Bhakti-Śraddhā-Ācāra-Māhātmya and the Commencement of the Mārkaṇḍeya Narrative

Verse 1

सनक उवाच । श्रद्धापूर्वाः सर्वधर्मा मनोरथफलप्रदाः । श्रद्धयासाध्यते सर्वं श्रद्धया तुष्यते हरिः ॥ १ ॥

ସନକ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ହୁଏ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିs଩େ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସବୁ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 2

भक्तिर्भक्त्यैव कर्त्तव्यातथा कर्माणि भक्तितः । कर्मश्चद्धाविहीनानि न सिध्यन्तिं द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥

ଭକ୍ତି ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ହିଁ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବରୁ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ କର୍ମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ।

Verse 3

यथाऽलोको हि जन्तूनां चेष्टाकारणतां गतः । तथैव सर्वसिद्धीनां भक्तिः परमकारणम् ॥ ३ ॥

ଯେପରି ଆଲୋକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଚେଷ୍ଟାର କାରଣ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ପରମ କାରଣ ହେଉଛି ଭକ୍ତି।

Verse 4

यथा समस्त लोकानां जीवनं सलिलं स्मृतम् । तथा समस्तसिद्धीनां जीवनं भक्तिरिष्यते ॥ ४ ॥

ଯେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ଜଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ଜୀବନ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 5

यथा भूमिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वकार्य्याणि साधयेत् ॥ ५ ॥

ଯେପରି ଭୂମିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜୀବନ୍ତି, ସେପରି ଭକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 6

श्रद्धाबँल्लभते धर्म्मं श्रद्धावानर्थमाप्नुयात् । श्रद्धया साध्यते कामः श्रद्धावान्मोक्षमान्पुयात् ॥ ६ ॥

ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଧର୍ମ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଅର୍ଥ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କାମ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 7

न दानैर्न तपोभिर्वा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः । भक्तिहीनेर्मुनिश्चेष्ठ तुष्यते भगवान्हरिः ॥ ७ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦାନ, ତପ, କିମ୍ବା ବହୁ ଦକ୍ଷିଣାଯୁକ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ଭକ୍ତିହୀନ ଲୋକ ଉପରେ—ଭଗବାନ୍ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 8

मेरुमात्रसुवर्णानां कोटिकोटिसहस्रशः । दत्ता चाप्यर्थनाशाय यतोभक्तिविवर्जिता ॥ ८ ॥

ମେରୁ ପରିମାଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ କୋଟି କୋଟି ସହସ୍ରବାର ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତିବିହୀନ ହେଲେ ତାହା ଶେଷେ ଧନନାଶର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 9

अभक्त्या यत्तपस्तप्तैः केवलं कायशोषणम् । अभक्त्या यद्धुतं हव्यं भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ ९ ॥

ଭକ୍ତି ବିନା କରା ତପ କେବଳ ଦେହଶୋଷଣ; ଭକ୍ତି ବିନା ଦିଆ ଆହୁତି ଭସ୍ମ ଉପରେ ରଖା ହବ୍ୟ ପରି ନିଷ୍ଫଳ।

Verse 10

यत्किञ्चित्कुरुते कर्म्मश्रद्धयाऽप्यणुमात्रकम् । तन्नाम जायते पुंसां शाश्वतं प्रतीदायकम् ॥ १० ॥

ମଣିଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯେ କିଛି, ଅଣୁମାତ୍ର କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରେ, ସେହି କର୍ମ ତାହାର ପାଇଁ ଶାଶ୍ୱତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯଶର ପରିଚୟଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 11

अश्वमेघसहस्त्रं वा कर्म्म वेदोदितं कृतम् । तत्सर्वं निष्फलं ब्रह्मन्यदि भक्तिविवर्जितम् ॥ ११ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତି ବିନା ସେ ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 12

हरिभक्तिः परा नॄणां कामधेनूपमा स्मृता । तस्यां सत्यां पिबन्त्यज्ञाः संसारगरलं ह्यहो ॥ १२ ॥

ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ହରିଭକ୍ତି କାମଧେନୁ ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତଥାପି ସେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞମାନେ—ହାୟ—ସଂସାରର ବିଷ ପିଉଛନ୍ତି।

Verse 13

असारभूते संसारे सारमेतदजात्मज । भगवद्भक्तसङ्गश्च हरिभक्तिस्तितिक्षुता ॥ १३ ॥

ହେ ଅଜାତ୍ମଜ! ଏହି ଅସାର ସଂସାରରେ ସାର ଏତେଇ—ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗ, ହରିଭକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ ତିତିକ୍ଷା (ସହନଶୀଳତା)।

Verse 14

असूयोपेतमनसां भक्तिदानादिकर्म्म यत् । अवेहि निष्फलं ब्रहंस्तेषां दूरतरो हरिः ॥ १४ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯାହାଙ୍କ ମନ ଦୋଷଦର୍ଶୀ ଅସୂୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କର ଭକ୍ତି, ଦାନ ଆଦି କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ; ସେମାନଙ୍କୁ ହରି ଅତି ଦୂରେ ରହନ୍ତି।

