The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgā-māhātmya): Saudāsa/Kalmāṣapāda’s Curse and Release

Verse 1

नारद उवाच । शप्तः कथं वसिष्ठेन सौदासो नृपसत्तमः । गङ्गाबिन्दूभिषेकेण पुनः शुद्धोऽबवत्कथम् ॥ १ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌଦାସଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠ କିପରି ଶାପ ଦେଲେ? ଗଙ୍ଗାବିନ୍ଦୁ ଅଭିଷେକରେ ସେ ପୁନଃ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ?

Verse 2

सर्वमेतदशेषेण भ्रातर्मे वक्तुमर्हसि । श्रृण्वतां वदतां चैव गङ्गाख्यानं शुभावहम् ॥ २ ॥

ହେ ଭ୍ରାତା, ଏ ସବୁ କଥା ନିଶେଷରେ ମୋତେ କହିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ। ଗଙ୍ଗାଖ୍ୟାନ ଶୁଣୁଥିବା ଓ ପଢ଼ୁଥିବା—ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ—ଶୁଭଦାୟକ।

Verse 3

सनक उवाच । सौदासः सर्वधर्मज्ञः सर्वज्ञो गुणवाञ्छुचिः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां पितृवद्रञ्जयन्प्रजाः ॥ ३ ॥

ସନକ କହିଲେ—ସୌଦାସ ରାଜା ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ, ସର୍ବବିଷୟରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଗୁଣବାନ ଓ ଶୁଚି ଥିଲେ। ପିତା ପରି ପ୍ରଜାକୁ ରଞ୍ଜାଇ ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।

Verse 4

सगेरण यथा पूर्वं महीयं सप्तसागरा । रक्षिता तद्वदमुना सर्वधर्माविरोधिना ॥ ४ ॥

ପୂର୍ବକାଳରେ ସପ୍ତସାଗରବେଷ୍ଟିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ସଗର ଯେପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେପରି ଧର୍ମବିରୋଧ ନ କରୁଥିବା ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 5

पुत्रपौत्रसमायुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः । त्रिंशदष्टसहस्त्राणि बुभुजे पृथिवीं युवा ॥ ५ ॥

ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ସହିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେ ଯୁବ ରାଜା ଅଠତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଭୋଗ କରି ଶାସନ କଲେ।

Verse 6

सौदासस्त्वेकदा राजा मृगयाभिरतिर्वनम् । विवेज्ञ सबलः सम्यक् शोधितं ह्यासमन्त्रिभिः ॥ ६ ॥

ଏକଦା ମୃଗୟାରେ ଆସକ୍ତ ସୌଦାସ ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭଲଭାବେ ତଲାଶି କରି ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥିବା ବନକୁ ନିଜ ଦଳ ସହ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 7

निषादैः सहितस्तत्र विनिघ्रन्मूगसंचयम् । आससाद नदीं रेवां धर्मज्ञः स पिपासितः ॥ ७ ॥

ସେଠାରେ ନିଷାଦମାନଙ୍କ ସହିତ ରହି ହରିଣମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡକୁ ନିହତ କରୁଥିବା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ସେ ରାଜା ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ରେବା ନଦୀ (ନର୍ମଦା) କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 8

सुदासतनयस्तत्र स्नात्वा कृत्वाह्निकं मुने । भुक्त्वा च मन्त्रिभिः सार्ध्दं तां निशां तत्र चावसत् ॥ ८ ॥

ହେ ମୁନି, ସେଠାରେ ସୁଦାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କଲା; ପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରି ସେଇ ରାତି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରହିଲା।

Verse 9

ततः प्रातः समुथाय कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् । बभ्राम मन्त्रिसहितो नर्मदातीरजे वने ॥ ९ ॥

ତାପରେ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ପୂର୍ବାହ୍ନ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ନର୍ମଦା-ତୀରସ୍ଥ ବନରେ ବିହାର କଲା।

Verse 10

वनाद्वनान्तरं गच्छन्नेक एव महीपत्तिः । आकर्णकृष्टबाणः सत् कृष्णसारं समन्वगात् ॥ १० ॥

ବନରୁ ବନାନ୍ତରକୁ ଏକାକୀ ଯାଉଥିବା ସେ ମହୀପତି, କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧନୁଷ୍ୟରେ ବାଣ ଟାଣି, କୃଷ୍ଣସାର ମୃଗକୁ ଅନୁସରଣ କଲା।

Verse 11

दूरसैन्योऽश्वमारूढः स राजानुव्रजन्मृगम् । व्याघ्रद्वयं गुहासंस्थमपश्थमपश्यत्सुरते रतम् ॥ ११ ॥

ସେନାକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ି ଅଶ୍ୱାରୂଢ଼ ସେ ରାଜା ମୃଗକୁ ଅନୁସରଣ କଲା; ତେବେ ଗୁହାରେ ଥିବା ବ୍ୟାଘ୍ର-ଯୁଗଳକୁ ଦେଖିଲା, ଯେମାନେ ସୁରତରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 12

मृगपृष्टं परित्यज्य व्याघ्रयोः संमुखं ययौ । धनुःसंहितबाणेन तेनासौ शरशास्त्रवित् ॥ १२ ॥

ମୃଗ ପଛୁଆକୁ ଛାଡ଼ି ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରଦ୍ୱୟର ସମ୍ମୁଖକୁ ସିଧା ଗଲା; ଧନୁଷ୍ୟରେ ବାଣ ସଂହିତ କରି, ଶରଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲା।

Verse 13

तां व्याघ्रीं पातयामास तीक्ष्णाग्रनतपर्वणा । पतमाना तु साव्याघ्री षट्रत्रिंशद्योजनायता ॥ १३ ॥

ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ଓ ସନ୍ଧିଯୁକ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରରେ ସେଇ ବ୍ୟାଘ୍ରୀକୁ ପତିତ କଲା। ପଡୁଥିବାବେଳେ ଛତ୍ରିଶ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରୀ ଭାରି ଧ୍ୱନି ସହ ଭୂମିରେ ଆଘାତ କଲା।

Verse 14

तडित्वद्धोरनिर्घोषा राक्षसी विकृताभवत् । पतितां स्वप्रियां वीक्ष्य द्विषन्स व्याघ्रराक्षसः ॥ १४ ॥

ବିଜୁଳି ପରି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା ସହ ସେ ରାକ୍ଷସୀ ବିକୃତ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ନିଜ ପ୍ରିୟାକୁ ପତିତ ଦେଖି ବ୍ୟାଘ୍ରସଦୃଶ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱେଷରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହେଲା।

Verse 15

प्रतिक्रियां करिष्यामीत्युक्तवा चांतर्दधे तदा । राजा तु भयसंविग्नो वनेसैन्यं समेत्य च ॥ १५ ॥

“ମୁଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିବି” ବୋଲି କହି ସେ ତେବେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା। ରାଜା ଭୟରେ ସଂବିଗ୍ନ ହୋଇ ବନସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର କଲା।

