयेत् ॥ ३५ ॥
ଶିରୋ‑ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ତେଲରେ ଦେହକୁ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅଶୁଚି ଅବସ୍ଥାରେ ତାମ୍ବୂଳ ଖାଇବା ନୁହେଁ; ଶୁଇଥିବାକୁ ଜଗାଇବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 36
नाशुद्धोऽग्निं परिचरेत्पूजयेद्गुरुदेवताः । न वामहस्तेनैकेन पिबेद्वक्रेण वा जलम् ॥ ३६ ॥
ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଗ୍ନିର ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କେବଳ ବାମ ହାତରେ କିମ୍ବା ମୁହଁ ବାଙ୍କା କରି ଜଳ ପିଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 37
न चाक्रमेद्गुरोश्छायां तदाज्ञां च मुनीश्वर । न निंदेद्योगिनो विप्रान्व्रतिनोऽपि यतींस्तथा ॥ ३७ ॥
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଗୁରୁଙ୍କ ଛାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଲଂଘନ କରିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯୋଗୀ, ବିପ୍ର, ବ୍ରତଧାରୀ ଓ ଯତିମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 38
परस्परस्य मर्माणि न कदापि वदेद्द्विजः । दर्शे च पौर्णमास्यां च यागं कुर्याद्यथाविधि ॥ ३८ ॥
ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ପରସ୍ପରର ମର୍ମ (ଗୁପ୍ତ ଦୋଷ/ଦୁର୍ବଳତା) କେବେ ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦର୍ଶ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନରେ ଯଥାବିଧି ଯାଗ‑ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
उपसनं च होतव्यं सायं प्रातर्द्विजातिभिः । उपासनपरित्यागी सुरापीत्युच्यते बुधैः ॥ ३९ ॥
ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଏହା ତ୍ୟାଗ କରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ ସୁରାପାନୀ ସମାନ କହନ୍ତି।
Verse 40
अयने विषुवे चैव युगादिषु चतुर्ष्वपि । दर्शे च प्रेतपक्षे च श्राद्धं कुर्याद्गृही द्विजः ॥ ४० ॥
ଅୟନ, ବିଷୁବ, ଚାରି ଯୁଗାଦି, ଦର୍ଶ (ଅମାବାସ୍ୟା) ଓ ପ୍ରେତପକ୍ଷରେ ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
मन्वादिषु मृदाहे च अष्टकासु च नारद । नावधान्ये समायाते गृही श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४१ ॥
ହେ ନାରଦ! ମନ୍ୱାଦି ଦିନରେ, ମୃଦାହ ଦିନରେ, ଅଷ୍ଟକା ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଏବଂ ନବଧାନ୍ୟ ସମୟ ଆସିଲେ ଗୃହସ୍ଥ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 42
श्रोत्रिये गृहमायाते ग्रहणे चंद्रसूर्योः । पुण्यक्षेत्रेषु तीर्थेषु गृही श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥରେ ଥିବାବେଳେ ଗୃହସ୍ଥ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा भवति तत्सर्वमूर्द्धपुंड्रं विना कृतम् ॥ ४३ ॥
ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ—ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା କରାଗଲେ ସେସବୁ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।
Verse 44
उर्द्धपुंड्रं च तुलसीं श्राद्धे नेच्छंति केचन । वृथाचारः परित्याज्यस्तस्माच्छ्रेयोऽर्थिभिर्द्विजैः ॥ ४४ ॥
କେତେକ ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣ ଓ ତୁଳସୀସେବନକୁ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ପରମଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହିପରି ବ୍ୟର୍ଥ ଓ ଆଧାରହୀନ ଆଚାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ।
Verse 45
इत्येवमादयो धर्माः स्मृतिमार्गप्रचोदिताः । कार्याद्विजातिभिः सम्यक्सर्वकर्मफलप्रदाः ॥ ४५ ॥
ଏହିପରି ଓ ଏହାସଦୃଶ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମୃତିମାର୍ଗରେ ପ୍ରଚୋଦିତ। ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେମାନେ ସମସ୍ତ କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
Verse 46
सदा चारपरा ये तु तेषां विष्णुः प्रसीदति । विष्णौ प्रसन्नतां याते किमसाध्यं द्विजोत्तम ॥ ४६ ॥
ଯେମାନେ ସଦା ସଦାଚାରରେ ପରାୟଣ, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, କ’ଣ ଅସାଧ୍ୟ ରହେ?
Frequently Asked Questions
They provide a graded Smṛti taxonomy for lawful household formation: earlier forms (e.g., Brāhma/Daiva/Ārṣa/Prājāpatya) are treated as superior, while later forms are censured yet conditionally permitted when prior options are not feasible—showing the Purāṇa’s pragmatic dharma logic within a normative hierarchy.
It asserts that sacrifice, charity, austerity, fire-offerings, Vedic study, and ancestral offerings become fruitless without the ūrdhva-puṇḍra, and it explicitly dismisses objections to using ūrdhva-puṇḍra and tulasī during śrāddha—recasting ancestor-rites as devotionally validated rather than merely customary.