Verse 15

परिश्रियाभितत्पानां दम्भाचाररतात्मनाम् । मृषा तु कुर्वतां कर्म तेषां दूरतरो हरिः ॥ १५ ॥

ସଂସାରୀ କ୍ଲେଶରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦମ୍ଭାଚାରରେ ରତ ହୋଇ, ଛଳରେ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ହରି ଅତି ଦୂରେ ରହନ୍ତି।

Verse 16

पृच्छतां च महाधर्म्मान्वदतां वै मृषा च तान् । धर्मेष्वभक्तिमनसां तेषां दूरतरो हरिः ॥ १६ ॥

ମହାଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଥିବା, ତାହା କହି ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା କହୁଥିବା, ଏବଂ ଧର୍ମକର୍ମରେ ଲଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିହୀନ ମନ ଥିବା—ଏମାନଙ୍କୁ ହରି ଅତି ଦୂରେ ରହନ୍ତି।

Verse 17

वेदप्रणिहितो धर्म्मो धर्म्मो वेदो नारायणः परः । तत्राश्रद्धापरा ये तु तेषां दूरतरो हरिः ॥ १७ ॥

ଧର୍ମ ବେଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ବେଦ ହିଁ ଧର୍ମ; ପରମ ନାରାୟଣ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ତାହାରେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଲୀନ, ସେମାନଙ୍କୁ ହରି ଅତି ଦୂରେ ରହନ୍ତି।

Verse 18

यस्य धर्म्मविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ १८ ॥

ଯାହାର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମବିହୀନ ଭାବେ ଆସେ ଯାଏ, ସେ ଲୋହାକାରର ଭସ୍ତ୍ରା ପରି—ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ।

Verse 19

धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः । श्रद्धावतां हि सिध्यन्ति नान्यथा ब्रह्मनन्दन ॥ १९ ॥

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହିମାନେ ସନାତନ ପୁରୁଷାର୍ଥ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନନ୍ଦନ, ଏମାନେ କେବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନଙ୍କୁ ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 20

स्वाचारमनतिक्रम्य हरिभक्तिपरो हि यः । स याति विष्णुभवनं यद्वै पश्यन्ति सूरयः ॥ २० ॥

ଯେ ନିଜ ସ୍ୱାଚାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନି ଏବଂ ହରିଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଭବନକୁ ଯାଏ—ଯେ ଧାମକୁ ସୂରିମାନେ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 21

कुर्वन्वेदोदितान्धर्म्मान्मुनीन्द्र स्वाश्रमोचितान् । हरिध्यानपरोयस्तु स याति परमं पदम् ॥ २१ ॥

ହେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ର, ଯେ ନିଜ ଆଶ୍ରମୋଚିତ ବେଦୋକ୍ତ ଧର୍ମମାନେ ପାଳନ କରି ହରିଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣ ରହେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 22

आचारप्रभवो धर्मः धर्म्मस्य प्रभुरच्युतः । आश्रमाचारयुक्तेन पूजितः सर्वदा हरिः ॥ २२ ॥

ଧର୍ମ ଆଚାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଧର୍ମର ପରମ ପ୍ରଭୁ ଅଚ୍ୟୁତ। ତେଣୁ ଆଶ୍ରମାଚାରରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସଦା ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

यः स्वाचारपरिभ्रष्टः साङ्गवेदान्तगोऽपि वा । स एव पतितो ज्ञेयो यतः कर्मबहिष्कृतः ॥ २३ ॥

ଯେ ନିଜ ସ୍ୱାଚାରରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ, ସେ ସାଙ୍ଗ ବେଦାନ୍ତଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ପତିତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରୁ ବହିଷ୍କୃତ।

Verse 24

हरिभक्तिपरि वाऽपि हरिध्यानपरोऽपि वा । भ्रष्टो यः स्वाश्रमाचारात्पतितः सोऽभिधीयते ॥ २४ ॥

କେହି ହରିଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ହେଉ କି ହରିଧ୍ୟାନରେ ତତ୍ପର ହେଉ; ଯଦି ସେ ନିଜ ଆଶ୍ରମାଚାରରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ‘ପତିତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 25

वेदो वा हरिभक्तिर्वा भक्तिर्वापि महेश्वरे । आचारात्पतितं मूढं न पुनाति द्विजोत्तम ॥ २५ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ବେଦ ହେଉ କି ହରିଭକ୍ତି ହେଉ, କିମ୍ବା ମହେଶ୍ୱରଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ହେଉ—ଆଚାରରୁ ପତିତ ମୂଢକୁ ଏଗୁଡ଼ିକ କିଛି ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେନାହିଁ।

Verse 26

पुण्यक्षेत्राभिगमनं पुण्यतीर्थनिषेवणम् । यज्ञो वा विविधो ब्रह्मंस्त्यक्ताचारंन रक्षति ॥ २६ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଗମନ, ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ସେବନ, କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ—ଆଚାର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବାକୁ ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ।

Verse 27

आचारात्प्राप्यते स्वर्ग आचारात्प्राप्यते सुखम् । आचारात्प्राप्यते मोक्ष आचारात्किं न लभ्यते ॥ २७ ॥

ଆଚାରରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ଆଚାରରୁ ସୁଖ ମିଳେ; ଆଚାରରୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ—ଆଚାରରୁ କ’ଣ ମିଳେନାହିଁ?