Verse 16

तद्रृत्तं कथयन्सर्वान्स्वां पुरीं स न्यवर्त्तत । शङ्कमानस्तु तद्रक्षःकृत्या द्राजा सुदासजः ॥ १६ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ସବୁଙ୍କୁ କହି ନିଜ ପୁରୀକୁ ଫେରିଲା। କିନ୍ତୁ ସୁଦାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ସେ ରାକ୍ଷସର କୃତ୍ୟା-ମାୟାକୁ ଭୟ କରି ସଦା ଶଙ୍କିତ ରହିଲା।

Verse 17

परितत्याज मृगयां ततः प्रभृति नारद । गते बहुतिथे काले हयमेधमखं नृपः ॥ १७ ॥

ସେହି ଦିନଠାରୁ, ହେ ନାରଦ, ସେ ରାଜା ମୃଗୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କଲା। ବହୁଦିନ ପରେ ସେ ନୃପତି ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 18

समारेभे प्रसन्नात्मा वशिष्टाद्यमुनीश्वरैः । तत्र ब्रह्मादिदेवेभ्यो हविर्दत्त्वा यथाविधि ॥ १८ ॥

ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଚିତ୍ତରେ ସେ ବଶିଷ୍ଠାଦି ମୁନୀଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ହବି ଅର୍ପଣ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।

Verse 19

समाप्य यज्ञनिष्क्रांतो वशिष्टः स्नातकोऽपि च । अत्रान्तरे राक्षसोऽसौ नृपहिम्सितभार्यकः । कर्तुं प्रतिक्रियां राज्ञे समायातोरुषान्वितः ॥ १९ ॥

ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ବଶିଷ୍ଠ ସ୍ନାତକ-ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ, ଯାହାର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ରାଜା ହିଂସା କରିଥିଲେ ସେଇ ରାକ୍ଷସ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରତିକାର/ପ୍ରତିଶୋଧ କରିବାକୁ ଆସିଲା।

Verse 20

स राक्षसस्तस्य गुरौ प्रयाते वशिष्टवेषं तु तदैव धृत्वा । राजानमभ्येत्य जगाद भोक्ष्ये मांसं समिच्छाम्यहमित्युवाच ॥ २० ॥

ଗୁରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ସହିତ ସେ ରାକ୍ଷସ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବେଶ ଧାରଣ କଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ କହିଲା—“ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି; ମୋତେ ମାଂସ ଚାହିଁ।”

Verse 21

भूयः समास्थाय स सूदवषं पक्त्वामिषं मानुपमस्य वादात् । स्थितश्च राजापि हरि यपात्रे धृत्वा गुरोरागमनं प्रतीक्षन् ॥ २१ ॥

ପୁନର୍ବାର, ରାନ୍ଧୁନିର ଜିଦ୍‌ରେ ବଶ ହୋଇ ସେ ମାଂସ ପକାଇଲା। ରାଜା ମଧ୍ୟ ହରିପାତ୍ରରେ ନୈବେଦ୍ୟ ଧରି ଗୁରୁଙ୍କ ଆଗମନ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।

Verse 22

तन्मांसं हेमपात्रस्थं सौदासो विनयान्वितः । समागताय गुरवे ददौ तस्मै ससादरम् ॥ २२ ॥

ତେବେ ବିନୟସମ୍ପନ୍ନ ସୌଦାସ ସେଇ ମାଂସକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ରଖି, ଆସିଥିବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ସାଦରେ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 23

तं दृष्ट्वा चिन्तयामास गुरुः किमिति विस्मितः ॥ २३ ॥

ତାହାକୁ ଦେଖି ଗୁରୁ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ—“ଏହାର କାରଣ କ’ଣ?” ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 24

अपश्यन्मानुषं मासं परमेण समाधिना । अहोऽस्य राज्ञो दौःशील्यमभक्ष्यं दत्तवान्मम ॥ २४ ॥

ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନବ ମାସ ମୁଁ ପରମ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିଲି, କିଛି ଜାଣିପାରିଲି ନାହିଁ। ହାୟ, ଏହି ରାଜାର ଦୁଷ୍ଟତା! ସେ ମୋତେ ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦେଇଛି।

Verse 25

इति विरमयमापन्नः प्रमन्युरभवन्मुनिः । अभोऽज्यं मद्विघाताय दत्त हि पृथिवीपते ॥ २५ ॥

ଏଭଳି ରୋକି କଥା ଶେଷ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ମୁନି ଗଭୀର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ—“ହାୟ, ହେ ପୃଥିବୀପତି! ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ବିନାଶ ପାଇଁ ଘିଅ ଦିଆଯାଇଛି!”

Verse 26

तस्मात्तवापि भवतु ह्येतदेव हि भोजनम् । नृमांसं रक्षसामेव भोज्यं दत्तं मम त्वया ॥ २६ ॥

ଏହେତୁ ତୋର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିଟି ହିଁ ଭୋଜନ ହେଉ। ନରମାଂସ କେବଳ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଭୋଜ୍ୟ—ସେଇଟି ତୁମେ ମୋତେ ଦେଇଥିଲ।

Verse 27

तद्याहि राक्षसत्वं त्वं तदाहारोचितं नृपा । इति शापं ददत्यस्मिन्सौदासो भयविह्वूलः ॥ २७ ॥

“ଏହେତୁ, ହେ ନୃପ! ତୁମେ ରାକ୍ଷସତ୍ୱ ପାଅ, ଏବଂ ସେଇ ଆହାରକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଉ।” ଏମିତି କହି ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ସୌଦାସ ଶାପ ଦେଲା।

Verse 28

आज्ञत्पो भवतैवेति सकंपोऽस्म व्यजिज्ञपत् । भूश्च चिन्तयामास वशिष्टस्तेन नोदितः ॥ २८ ॥

“ଆପଣ ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି,” ବୋଲି କମ୍ପିତ ହୋଇ ସେ ବିନୟରେ ନିବେଦନ କଲା। ତେବେ ଭୂଦେବୀ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରେରଣାରେ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ମଧ୍ୟ ବିଚାର କଲେ।

Verse 29

रक्षसा वंचितं भूपं ज्ञातवान् दिव्यचक्षुषा । राजापि जलमादाय वशिष्टं शप्तुमुद्यतः ॥ २९ ॥

ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁରେ ସେ ଜାଣିଲା ଯେ ରାଜା ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛନ୍ତି। ରାଜା ମଧ୍ୟ ହାତରେ ଜଳ ନେଇ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 30

समुद्यतं गुरुं शप्तं दृष्ट्वा भूयो रुपान्वितम् । मदयंती प्रियातस्य प्रत्युवाचाथ सुव्रता ॥ ३० ॥

ଗୁରୁଦେବ ଉଠି ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ପୁନଃ ରୂପସହିତ ଦେଖାଦେଲେ—ଏହା ଦେଖି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୁବ୍ରତା ମଦୟନ୍ତୀ ତେବେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 31

मदयंत्युवाच । भो भो क्षत्रियदायाद कोप संहर्तुमर्हसि । त्वया यत्कर्म भोक्तव्यं तत्प्रात्पं नात्र संशयः ॥ ३१ ॥