Verse 28

आचाराणांतु सर्वेषां योगानां चैव सत्तम् । हरिभक्तेपरि तथा निदानं भक्तिरिष्यते ॥ २८ ॥

ହେ ସତ୍ତମ! ସମସ୍ତ ଆଚାର ଓ ସମସ୍ତ ଯୋଗମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାରଣ ଭାବେ ‘ଭକ୍ତି’କୁ ମାନାଯାଏ—ବିଶେଷତଃ ହରିଭକ୍ତି।

Verse 29

भक्त्यैव पूज्यते विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः । तस्मात्समस्तलोकानां भक्तिर्मातेति गीयते ॥ २९ ॥

ବିଷ୍ଣୁ କେବଳ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦାତା। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଭକ୍ତିକୁ ‘ମାତା’ ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ।

Verse 30

जीवन्ति जन्तवः सर्वे यथा मातराश्रिताः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति धार्म्मिकाः ॥ ३० ॥

ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମାତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଭକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 31

स्वाश्रमाचारयुक्तस्य हरिभक्तिर्यदा भवेत् । न तस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्त्यजनन्दन ॥ ३१ ॥

ହେ ଅଜନନ୍ଦନ! ଯେ ନିଜ ଆଶ୍ରମ-ଆଚାରରେ ସ୍ଥିତ, ତାହାରେ ଯେତେବେଳେ ହରିଭକ୍ତି ଜାଗେ, ତେବେ ତ୍ରିଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।

Verse 32

भक्त्या सिध्यन्ति कर्म्माणि कर्म्माणि कर्म्माभिस्तुष्यते हरिः । तस्मिंस्तुष्टे भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवाप्यते ॥ ३२ ॥

ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା କର୍ମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ, ଜ୍ଞାନରୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।

Verse 33

भक्तिस्तु भगवद्भक्तसङ्गेन खलु जायते । सत्सङ्गं प्राप्यते पुम्भिः सुकृतैः पूर्वसञ्चितैः ॥ ३३ ॥

ଭକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମେ। ଏପରି ସତ୍ସଙ୍ଗ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟଦ୍ୱାରା ପାଏ।

Verse 34

वर्णाश्रमाचाररता भगवद्भक्तिलालसाः । कामादिदोष्नि र्मुक्तास्ते सन्तो लोकशिक्षकाः ॥ ३४ ॥

ଯେମାନେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାରରେ ରତ, ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ପାଇଁ ଲାଲସାମୟ, ଏବଂ କାମାଦି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ—ସେମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟ ସନ୍ତ, ଲୋକଶିକ୍ଷକ।

Verse 35

सत्ङ्गः परमो ब्रह्मन्न लभ्येताकृतात्मनाम् । यदि लभ्येत विज्ञेयं पुण्यं जन्मान्तरार्जितम् ॥ ३५ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସତ୍ସଙ୍ଗ ହେଉଛି ପରମ ଶ୍ରେୟ; କିନ୍ତୁ ଅସଂଯତ ଅନ୍ତଃକରଣ ଥିବାମାନେ ତାହା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି କେହି ପାଏ, ଜାଣିବା ଯେ ତାହା ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟଫଳ।

Verse 36

पूर्वार्जितानि पापानि नाशमायान्ति यस्य वै । सत्सङ्गतिर्भवेत्तस्य नान्यथा घटते हि सा ॥ ३६ ॥

ଯାହାକୁ ସତ୍ସଙ୍ଗତି ମିଳେ, ତାହାର ପୂର୍ବାର୍ଜିତ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶକୁ ଯାଏ। ତାହା ପାଇଁ ହିଁ ଏହି ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗତି ଘଟେ; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 37

रविर्हि रशिमजालेन दिवा हन्तिबहिस्तमः । सन्तः सूक्तिमरीच्योश्चान्तर्ध्वान्तं हि सर्वदा ॥ ३७ ॥

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣଜାଳରେ ଦିନେ ବାହ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନାଶ କରେ, ସେପରି ସନ୍ତମାନେ ସୁବଚନର କିରଣରେ ସଦା ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୱାନ୍ତ (ଅଜ୍ଞାନ) ଦୂର କରନ୍ତି।

Verse 38

दुर्लभाः पुरुषा लोके भगवद्भक्तिलालसाः । तेषां सङ्गो भवेद्यस्य तस्य शान्तिर्हि शाश्वती ॥ ३८ ॥

ଏହି ଲୋକରେ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ପାଇଁ ଲାଲସାମୟ ପୁରୁଷ ଦୁର୍ଲଭ। ଯାହାକୁ ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମିଳେ, ତାହାର ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତି ହୁଏ।

Verse 39

नारद उपाच । किंलक्षणा भागवतास्ते च किं कर्म्म कुर्वते । तेषां लोको भवेत्कीदृक्तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ३९ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ (ଭାଗବତ)ମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ, ଏବଂ ସେମାନେ କେଉଁ କର୍ମ କରନ୍ତି? ସେମାନେ କେମିତି ଲୋକ (ଗତି) ପାଆନ୍ତି? ଏ ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ମୋତେ କୁହ।