ମଦୟନ୍ତୀ କହିଲେ—“ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟଦାୟାଦ, କ୍ରୋଧ ସଂହାର କର। ତୁମେ ଯେ କର୍ମଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ଥିଲା, ସେହି ଫଳ ତୁମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 32

गुरु तुम्कृत्य हुंम्कृत्य यो वदेन्मृढधीर्नरः । अरण्ये निर्जले देश स भवेद्बुह्यराक्षसः ॥ ३२ ॥

ଯେ ମୂଢବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ‘ତୁମ୍’ ‘ହୁଁ’ ପରି ଅବମାନନାତ୍ମକ ଧ୍ୱନିରେ କଥା କହେ, ସେ ଅରଣ୍ୟର ନିର୍ଜଳ ଦେଶରେ ବସୁଥିବା ‘ବୁହ୍ୟ-ରାକ୍ଷସ’ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 33

जितेन्द्रिया जितक्रोधा गुरु शुश्रूषणे रताः । प्रयान्ति ब्रह्मसदनमिति शास्त्रेषु निश्चयः ॥ ३३ ॥

ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଗୁରୁ ସେବାରେ ନିରତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚୟ ଅଟେ।

Verse 34

तयोक्तो भूपतिः कोपं त्यक्त्वा भार्यां ननन्द च । जलं कुत्र क्षिपामीति चिन्तयामास चात्मना ॥ ३४ ॥

ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଆଉ ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ 'ମୁଁ ଏହି ଜଳ କେଉଁଠାରେ ପକାଇବି?'

Verse 35

तज्जलं यत्र संसिक्तं तद्भवेद्भस्म निश्चितम् । इति मत्वा जलं तत्तु पादयोर्न्यक्षिपत्स्वयम् ॥ ३५ ॥

ଯେଉଁଠାରେ ସେହି ଜଳ ପଡ଼ିବ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବ, ଏହା ଭାବି ସେ ସେହି ଜଳକୁ ନିଜ ପାଦରେ ପକାଇଲେ।

Verse 36

तज्जलस्पर्शमात्रेण पादौ कल्माषतां गतौ । कल्माषपाद इत्येवं ततः प्रभृति विस्तृतः ॥ ३६ ॥

ସେହି ଜଳର ସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ପାଦ କଳା ପଡ଼ିଗଲା; ସେହି ସମୟରୁ ସେ 'କଲ୍ମାଷପାଦ' ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲେ।

Verse 37

कल्माषपादो मतिमान् प्रिययाश्चासितस्तदा । मनसा सोऽतिभीतस्तु ववन्दे चरणं गुरोः ॥ ३७ ॥

ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କଲ୍ମାଷପାଦ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣ ବନ୍ଦନା କଲେ।

Verse 38

उवाच च प्रपन्नस्तं प्राञ्जलिर्नयकोविदः । क्षमस्व भगवन्सर्वं नापराधः कृतो मया ॥ ३८ ॥

ତେବେ ନୟକୋବିଦ ସେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ କରଯୋଡ଼ି କହିଲା— “ହେ ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଅପରାଧ ହୋଇନାହିଁ।”

Verse 39

तच्छुत्वोवाच भूपालं मुनिर्निःश्वस्य दुःखितः । आत्मानं गर्हयामास ह्यविवेकपरायणम् ॥ ३९ ॥

ତାହା ଶୁଣି ମୁନି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ; ଅବିବେକରେ ଆସକ୍ତ ଥିବାରୁ ନିଜକୁ ନିଜେ ଗର୍ହା କଲେ।

Verse 40

अविवेको हि सर्वेषामापदां परमं पदम् । विवेकरहितो लोके पशुरेव न संशयः ॥ ४० ॥

ନିଶ୍ଚୟ ଅବିବେକ ହିଁ ସମସ୍ତ ଆପଦାର ପରମ କାରଣ। ଏ ଲୋକରେ ବିବେକହୀନ ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ପଶୁସମାନ।

Verse 41

राज्ञा त्वजानता नूनमेतत्कर्मोचितं कृतम् । विवेकरहितोऽज्ञोऽहं यतः पापं समाचरेत् ॥ ४१ ॥

ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ଯୋଗ୍ୟତା ନ ଜାଣି ଏହି କର୍ମ କରିଦେଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବିବେକହୀନ ଅଜ୍ଞ; କାରଣ ମୁଁ ପାପାଚରଣ କରିଛି।

Verse 42

विवेकनियतो याति यो वा को वापि निर्वृत्तिम् । इत्युक्तवा चात्मनात्मानं प्रत्युवाच मुनिर्नृपम् । नात्यन्तिंकं भवेदेतद्दादशाब्दं भविष्यति ॥ ४३ ॥

“ଯେ କେହି ବିବେକରେ ନିୟତ, ସେ ନିର୍ବୃତ୍ତିକୁ ପାଏ”— ଏହିପରି କହି ମୁନି ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟିରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ଏହା ସର୍ବାନ୍ତ ନୁହେଁ; ଏହା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ରହିବ।”

Verse 43

गङ्गाबिन्दूभिषिक्तस्तु त्यक्त्त्वा वै राक्षसीं तनुम् । पूर्वरुपं त्वमापन्नो भोक्ष्यसे मेदिनीमिमाम् ॥ ४४ ॥

ଗଙ୍ଗାର ବିନ୍ଦୁଜଳରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ ତୁମେ ଏହି ରାକ୍ଷସୀ ଦେହ ତ୍ୟାଗିବ। ପୂର୍ବରୂପ ପାଇ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭୋଗ କରି ଶାସନ କରିବ।

Verse 44

तद्बिंदुसेकसंभूतज्ञानेन गतकल्मषः । हरिसेवापरो भूत्वा परां शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥

ସେହି ବିନ୍ଦୁ-ସେକନରୁ ଜନିତ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ତୁମ କଲ୍ମଷ ନଶିବ। ହରିସେବାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ତୁମେ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଇବ।

Verse 45

इत्युक्त्वाथर्वविद्भूपं वशिष्टः स्वाश्रमं ययौ । राजापि दुःखसंपन्नो राक्षसीं तानुमाश्रितः ॥ ४६ ॥

ଏହିପରି କହି ଅଥର୍ବବେଦବିଦ୍ ବଶିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ରାଜା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ ରାକ୍ଷସୀ ଅବସ୍ଥାର ଅଧୀନ ହେଲେ।

Verse 46

क्षुत्पपासाविशेषार्तो नित्यं क्रोधपरायणः । कृष्णक्षपाद्युतिर्भीमो बभ्राम विजने वने ॥ ४७ ॥

ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାଗ୍ରସ୍ତ, ସଦା କ୍ରୋଧପରାୟଣ, କଳା ରାତିର ଦ୍ୟୁତି ପରି ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଭୀମ ବିଜନ ବନରେ ଭ୍ରମଣ କଲା।

Verse 47

मृगांश्च विविधांस्तत्र मानुषांश्च सरीसृपान् । विहङ्गमान्प्लवङ्गांश्च प्रशस्तांस्तानभक्षयत् ॥ ४८ ॥

ସେଠାରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃଗ, ମନୁଷ୍ୟ, ସରୀସୃପ, ଏବଂ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ପକ୍ଷୀ ଓ ବାନରମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କଲା ନାହିଁ।

Verse 48

अस्थिभिर्बहुभिर्भूयः पीतरक्तकलेवरैः । रक्तान्तप्रेतकेशैशअच चित्रासीद्भूर्भयंकरी ॥ ४९ ॥

ପୁନଃ ପୁନଃ ପୃଥିବୀ ଭୟଙ୍କର ଦିଶୁଥିଲା—ବହୁ ଅସ୍ଥିରେ ଛିଟିଯାଇ, ପୀତ ଓ ରକ୍ତରଞ୍ଜିତ କଲେବରରେ ଆବୃତ, ଏବଂ ରକ୍ତଲିପ୍ତ ଜଟାଜୁଟ ପ୍ରେତକେଶରେ ଘୋର ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲା।

Verse 49

ऋतुत्रये स पृथिवीं शतयो जनविस्तृताम् । कृत्वातिदुःखितां पश्चाद्वनान्तरमुपागमत् ॥ ५० ॥

ତିନି ଋତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ—ଶତଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଜନସମୂହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ପୃଥିବୀକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ କଲା; ପରେ ସେ ବନାନ୍ତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 50

तत्रापि कृतवान्नित्यं नरमांसाशनं सदा । जगाम नर्मदातीरं मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ५१ ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିତ୍ୟ ସଦା ନରମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲା। ପରେ ମୁନି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ନର୍ମଦାତୀରକୁ ଗଲା।

Verse 51

विचरन्नर्मदातीरे सर्वलोकभयंकरः । अपश्यत्कंचन मुनिं रमन्तं प्रियया सह ॥ ५२ ॥

ନର୍ମଦାତୀରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ସର୍ବଲୋକଭୟଙ୍କର ସେ, ପ୍ରିୟା ସହ ରମଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।

Verse 52

क्षुधानलेन संतत्पस्तं मुनिं समुपाद्रवत् । जाग्राह चातिवेगेन व्याधो मृगशिशं यथा ॥ ५३ ॥

କ୍ଷୁଧାନଳରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ସେ ମୁନିଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା ଏବଂ ଅତିବେଗରେ ଧରିନେଲା—ଯେପରି ବ୍ୟାଧ ମୃଗଶିଶୁକୁ ଧରେ।

Verse 53

ब्राह्मणी स्वपतिं वीक्ष्य निशाचरकरस्थितम् । शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रोवाच भयविह्वला ॥ ५४ ॥

ନିଜ ସ୍ୱାମୀକୁ ନିଶାଚରର କରଗ୍ରାସରେ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭୟରେ କମ୍ପିଲା। ସେ ଶିରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି କହିଲା।

Verse 54

ब्राह्मण्युवाच । भो भो नृपतिशार्दूल त्राहि मां भयविह्वलाम् । प्राणप्रिय प्रदानेन कुरु पूर्णं मनोरथम् ॥ ५५ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କହିଲା—ହେ ନୃପତିଶାର୍ଦୂଳ! ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଦାନ କରି ମୋର ମନୋରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 55

नाम्ना मित्रसहस्त्वं हि सूर्यवंशसमुद्भवः । न राक्षसस्ततोऽनाथां पाहि मां विजने वने ॥ ५६ ॥

ଆପଣଙ୍କ ନାମ ‘ମିତ୍ରସହ’—ସହସ୍ରଙ୍କ ମିତ୍ର, ଏବଂ ଆପଣ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶଜ। ଆପଣ ରାକ୍ଷସ ନୁହନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ନିର୍ଜନ ବନରେ ଅନାଥ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 56

या नारी भर्त्तृरहिता जीवत्यपि मृतोपमा । तथापि बालवैधव्यं किं वक्ष्याम्यरिमर्दन ॥ ५७ ॥

ଯେ ନାରୀ ଭର୍ତ୍ତାହୀନା, ସେ ଜୀବିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତସମାନ। ତେବେ ବାଳବୈଧବ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି, ହେ ଅରିମର୍ଦ୍ଦନ!

Verse 57

न मातापितरौ जाने नापि बंधुं च कंचन । पतिरेव परो बंधुः परमं जीवनं मम ॥ ५८ ॥

ମୁଁ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଜାଣେନି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବନ୍ଧୁକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୋ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ପରମ ବନ୍ଧୁ—ସେହି ମୋର ପରମ ଜୀବନ।

Verse 58

भवान्येत्त्यखिलान्धर्मान्योषितां वर्त्तनं यथा । त्रायस्व बन्धुरहितां बालापत्यां जनेश्वर ॥ ५९ ॥

ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ଆପଣ ଆସି ମୋତେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ, ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣ କିପରି ହେବ ତାହା ଶିଖାନ୍ତୁ। ମୁଁ ବନ୍ଧୁହୀନା, ଛୋଟ ଶିଶୁର ଭାର ନେଇଛି—ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 59

कथं जीवामि पत्यास्मिन्हीना हि विजने वने । दुहिताहं भगवतस्त्राहि मां पतिदानतः ॥ ६० ॥

ଏହି ନିର୍ଜନ ବନରେ ପତିହୀନା ହୋଇ ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚିବି? ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ କନ୍ୟା; ହେ ଭଗବନ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋତେ ପତିଦାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 60

प्रणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति । वदन्तीति महाप्राज्ञाः प्राणदानं कुरुष्व मे ॥ ६१ ॥

ମହାପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି—ପ୍ରାଣରକ୍ଷାର ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ପୂର୍ବେ ନଥିଲା, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୋତେ ପ୍ରାଣଦାନ କରନ୍ତୁ; ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 61

इत्युक्तावा सा पपातास्य राक्षसस्य पदाग्रतः । एवं संप्रार्थ्यमानोऽपि ब्राह्मण्या राक्षसो द्विजम् ॥ ६२ ॥

ଏହିପରି କହି ସେ ରାକ୍ଷସର ପାଦାଗ୍ରେ ପଡ଼ିଗଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ସେଇ ଦ୍ୱିଜକୁ ଧରିନେଲା।

Verse 62

अभक्षयकृष्णसारशिशुं व्याघ्रो यथा बलात् ॥ ६२ ॥

ଯେପରି ବ୍ୟାଘ୍ର ବଳାତ୍ କୃଷ୍ଣସାର ହରିଣଶିଶୁକୁ ଶିକାର ପାଇଁ ଧରିନେଇଥାଏ, ସେପରି ସେ ରାକ୍ଷସ ସେଇ ଦ୍ୱିଜକୁ ଧରିନେଲା।

Verse 63

ततो विलप्य बहुधा तस्य पत्नी पतिव्रता । पूर्वशापहतं भूपमशपत्क्रोधिता पुनः ॥ ६३ ॥

ତଦନନ୍ତର ସେହି ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ ବହୁ ପ୍ରକାର ବିଳାପ କରି, ପୂର୍ବ ଶାପରେ ଗ୍ରସ୍ତ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପୁନଃ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ।

Verse 64

पतिं मे सुरतासक्तं यस्माद्धिंसितवान्बलात् । तस्मात्स्त्रीसङ्गमं प्रात्पस्त्वमपि प्राप्स्यसे मृतिम् ॥ ६४ ॥