Verse 40

त्वं हि भक्तो रमेशस्य देवदेवस्य चक्रिणः । एतान्निगदितुं शक्तस्त्वतो नास्त्यधिकोऽपरः ॥ ४० ॥

କାରଣ ଆପଣ ରମେଶ—ଦେବଦେବ, ଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁ—ଙ୍କ ଭକ୍ତ। ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ କହିବାକୁ ଆପଣ ସମର୍ଥ; ଏଥିରେ ଆପଣଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିମ୍ବା ସମ କେହି ନାହିଁ।

Verse 41

सनक उवाच । श्रृणु ब्रह्मन्परं गुह्यं मार्कण्डेयस्य धीमनः । यमुवाच जगन्नाथो योगनिद्राविमोचितः ॥ ४१ ॥

ସନକ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧୀମାନ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣ; ଯୋଗନିଦ୍ରାରୁ ବିମୋଚିତ ହୋଇ ଜଗନ୍ନାଥ ଯାହା ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।

Verse 42

योऽसौ विष्णुः परं ज्योतिर्देवदेवः सनातनः । जगदूपी जगत्कर्त्ता शिवब्रह्म स्वरुपवान् ॥ ४२ ॥

ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଦେବଦେବ, ସନାତନ। ସେ ଜଗଦ୍ରୂପ, ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଶିବ-ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 43

युगान्ते रौद्ररुपेण ब्रह्माण्डलसबृंहितः । जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ ४३ ॥

ଯୁଗାନ୍ତେ ସେ ରୌଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଏକମାତ୍ର ମହାସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—

Verse 44

भगवानेव शेषात्मा शेते वटदले हरिः । असंख्याताब्जजन्माद्यैराभूषिततनूरूहः ॥ ४४ ॥

ଭଗବାନ୍ ହରି ଶେଷାତ୍ମା-ସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ହୋଇ ବଟପତ୍ର ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଅସଂଖ୍ୟ ପଦ୍ମଜନ୍ମାଦି ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ଭୂଷିତ।

Verse 45

पादाङ्गुष्टाग्रनिर्यातगङ्गाशीताम्बुपावनः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो देवो ब्रह्माण्डग्रासंबृंहितः ॥ ४५ ॥

ଯାହାଙ୍କ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରରୁ ଶୀତଳ ଜଳବହିନୀ ପାବନ ଗଙ୍ଗା ନିର୍ଗତ ହୁଏ—ସେ ଦେବ ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମତର; ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଗ୍ରାସ କରିପାରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିରାଟ।

Verse 46

वटच्छदे शयानोऽभूत्सर्वशक्तिसमन्वितः । तस्मिन्स्थाने महाभागो नारायणपरायणः । मार्कंडेयः स्थिनस्तस्य लीलाः पश्यन्महेशितुः ॥ ४६ ॥

ବଟବୃକ୍ଷର ଛତ୍ରଛାୟା ତଳେ ଶୟନ କରି ସେ ସର୍ବଶକ୍ତିସମନ୍ୱିତ ହେଲେ। ସେହି ସ୍ଥାନରେ ନାରାୟଣପରାୟଣ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲୀଳା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 47

ऋषय ऊचुः । तस्मिन्काले महाघोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । हरिरेकः स्थित इति मुने पूर्वं हि शुश्रुम ॥ ४७ ॥

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ମୁନେ! ସେହି ମହାଘୋର କାଳରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ କେବଳ ହରି ଏକା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ—ଏହା ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛୁ।

Verse 48

जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरंजगमे । सर्वग्रस्तेन हरिणा किमर्थं सोऽवशेषितः ॥ ४८ ॥

ଜଗତ ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ହୋଇ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, ସର୍ବକୁ ଗ୍ରାସ କରିଥିବା ହରି ତାଙ୍କୁ ହିଁ କାହିଁକି ଅବଶେଷ ରଖିଲେ?

Verse 49

परं कौतूहलं ह्यत्रं वर्त्ततेऽतीव सूत नः । हरिकीर्तिसुधापाने कस्यालस्यं प्रजायते ॥ ४९ ॥

ହେ ସୂତ! ଏଠାରେ ଆମ ମନେ ପରମ ଉତ୍ସୁକତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜାଗିଛି। ହରିକୀର୍ତ୍ତିର ସୁଧା ପାନ କରି କିଏ ଆଳସ୍ୟ କରିପାରିବ?