ଯେହେତୁ ତୁମେ ରତିକ୍ରୀଡାରେ ଆସକ୍ତ ମୋର ପତିଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ହତ୍ୟା କରିଛ, ତେଣୁ ସ୍ତ୍ରୀ-ସଙ୍ଗମ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ମାତ୍ରେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ।

Verse 65

शप्त्वैवं ब्राह्मणी क्रुद्धा पुनः शापान्तरं ददौ । राक्षसत्वं ध्रुवं तेऽस्तु मत्पतिर्भक्षितो यतः ॥ ६५ ॥

ଏହିପରି ଅଭିଶାପ ଦେଇ ସେହି କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶାପ ଦେଲେ—'ଯେହେତୁ ତୁମେ ମୋର ପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ରାକ୍ଷସତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ। '

Verse 66

सोऽपि शापद्वयं श्रुत्वा तया दत्तं निशाचरः । प्रमन्युः प्राहि विसृजन्कोपादङ्गारसंचयम् ॥ ६६ ॥

ସେହି ନିଶାଚର (ପ୍ରମନ୍ୟୁ) ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ଶାପ ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଙ୍ଗାର ସମୂହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କହିଲେ।

Verse 67

दुष्टे कस्मात्प्रदत्तं मेवृथा शापद्वयं त्वया । एकस्यैवापराधस्य शापस्त्वेको ममोचितः ॥ ६७ ॥

"ଆରେ ଦୁଷ୍ଟା! ତୁମେ ମୋତେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଦୁଇଟି ଶାପ କାହିଁକି ଦେଲ? ଗୋଟିଏ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୋ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଶାପ ଉଚିତ୍।"

Verse 68

यस्मात्क्षिपसि दुष्टाग्येमयि शापन्तरं ततः । पिशाचयोनिमद्यैव याहि पुत्रसमन्विता ॥ ६८ ॥

ହେ ଦୁଷ୍ଟେ, ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ୟ ଶାପ ଛାଡ଼ୁଛ; ତେଣୁ ପୁତ୍ରସହିତ ଆଜିହି ପିଶାଚ-ଯୋନିକୁ ଯାଅ।

Verse 69

तेनैवं ब्रह्मणी शत्पा पिशाचत्वं तदा गता । क्षुधार्ता सुस्वरं भीमारुरोदापत्यसंयुता ॥ ६९ ॥

ସେଇ ଶାପଫଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଶତ୍ପା ସେତେବେଳେ ପିଶାଚୀ ହେଲା। ଭୁଖରେ କାତର, ଭୟଙ୍କର ଓ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ସେ ସନ୍ତାନସହ ଭାରି ରୋଦନ କଲା।

Verse 70

राक्षसश्च पिशाची च क्रोशन्तौ निर्जने वने । जग्मतुर्नर्मदातीरे वनं राक्षससेवितम् ॥ ७० ॥

ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚୀ ନିର୍ଜନ ବନରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି କରି ନର୍ମଦାତୀରର ରାକ୍ଷସସେବିତ ବନକୁ ଗଲେ।

Verse 71

औदासीन्यं गुरौ कृत्वा राक्षसीं तनुमाश्रितः । तत्रास्ते दुःखसंतत्पः कश्चिल्लोकविरोधकृत् ॥ ७१ ॥

ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନତା କରି ସେ ରାକ୍ଷସୀ ଦେହ ଧାରଣ କଲା; ସେଠାରେ ସେ ନିରନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ଲୋକଧର୍ମବିରୋଧୀ କର୍ତ୍ତା ହୋଇ ରହେ।

Verse 72

राक्षसं च पिशाचीं च दृष्ट्वा रववटमागतौ । उवाच क्रोधबहुलो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः ॥ ७२ ॥

ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚୀ ରବ-ବଟକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ସେହି ବଟରେ ବସୁଥିବା କ୍ରୋଧପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ କହିଲା।

Verse 73

किमर्थमागतौ भीमौ युवां मत्स्थानमीप्सितम् । ईदृशौ केन पापेन जातौ मे ब्रुवतां ध्रुवम् ॥ ७३ ॥

ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋ ଧାମକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? କେଉଁ ପାପରୁ ତୁମର ଏମିତି ଅବସ୍ଥା ହେଲା? ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ କହ।

Verse 74

सौदासस्तद्वचः श्रुत्वातया यच्चात्मना कृतम् । सर्वं निवेदयित्वास्मै पश्चादेतदुवाच ह ॥ ७४ ॥

ସେ କଥା ଶୁଣି ସୌଦାସ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଇଥିଲା ସବୁ ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲା; ପରେ ଏଭଳି କହିଲା।

Verse 75

सौदास उवाच । कस्त्वं वद महाभाग त्वया वै किं कृतं पुरा । सख्युर्ममाति स्नेहेन तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ७५ ॥

ସୌଦାସ କହିଲା—ହେ ମହାଭାଗ! ତୁମେ କିଏ? ପୂର୍ବେ ତୁମେ କ’ଣ କରିଥିଲ? ମିତ୍ରଭାବରେ ମୋପରେ ଅତିସ୍ନେହ କରି ସେ ସବୁ କହିବା ତୁମର ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 76

करोति वञ्चनं मित्रे यो वा को वापि दुष्टधीः । स हि पापपालं भुंक्ते यातनास्तु युगायुतम् ॥ ७६ ॥

ଯେ କେହି ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ବଞ୍ଚନା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପାପଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ ଏବଂ ଅୟୁତ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତନା ଭୋଗେ।

Verse 77

जन्तूनां सर्वदुःखानि क्षीयन्ते मित्रदर्शनात् । तस्मान्मित्रेषु मतिमान्न कुर्याद्वंचनं कदा ॥ ७७ ॥

ଜୀବମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ସତ୍ୟ ମିତ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ବଞ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 78

कल्माषपादेनेत्युक्तो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः । उवाच प्रीतिमापन्नो धर्मवाक्यानि नारद ॥ ७८ ॥

କଲ୍ମାଷପାଦ ଏପରି କହିବାରେ ବଟବୃକ୍ଷସ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ନାରଦଙ୍କୁ ଧର୍ମବାକ୍ୟ କହିଲା।

Verse 79

ब्रह्मराक्षस उवाच । अहमासं पुरा विप्रो मागधो वेदपारगः । सोमदत्त इति ख्यातो नाम्ना धर्मपरायणः ॥ ७९ ॥

ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ କହିଲା—ମୁଁ ପୂର୍ବେ ମଗଧଦେଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଥିଲି। ‘ସୋମଦତ୍ତ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଥିଲି।

Verse 80

प्रमत्तोऽहं महाभाग विद्यया वयसा धनैः । औदासीन्यं गुरोः कृत्वा प्रात्पवानीदृशीं गतिम् ॥ ८० ॥

ହେ ମହାଭାଗ! ବିଦ୍ୟା, ଯୌବନ ଓ ଧନର ମଦରେ ମୁଁ ପ୍ରମାଦୀ ହୋଇଥିଲି; ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉଦାସୀନ କରି ଏବେ ଏପରି ଦଶା ପାଇଛି।

Verse 81

नलभेऽहं सुखं किं चिज्जिताहारोऽतिदुःखितः । मया तु भक्षिता विप्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८१ ॥

ମୁଁ କିଛିମାତ୍ର ସୁଖ ପାଉନି; ଆହାର ନିୟମିତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ। ମୁଁ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛି।

Verse 82

क्षुत्पिपासापरो नित्यमन्तस्तापेन पीडितः । जगत्रासकरो नित्यं मांसाशनपरायणः ॥ ८२ ॥

ସେ ସଦା ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ବ୍ୟାକୁଳ, ଅନ୍ତସ୍ତାପରେ ପୀଡିତ; ନିତ୍ୟ ଜଗତକୁ ଭୟଭୀତ କରେ ଏବଂ ମାଂସାଶନରେ ଆସକ୍ତ ରହେ।

Verse 83

गुर्ववज्ञा मनुष्याणां राक्षसत्वप्रदायिनी । मयानुभूतमेतद्धि ततः श्रीमान्न चाचरेत् ॥ ८३ ॥

ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରିବା ମନୁଷ୍ୟକୁ ରାକ୍ଷସ ସ୍ୱଭାବରେ ପତିତ କରେ। ଏହି ସତ୍ୟ ମୁଁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛି; ତେଣୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ କେବେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 84

कल्माषपाद उवाच । गुरुस्तु कीदृशः प्रोक्तः कस्त्वयाश्लाघितः पुरा । तद्वदस्व सरवे सर्वं परं कौतूहलं हि मे ॥ ८४ ॥

କଲ୍ମାଷପାଦ କହିଲେ— ‘ଆଦର୍ଶ ଗୁରୁ କିପରି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି? ଏବଂ ପୂର୍ବେ ତୁମେ କାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲ? ସେ ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ; ମୋର ପରମ କୌତୁହଳ।’

Verse 85

ब्रह्मराक्षस उवाच । गुरवः सन्ति बहवः पूज्या वन्द्याश्च सादरम् । यातानहं कथयिष्यामि श्रृणुष्वैकमनाः सरवे ॥ ८५ ॥

ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ କହିଲା— ‘ଗୁରୁ ଅନେକ ଅଛନ୍ତି, ଯେମାନେ ଆଦରସହ ପୂଜ୍ୟ ଓ ବନ୍ଦନୀୟ। ଯାହାଙ୍କ ପାଖକୁ ମୁଁ ଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ କହିବି; ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ।’

Verse 86

अध्यापकश्च वेदानां वेदार्थयुतिबोधकः । शास्त्रवक्ता धर्मवक्ता नीतिशास्त्रोपदेशकः ॥ ८६ ॥

ସେ ବେଦମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟାପକ; ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ବେଦାର୍ଥ ବୁଝାଇଦେଉଥିବା; ଶାସ୍ତ୍ରବକ୍ତା, ଧର୍ମବକ୍ତା ଏବଂ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶକ।

Verse 87

मन्त्रोपदेशव्याख्याख्याकृद्वेदसदंहहृत्तथा । व्रतोपदेशकश्चैव भयत्रातान्नदो हि च ॥ ८७ ॥

ସେ ମନ୍ତ୍ରୋପଦେଶ ଓ ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା; ବେଦନିଷ୍ଠମାନଙ୍କର ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ହରଣ କରୁଥିବା; ବ୍ରତୋପଦେଶକ, ଭୟରୁ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଅନ୍ନଦାତା।

Verse 88

श्वशुरो मातुलश्चैव ज्येष्ठभ्राता पिता तथा । उपनेता निषेक्ता च संस्कर्त्ता मित्रसत्तम ॥ ८८ ॥

ଶ୍ୱଶୁର, ମାତୁଳ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା ଓ ପିତା; ତଥା ଉପନୟନ କରାଇବା ଉପନେତା, ଜନକ (ନିଷେକ୍ତା) ଓ ସଂସ୍କାରକର୍ତ୍ତା—ଏମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ମିତ୍ର।

Verse 89

एते हि गुरवः प्रोक्ताः पूज्या वन्द्यश्च सादरम् ॥ ८९ ॥

ଏମାନେ ହିଁ ଗୁରୁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଓ ସାଦର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବନ୍ଦନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 90

कल्माषपाद उवाच । गुरवो बहवः प्रोक्ता एतेषां कतमो वरः । तुल्याः सर्वेऽप्युत सरवे तद्यथावद्धि ब्रूहि मे ॥ ९० ॥

କଲ୍ମାଷପାଦ କହିଲେ—ଗୁରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? କିମ୍ବା ସମସ୍ତେ ସମାନ? ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।

Verse 91

ब्रह्मराक्षस उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ यत्पृष्टं तद्वदामि ते । गुरुमाहात्म्यकथनं श्रवणं चानुमोदनम् ॥ ९१ ॥

ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ କହିଲେ—ସାଧୁ ସାଧୁ, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ସେହି କଥା ମୁଁ କହୁଛି—ଗୁରୁମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥନ, ତାହାର ଶ୍ରବଣ ଓ ତାହାକୁ ଅନୁମୋଦନ।

Verse 92

सर्वेषां श्रेय आधत्ते तस्माद्वक्ष्यामि सांप्रतम् । एते समानपूजार्हाः सर्वदा नात्र संशयः ॥ ९२ ॥

ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଆଣେ, ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ କହୁଛି—ଏମାନେ ସଦା ସମାନ ଭାବେ ପୂଜାର୍ହ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 93

तथापि श्रुणु वक्ष्यामि शास्त्राणां सारनिश्चयम् । अध्यापकाश्च वेदानां मन्त्रव्याख्याकृतस्तथा ॥ ९३ ॥

ତଥାପି ଶୁଣ—ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ସାର କହିବି; ବେଦର ଅଧ୍ୟାପକ ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାରମାନେ ମଧ୍ୟ (ଗୁରୁ-ସ୍ୱରୂପ)।

Verse 94

पिता च धर्मवक्ता च विशेषगुरवः स्मृताः । एतेषामपि भूपाल श्रृणुष्व प्रवरं गुरुम् ॥ ९४ ॥

ପିତା ଓ ଧର୍ମବକ୍ତା—ଏମାନେ ବିଶେଷ ଗୁରୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ଭୂପାଳ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁକୁ ଶୁଣ।

Verse 95

सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञैर्भाषितं प्रवदामि ते । यः पुराणानि वदति धर्मयुक्तानि पणडितः ॥ ९५ ॥

ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେହିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି। ଯେ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ପୁରାଣ ପ୍ରବଚନ କରେ, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।

Verse 96

संसारपाशविच्छेदकरणानि स उत्तमः । देवपूजार्हकर्माणि देवतापूजने फलम् ॥ ९६ ॥

ଯାହା ସଂସାରର ପାଶକୁ ଛେଦ କରେ, ସେହି ଉତ୍ତମ (ମାର୍ଗ)। ଦେବପୂଜାଯୋଗ୍ୟ କର୍ମ ଦେବତାପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 97