Verse 50

सूत उवाच । आसीन्मुनिर्महाभागो मृकण्डुरिति विश्रुतः । शालग्रामे महातीर्थे सोऽतप्यत महातपाः ॥ ५० ॥

ସୂତ କହିଲେ: ମୃକଣ୍ଡୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ମୁନି ଥିଲେ। ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଶାଳଗ୍ରାମ ମହାତୀର୍ଥରେ କଠୋର ତପ କରୁଥିଲେ।

Verse 51

युगानाम युतं ब्रह्मन्गृणन्ब्रह्म सनातनम् ॥ट । निराहारः क्षमायुक्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ५१ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେ ଦଶହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—ନିରାହାର, କ୍ଷମାଶୀଳ, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ।

Verse 52

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः । सर्वभूतहितो दान्त स्तताप सुमहत्तपः ॥ ५२ ॥

ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମାନ ଦେଖି, ବିଷୟ ଲୋଭରୁ ମୁକ୍ତ, ସର୍ବଭୂତହିତକାମୀ ଓ ସଂଯମୀ ହୋଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ତପ କଲେ।

Verse 53

तत्तापःशङ्किताः सर्वे देवा इन्द्रादयस्तदा । परेशं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् ॥ ५३ ॥

ସେହି ତପରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ପରମେଶ୍ୱର, ଅନାମୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 54

क्षीराब्धेरुत्तरं तीरं संप्राप्यत्रिदिवौकसः । तुष्टुवुर्देवदेवेशं पह्मनाभं जगद्गुरुम् ॥ ५४ ॥

କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ତଟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ତ୍ରିଦିବବାସୀ ଦେବମାନେ ଦେବଦେବେଶ, ପଦ୍ମନାଭ, ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 55

देवा ऊचुः । नारायणाक्षरानन्त शरणागतपालक । मृकण्डुतपसा त्रस्तान्पाहि नः शरणागतान् ॥ ५५ ॥

ଦେବମାନେ କହିଲେ— ହେ ନାରାୟଣ! ହେ ଅକ୍ଷର, ଅନନ୍ତ! ଶରଣାଗତ-ପାଳକ! ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଭୀତ ଆମେ ଶରଣାଗତ; ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 56

जय देवाधिदेवेश जय शङ्खगदाधर । जयो लोकस्वरुपाय जयो ब्रह्माण्डहेतवे ॥ ५६ ॥

ଜୟ ଦେବାଧିଦେବେଶ! ଜୟ ଶଙ୍ଖ-ଗଦାଧର! ଜୟ ଲୋକସ୍ୱରୂପ! ଜୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡହେତୁ!

Verse 57

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते लोकपावन । नमस्ते लोकनाथाय नमस्ते लोकसाक्षिणे ॥ ५७ ॥

ନମସ୍କାର ହେ ଦେବଦେବେଶ; ନମସ୍କାର ହେ ଲୋକପାବନ। ନମସ୍କାର ହେ ଲୋକନାଥ; ନମସ୍କାର ହେ ଲୋକସାକ୍ଷୀ।

Verse 58

नमस्ते ध्यानगम्याय नमस्ते ध्यानहेतवे । नमस्ते ध्यानरुपाय नमस्ते ध्यानपाक्षिणे ॥ ५८ ॥

ନମସ୍କାର ହେ ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ଗମ୍ୟ; ନମସ୍କାର ହେ ଧ୍ୟାନର ହେତୁ। ନମସ୍କାର ହେ ଧ୍ୟାନସ୍ୱରୂପ; ନମସ୍କାର ହେ ଧ୍ୟାନକୁ ପକ୍ଷ ପରି ଧାରଣ କରୁଥିବା।

Verse 59

केशिहन्त्रे नमस्तुभ्यं मधुहन्त्रे परात्मने । नमो भूम्यादिरूपाय नमश्चैतन्यरुपिणे ॥ ५९ ॥

କେଶୀହନ୍ତା, ମଧୁହନ୍ତା ପରମାତ୍ମନ୍—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଭୂମି ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱରୂପ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ୍ୟସ୍ୱରୂପ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 60

नमो ज्येष्टाय शुद्धाय निर्गुणाय गुणात्मने । अरुपाय स्वरुपाय बहुरुपाय ते नमः ॥ ६० ॥

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ପରମ ଶୁଦ୍ଧ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଗୁଣାନ୍ତର୍ୟାମୀ; ଅରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱସ୍ୱରୂପ; ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବହୁରୂପ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 61

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नम्नोमः ॥ ६१ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଦେବ, ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣହିତାୟ, ଜଗଦ୍ହିତକାରୀ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 62

नमो हिरण्यगर्भाय नमो ब्रह्मादिरुपिणे । नमः सूर्य्यादिरुपाय हव्यकव्यभुजे नमः ॥ ६२ ॥

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବରୂପ ଧାରଣକାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ରୂପଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଦେବ ଓ ପିତୃଙ୍କ ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ ଭୋଗକାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 63

नमो नित्याय वन्द्याय सदानन्दैकरुपिणे । नमः स्मृतार्तिनाशाय भूयो भूयो नमो नमः ॥ ६३ ॥

ନିତ୍ୟ, ବନ୍ଦ୍ୟ, ସଦା ଆନନ୍ଦୈକରୂପ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ସ୍ମରଣକାରୀଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ନାଶକାରୀ—ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର।

Verse 64

एवं देवस्तुतिं श्रुत्वा भगवान्कमलापतिः । प्रत्यक्षतामगात्तेषां शङ्कचत्रगदाधरः ॥ ६४ ॥

ଏହିପରି ଦେବସ୍ତୁତି ଶୁଣି ଭଗବାନ କମଳାପତି ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ—ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧାରୀ।