जायते च पुराणेभ्यस्तस्मात्तानीह देवताः । सर्ववेदार्थसाराणि पुराणानीति भूपते ॥ ९७ ॥

ପୁରାଣମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର (ଜ୍ଞାନ) ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ତେଣୁ, ହେ ଭୂପତେ, ପୁରାଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବେଦାର୍ଥର ସାର।

Verse 98

वदन्ति मुनयश्चैव तदूक्ता परमो गुरुः । यः संसारार्णत्वं तर्त्तुमुद्योगं कुरुते नरः ॥ ९८ ॥

ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା କହନ୍ତି, ଏବଂ ପରମ ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି—ଯେ ନର ସଂସାର-ସମୁଦ୍ର ତରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟୋଗ କରେ, ସେଇ ମୋକ୍ଷଯୋଗ୍ୟ।

Verse 99

श्रुणुयात्स पुराणानि इति शास्त्रविभागकृत् । प्रोक्तवान्सर्वधर्माश्च पुराणेषु महीपते ॥ ९९ ॥

“ସେ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରବଣ କରୁ” ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର-ବିଭାଗକର୍ତ୍ତା କହିଥିଲେ; ହେ ମହୀପତେ, ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।

Verse 100

तर्कस्तु वादहेतुः स्यान्नीतिस्त्वैहिकसाधनम् । पुराणानि महाबुद्धे इहामुत्र सुखाय हि ॥ १०० ॥

ତର୍କ ହେଉଛି ବାଦ-ବିବାଦର ହେତୁ, ନୀତି ହେଉଛି ଇହଲୋକୀୟ ସାଧନ; କିନ୍ତୁ ହେ ମହାବୁଦ୍ଧେ, ପୁରାଣ ଇହ ଓ ପର—ଦୁହିଁଠାରେ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଟେ।

Verse 101

यः श्रृणोति पुराणानि सततं भक्तिसंयुतः । तस्य स्यान्निर्मला बुद्धिर्भूयो धर्मपरायणः ॥ १ ॥

ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ସଦା ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ କରେ, ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ନିର୍ମଳ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଆହୁରି ଧର୍ମପରାୟଣ ହୁଏ।

Verse 102

पुराणश्रवणाद्भक्तिर्जायते श्रीपतौ शुभा । विष्णुभक्तनृणां भूप धर्मे बुद्धिः प्रवर्त्तते ॥ २ ॥

ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣରୁ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୁଭ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମେ; ହେ ଭୂପ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 103

धर्मात्पापानि नश्यन्ति ज्ञानं शुद्धं च जायते । धर्मार्थकाममोक्षाणां ये फलान्यभिलिप्सवः ॥ ३ ॥

ଧର୍ମରୁ ପାପ ନଶିଯାଏ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ଧର୍ମର ଫଳ—ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—କୁ ଯେ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତୁ।

Verse 104

श्रुणुयुस्ते पुराणानि प्राहुरित्थं पुराविदः । अहं तु गौतममुनेः सर्वज्ञाद्ब्रह्यवादिनः ॥ ४ ॥

ପୁରାଣବିଦମାନେ କହିଲେ—“ଏହିପରି ଭାବେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିବୁ।” କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତ ସର୍ବଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଗୌତମ ମୁନିଙ୍କ ଠାରୁ (ଏଗୁଡ଼ିକ) ଶ୍ରୁତ କରିଛି।

Verse 105

श्रुतवान्सर्वधर्मार्थ गङ्गातीरे मनोरमे । कदाचित्परमेशस्य पूजां कर्त्तुमहं गतः ॥ ५ ॥

ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ତାତ୍ପର୍ୟ ଶୁଣି, ମନୋହର ଗଙ୍ଗାତୀରେ ମୁଁ ଏକଦା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ଗଲି।

Verse 106

उपस्थितायापि तस्मै प्रणामं न ह्यकारिषम् । स तु शान्तो महाबुद्धिर्गौतमस्तेजसां निधिः ॥ ६ ॥

ସେ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲିନି। ତଥାପି ଶାନ୍ତ, ମହାବୁଦ୍ଧି, ତେଜର ନିଧି ଗୌତମ ଅଚଳ ରହିଲେ।

Verse 107

मन्त्रोदितानि कर्मणि करोतीतिमुदं ययौ । यस्त्वर्चितो मया देवः शिवः सर्वजगद्गुरुः ॥ ७ ॥

“ଏ ମନ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବିଧି କରୁଛି” ଭାବି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। କାରଣ ମୋର ଦ୍ୱାରା ଆର୍ଚ୍ଚିତ ଦେବ ହେଲେ ଶିବ—ସର୍ବଜଗତ୍‌ଗୁରୁ।

Verse 108

गुर्ववज्ञा कृतायेन राक्षसंत्वे नियुक्तवान् । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि योऽवज्ञां कुरुते गुरोः ॥ ८ ॥

ଯେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରେ, ସେ ରାକ୍ଷସତ୍ୱରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଘୋର ଫଳ ଭୋଗେ॥

Verse 109

तस्यैवाशु प्रणश्यन्ति धीविद्यार्थात्मजक्रियाः । शुश्रूषां कुरुते यस्तु गुरुणां सादरं नरः ॥ ९ ॥

ତାହାର ବୁଦ୍ଧି, ବିଦ୍ୟା, ଧନ, ସନ୍ତାନ ଓ କର୍ମଫଳ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ—ଯେ ମଣିଷ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖାଦେଖି ଆଦରରେ ସେବା କରେ॥

Verse 110

तस्य संपद्भवेद्भूप इति प्राहुर्विपश्चितः । तेन शापेन दग्धोऽहमन्तश्चैव क्षधाग्निना ॥ १० ॥

ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି—“ହେ ଭୂପ, ତାହାର ସମ୍ପଦ ହେବ।” କିନ୍ତୁ ସେଇ ଶାପରେ ମୁଁ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି, ଭିତରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁଧାଗ୍ନିରେ ଜଳୁଛି॥

Verse 111

मोक्षं कदा प्रयास्यामि न जाने नृपसत्तम । एवं वदति विप्रेन्द्र वटस्थेऽस्मिन्निशाचरे ॥ ११ ॥

“ମୋକ୍ଷ କେବେ ପାଇବି, ମୁଁ ଜାଣେନି, ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏଭଳି କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ବଟଗଛ ତଳେ ରାତିରେ ରହିଲେ॥

Verse 112

धर्मशास्त्रप्रसंगेन तयोः पापं क्षयं गतम् । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः कश्चिद्विप्रोऽतिधार्मिकः ॥ १२ ॥

ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାରେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାପ କ୍ଷୟ ହୋଇଗଲା। ସେଇ ମଧ୍ୟବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ॥

Verse 113

कलिङ्गदेशसम्भूतो नान्म्रा गर्ग इति स्मृतः । वहन्गङ्गाजलं स्कंधे स्तुवन् विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥ १३ ॥

କଳିଙ୍ଗଦେଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ନାନ୍ମ୍ରା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗର୍ଗ ଭାବେ ସ୍ମରିତ। କାନ୍ଧରେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ବହି ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 114