Verse 65

विकचाम्बुजपत्राक्षं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् । सर्वालङ्कारसंयुक्तं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ६५ ॥

ତାଙ୍କ ନୟନ ବିକଶିତ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ; ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରେ ଭୂଷିତ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ-ଚିହ୍ନ ଶୋଭିତ।

Verse 66

पीताम्बरधरं सौम्यं स्वर्णयज्ञोपवीतिनम् । स्तृयमानं मुनिवरैः पार्षदप्रवरावृत्तम् ॥ ६६ ॥

ସେ ପୀତାମ୍ବର ପରିଧାନ କରି, ସୌମ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପଧାରୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାର୍ଷଦମାନେ ଚାରିପାଖେ ଘେରିଥିଲେ।

Verse 67

तं दृष्य्वा देवसंघास्ते तत्तेजोहततेजसः । नमश्चक्रुर्मुदा युक्ता अष्टांगौरवनिं गताः ॥ ६७ ॥

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଦେବସମୂହ—ଯାହାଙ୍କ ତେଜ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମ୍ଲାନ ହୋଇଗଲା—ଆନନ୍ଦରେ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଭକ୍ତିସହିତ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 68

ततः प्रसन्नो भगवान्मेघगंभीरनिस्वनः । उवाच प्रीणयन्देवान्नतानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ६८ ॥

ତାପରେ ମେଘଗମ୍ଭୀର ନାଦବାନ୍ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ନତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରାଇ କହିଲେ।

Verse 69

श्रीभगवानुवाच । जाने वो मानसं दुःखं मृकण्डुतपसोद्गम् । युष्मान्न बाधते देवाः स ऋषिः सज्जनाग्राणीः ॥ ६९ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତୁମମାନଙ୍କ ମନର ଦୁଃଖ ମୁଁ ଜାଣେ। ଦେବମାନେ ତୁମକୁ ବାଧା ଦେଉନାହାନ୍ତି; ସେ ଋଷି ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ।

Verse 70

संपद्भिः संयुता वापि विपद्भिश्चापि सज्जनाः । सर्वथान्यं न बाधन्ते स्वप्नेऽपि सुरसत्तमाः ॥ ७० ॥

ସମ୍ପଦରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ କି ବିପଦରେ ପୀଡିତ, ସଜ୍ଜନମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ବାଧା ଦେଉନାହାନ୍ତି—ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 71

सततं बाध्यमानोऽपि विषयाख्यैररातिभिः । अविधायात्मनो रक्षामन्यान्द्वेष्टि कथं सुधीः ॥ ७१ ॥

ବିଷୟ-ନାମକ ଶତ୍ରୁମାନେ ନିରନ୍ତର ବାଧା ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଥମେ ନିଜ ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ନକରି ସୁଧୀ ଲୋକ କିପରି ଅନ୍ୟକୁ ଦ୍ୱେଷ କରିବ?

Verse 72

तापत्रयाभिधानेन बाध्यमानो हि मानवः । अन्यं क्रीडयितुं शक्तः कथं भवति सत्तमः ॥ ७२ ॥

ତ୍ରିତାପ ନାମରେ ପରିଚିତ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ମାନବ, ହେ ସତ୍ତମ, ଅନ୍ୟକୁ ଖେଳନା କରିବାକୁ କିପରି ସକ୍ଷମ ହେବ?

Verse 73

कर्मणा मनसा वाचा बाधते यः सदा परान् । नित्यं कामादिभिर्युक्तो मूढधीः प्रोच्यते तु सः ॥ ७३ ॥

ଯେ କର୍ମରେ, ମନରେ ଓ ବାଣୀରେ ସଦା ପରକୁ ବାଧା ଦେଉଛି, ଏବଂ ଯେ ନିତ୍ୟ କାମାଦିରେ ଯୁକ୍ତ—ସେ ‘ମୂଢବୁଦ୍ଧି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 74

यो लोकहितकृन्मर्त्यो गतासुर्यो विमत्सरः । निःशङ्गः प्रोच्यते सद्भिरिहामात्र च सत्तमाः ॥ ७४ ॥

ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକହିତ କରେ, ଇର୍ଷ୍ୟା-ମତ୍ସର ଶୂନ୍ୟ ଓ ଆସକ୍ତିରହିତ—ସେହିଜଣକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ଏହି ଜୀବନରେ ‘ସତ୍ତମ’ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଦ୍ଗୁଣୀ) ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 75

सशङ्कः सर्वदा दुःखी निःशङ्कः सुखमाप्नुयात् । गच्छध्वं स्वालयं स्वस्थाः क्रीडयिष्यति वो न सः ॥ ७५ ॥

ଶଙ୍କାଯୁକ୍ତ ଲୋକ ସଦା ଦୁଃଖୀ; ନିଃଶଙ୍କ ଲୋକ ସୁଖ ପାଏ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ—ସେ ଆଉ ତୁମକୁ ହେରାନ କରିବ ନାହିଁ।

Verse 76

भवतां रक्षकश्चाहं विहरध्वं यथासुखम् । इति दत्वा वरं तेषामतसीकुसुमप्रभः ॥ ७६ ॥

“ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ; ତୁମେ ଯଥାସୁଖ ବିହର।” ଏହିପରି ବର ଦେଇ, ଅତସୀ-କୁସୁମ ସଦୃଶ ପ୍ରଭାବାନ୍ ପ୍ରଭୁ (ହରି) ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ।

Verse 77

पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत । तुष्टात्मानः सुरगणां ययुर्नाकं यथागतम् ॥ ७७ ॥

ଦେବମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ପରେ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ଦେବଗଣ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 78

मृकण्डोरपि तुष्टात्मा हरिः प्रत्यक्षतामगात् । अरुपं परमं ब्रह्मस्वप्रकाशं निरञ्जनम् ॥ ७८ ॥

ମୃକଣ୍ଡୁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ହରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ—ସେ ଅରୂପ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଓ ନିରଞ୍ଜନ।

Verse 79

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् । दिव्यायुधधरं दृष्ट्वा मृकण्डुर्विस्मितोऽभवत् ॥ ७९ ॥

ଅତସୀପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ, ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧଧାରୀ ଭାବେ ଦେଖି ମୃକଣ୍ଡୁ ବିସ୍ମୟରେ ଭରିଗଲେ।

Verse 80

ध्यानादुन्मील्य नयनं अपश्यद्धरिमग्रतः । प्रसन्नवदनं शान्तं धातारं विश्वतेजसम् ॥ ८० ॥

ଧ୍ୟାନରୁ ନୟନ ଖୋଲି ସେ ସମ୍ମୁଖରେ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ, ଧାତା, ଏବଂ ବିଶ୍ୱତେଜରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 81

रोमाञ्चितशरीरोऽसावानन्दाश्रुविलोचनः । ननाम दण्डवद्भूमौ देवदेव सनातनम् ॥ ८१ ॥

ତାଙ୍କ ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା, ନୟନ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଏବଂ ସେ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡି ସନାତନ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 82

अश्रुभिः क्षालयंस्तस्य चरणौ हर्षसंभवैः । शिरस्यञ्चलिमाधाय स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ८२ ॥

ହର୍ଷଜ ଅଶ୍ରୁଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କ ଚରଣଦ୍ୱୟକୁ କ୍ଷାଳନ କଲେ; ଏବଂ ଶିରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 83

मृकण्डुरुवाच । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परस्प्रात्परतः पराय । अपारपाराय परानुकर्त्रे नमः परेभ्यः परपारणाय ॥ ८३ ॥

ମୃକଣ୍ଡୁ କହିଲେ—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ପରାତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ପରାତ୍ପର, ପରରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ, ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ଯାହାଙ୍କ ପାର ଅଗମ୍ୟ ସେଇ ଅପାରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ପରମପଥେ ନେଇଯାନ୍ତି; ପରେଭ୍ୟଃ ପର, ପାର କରାଇଦେବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 84

यो नामजात्यादिविकल्पहीनः शब्दादिदोषव्यतिरेकरुपः । बहुस्वरुपोऽपि निरञ्जनो यस्तमीशमीढ्यं परमं भजामि ॥ ८४ ॥

ଯିଏ ନାମ, ଜାତି ଆଦି ସମସ୍ତ ବିକଳ୍ପରୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ଶବ୍ଦ-ବାଣୀସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୋଷମାନଙ୍କର ନିବାରଣ ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ; ଯିଏ ବହୁରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିରଞ୍ଜନ—ସେହି ସ୍ତୁତ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୁଁ ଭଜେ।

Verse 85

वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं हिरण्यगर्भादिजगत्स्वरुपम् । अनूपमं भक्ति जनानुकम्पिनं भजामि सर्वेश्वरमादिमीड्यम् ॥ ८५ ॥

ବେଦାନ୍ତଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ପୁରାତନ ପୁରୁଷ—ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ; ଅନୁପମ, ଭକ୍ତଜନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାମୟ—ସେହି ଆଦି, ସ୍ତୁତ୍ୟ ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୁଁ ଭଜେ।

Verse 86

पश्यन्ति यं वीतसमस्तदोषा ध्यानैकनिष्ठा विगतस्पृहाश्च । निवृत्तमोहाः परमं पवित्रं नतोऽस्मि संसारनिर्वर्त्तकं तम् ॥ ८६ ॥

ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନରେ ଏକନିଷ୍ଠ, ସ୍ପୃହାହୀନ ଓ ମୋହନିବୃତ୍ତ ଜନ ସତ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି—ସେହି ପରମ ପବିତ୍ର, ସଂସାରଚକ୍ରକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 87

स्मृतार्तिनाशनं विष्णुं शरणागतपालकम् । जगत्सेव्यं जगाद्धाम परेशं करुणाकरम् ॥ ८७ ॥

ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଆର୍ତ୍ତି ନାଶ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ପାଳନ କରୁଥିବା; ସମଗ୍ର ଜଗତ୍‌ର ସେବ୍ୟ, ଜଗଦ୍ଧାମ, ପରେଶ, କରୁଣାକର—ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 88

एवं स्तुतः स भगवान्विष्णुस्तेन महर्षिणा । अवाप परमां तुष्टिं शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ८८ ॥

ସେହି ମହର୍ଷି ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିବାରୁ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 89

अयालिङ्ग्य मुनिं देवश्चतुर्भिर्दीर्घबाहुभिः । उवाच परमं प्रीत्या वरं वरय सुव्रत ॥ ८९ ॥

ତେବେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଚାରି ଦୀର୍ଘ ବାହୁଦ୍ୱାରା ମୁନିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପରମ ପ୍ରୀତିରେ କହିଲେ— “ହେ ସୁବ୍ରତ! ଯେଉଁ ବର ତୁମକୁ ପ୍ରିୟ, ସେହି ବର ଚୟନ କର; ବର ମାଗ।”

Verse 90

प्रीतोऽस्मि तपसा तेन स्तोत्रेण च तवानघ । मनसा यदभिप्रेतं वरं वरय सुव्रत ॥ ९० ॥

ହେ ଅନଘ! ତୁମ ତପସ୍ୟା ଓ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ସୁବ୍ରତ! ମନରେ ଯାହା ଅଭିପ୍ରେତ, ସେହି ବର ଚୟନ କର।

Verse 91

मृकण्डुरूवाच । देवदेव जगन्नाथ कृतार्थोऽस्मि न संशयः । त्वद्दर्शनमपुण्यानां दुर्लभं च यतः स्मृतम् ॥ ९१ ॥

ମୃକଣ୍ଡୁ କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ମୁଁ କୃତାର୍ଥ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାରଣ ସ୍ମୃତି କହେ— ଅପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 92

ब्रह्माद्या यं न पश्यन्ति योगिनः संशितव्रताः । धर्मिष्टा दीक्षिताश्वापि वीतरागा विमत्सराः ॥ ९२ ॥

ଯାହାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମିଷ୍ଠ ଦୀକ୍ଷିତମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ବୀତରାଗ ଓ ଅମତ୍ସରମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 93

तं पश्यामि परं धाम किमतोऽन्यं वरं वृणे । एतेनैव कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगद्गुरो ॥ ९३ ॥

ମୁଁ ସେଇ ପରମ ଧାମକୁ ଦେଖୁଛି; ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କେଉଁ ବର ଚୟନ କରିବି? ଏହିଟିରେ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ, ହେ ଜନାର୍ଦନ, ହେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ।

Verse 94

यत्रामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपि ये । तत्पदे परमं यान्नि ते दृष्ट्वा किमुनाच्युत ॥ ९४ ॥

ଯେଉଁଠାରେ ତୁମ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମହାପାତକୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପଦେ ପରମ ପଦ ପାଆନ୍ତି; ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ତୁମ ଦର୍ଶନ କରି ସେମାନେ କ’ଣ ନ ପାଇବେ?

Verse 95

श्रीभगवानुवाच । सत्यत्प्रुक्तं त्वया ब्रह्मान्प्रीतीऽस्मि तव पण्डित । मद्दर्शनं हि विफलं न कदाचिद्भविष्यति ॥ ९५ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିଛ; ହେ ପଣ୍ଡିତ, ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୋର ଦର୍ଶନ କେବେ ମଧ୍ୟ ବିଫଳ ହୁଏନା—କୌଣସି କାଳରେ ନୁହେଁ।

Verse 96

विष्णिर्भक्तकुटुम्बीति वदन्ति विवुधाः सदा । तदेव पालयिष्यामि मज्जनो नानृतं वदेत् ॥ ९६ ॥

ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା କହନ୍ତି—“ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର କୁଟୁମ୍ବୀ।” ସେହି ସତ୍ୟକୁ ମୁଁ ରକ୍ଷା କରିବି; ମୋର ଲୋକ କେହି ମିଥ୍ୟା କହୁନାହିଁ।

Verse 97

तस्मात्त्वत्तपसातुष्टो यास्यामि तव पुत्रताम् । समस्तगुणसंयुक्तो दीर्घजीवी स्वरुपवान् ॥ ९७ ॥

ଏହିପରି ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ରତ୍ୱକୁ ଯିବି—ସମସ୍ତ ଗୁଣସଂଯୁକ୍ତ, ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ସ୍ୱରୂପବାନ।

Verse 98

मम जन्म कुले यस्य तत्कुलं मोक्षगामि वै । मयि तुष्टे मुनिश्रेष्ट किमसाध्यं जगत्रये ॥ ९८ ॥

ମୁଁ ଯେଉଁ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି ସେହି କୁଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷଗାମୀ ହୁଏ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ତ୍ରିଜଗତରେ କ’ଣ ଅସାଧ୍ୟ?

Verse 99

इत्युक्त्वा देवदेवशो मुनेरतस्य समीक्षतः । अंतर्दधे मृकण्डुश्च तपसः समवर्तत ॥ ९९ ॥

ଏହିପରି କହି ଦେବଦେବ, ମୁନି ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଏବଂ ମୃକଣ୍ଡୁ ମଧ୍ୟ ତତ୍ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଲେ।

Verse 100

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे भक्तिवर्णनप्रसङ्गेन मार्कण्डेयचरितारम्भो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗ, ପ୍ରଥମପାଦରେ, ଭକ୍ତିବର୍ଣ୍ଣନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେୟଚରିତାରମ୍ଭ’ ନାମକ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।