गायन्नामानि तस्यैव मुदा हृष्टतनू रुहः । तमागतं मुनिं दृष्ट्वा पिशाचीराक्षसौ च तौ ॥ १४ ॥

ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଗାଇ ତାଙ୍କ ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା। ଆସୁଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଦୁଇଜଣ—ପିଶାଚୀ ଓ ରାକ୍ଷସ—ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁଖ ଫେରାଇଲେ।

Verse 115

प्राप्तं नः पारणेत्युक्त्वा प्राद्ववन्नूर्ध्वबाहवः । तेन कीर्तितनामानि श्रुत्वा दूरे व्यवस्थिताः । अशक्तास्तं धर्षयितुमिदमूचुश्च राक्षसाः ॥ १५ ॥

“ଆମେ ପାରଣ ପାଇଲୁ!” ବୋଲି କହି ହାତ ଉଠାଇ ସେମାନେ ଦୌଡ଼ିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ କୀର୍ତ୍ତିତ କରିଥିବା ନାମ ଶୁଣି ସେମାନେ ଦୂରେ ରହିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 116

अहो विप्र महाभाग नमस्तुभ्यं महात्मने । नामकीर्तनमाहात्म्याद्राक्षसा दूरगावयम् ॥ १६ ॥

ଅହୋ ମହାଭାଗ ବିପ୍ର, ମହାତ୍ମନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନାମକୀର୍ତ୍ତନର ମାହାତ୍ମ୍ୟରୁ ଆମେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦୂରେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ।

Verse 117

अस्माभिर्भक्षिताः पूर्वं विप्राः कोटिसहस्रशः । नामप्रावरणं विप्र रक्षति त्वां महाभयात् ॥ १७ ॥

ପୂର୍ବେ ଆମେ କୋଟି-ସହସ୍ର ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଛୁ। କିନ୍ତୁ ହେ ବିପ୍ର, ନାମର ଏହି ଆବରଣ ତୁମକୁ ମହାଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 118

नामश्रवणमात्रेण राक्षसा अपि भो वयम् । परां शान्तिं समापन्ना महिम्ना ह्यच्युतस्य वै ॥ १८ ॥

ହେ ମୁନି! ଆମେ ରାକ୍ଷସ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ନାମଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମହିମାରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଇଲୁ।

Verse 119

सर्वथा त्वं महाभाग रागादिरुहितोह्यसि । गंगाजलाभिषेकेण पाह्यस्मात्पातकोच्चयात् ॥ १९ ॥

ହେ ମହାଭାଗ! ଆପଣ ସର୍ବଥା ରାଗାଦିରୁ ମୁକ୍ତ; ତଥାପି ଗଙ୍ଗାଜଳ ଅଭିଷେକରେ ଆମକୁ ଏହି ପାପସଞ୍ଚୟରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 120

हरिसे वापरो भूत्वा यश्चात्मानं तु तारयेत् । स तारयेज्जगत्सर्वमिति शंसन्ति सूरयः ॥ २० ॥

ଯେ ହରିସେବାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ତାରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ତାରିପାରେ—ଏହିପରି ସୂରିମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 121

अवहाय हरेर्नाम घोरसंसारभेषजम् । केनोपायेन लभ्येत मुक्तिः सर्वत्र दुर्लभा ॥ २१ ॥

ଘୋର ସଂସାର-ରୋଗର ଔଷଧ ହରିନାମକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସର୍ବତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତି କେଉଁ ଉପାୟରେ ମିଳିବ?

Verse 122

लोहोडुपेन प्रतरन्निमजत्युदके यथा । ततैवाकृतपुण्यास्तु तारयन्ति कथं परान् ॥ २२ ॥

ଲୋହାର ଡଙ୍ଗାରେ ପାର ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଯେପରି ଜଳରେ ଡୁବିଯାଏ, ସେପରି ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ନକରିଥିବାମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କିପରି ତାରିବେ?

Verse 123

अहो चरित्रं महतां सर्वलोकसुखा वहम् । यथा हि सर्वलोकानामानन्दाय कलानिधिः ॥ २३ ॥

ଆହା! ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ସତ୍ୟେ ଅଦ୍ଭୁତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଛି; ଯେପରି ଅମୃତମୟ କିରଣର ନିଧି ଚନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଅଛି।

Verse 124

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पवित्राणि द्विजोत्तम् । तानि सर्वाणि गङ्गायाः कणस्यापि समानि न ॥ २४ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେସବୁ ଗଙ୍ଗାର ଏକ କଣା ସମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 125

तुलसीदलप्रदलसंम्मिश्रमपि सर्षपमात्रकम् । गङ्गाजलं पुनात्येव कुलानामेकविंशतिम् ॥ २५ ॥

ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଓ ପୁଷ୍ପଦଳ ସହ ମିଶିଥିବା ଗଙ୍ଗାଜଳ ସରିଷା ମାତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚୟ ଏକ କୁଳର ଏକୋଇଶ ପୁରୁଷକୁ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 126

तस्माद्विप्र महाभाग सर्वशास्त्रार्थकोविद । गङ्गाजलप्रदानेन पाह्मस्मान्पापकर्मिणः ॥ २६ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ମହାଭାଗ ଦ୍ୱିଜ, ସର୍ବଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋବିଦ! ଗଙ୍ଗାଜଳ ଦାନ କରି ପାପକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 127

इत्याख्यातं राक्षसैस्तैर्गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् । निशम्य विस्मया विष्टो बभूव द्विजसतमः ॥ २७ ॥

ଏଭଳି ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗଙ୍ଗାର ପରମ ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଲେ। ତାହା ଶୁଣି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିସ୍ମୟରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 128

एषामपीद्दशी भक्तिर्गङ्गायां लोकमातरि । किमु ज्ञानप्रभावाणां महतां पुण्यशालिनाम् ॥ २८ ॥

ଯଦି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାତା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରତି ଏପରି ଭକ୍ତି ରହେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ-ପ୍ରଭାବଜନିତ ଶକ୍ତିଧର ଓ ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ମହାନ୍ମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବା!

Verse 129

अथासौ मनसा धर्मं विनिश्चित्य द्विजोत्तमः । सर्वपूतहितो भक्तः प्राप्नोतीति परं पदम् ॥ २९ ॥

ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ମନରେ ଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହିତରେ ରତ ଭକ୍ତ ହୋଇ, ଏଭଳି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 130

ततो विप्रः कृपाविष्टो गङ्गाजलप्रनुत्तममम् । तुलसीदलसंमिश्रं तेषु रक्षःस्वसेचयत् ॥ ३० ॥

ତାପରେ କୃପାରେ ଆବିଷ୍ଟ ସେ ବିପ୍ର ତୁଳସୀଦଳ-ମିଶ୍ରିତ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଗଙ୍ଗାଜଳ ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉପରେ ଛିଟାଇଲେ।

Verse 131

राक्षसास्तेन सिक्तास्तु सर्षपोपमबिंदुना । विमृज्य राक्षसं भावमभवन्देवतोपमाः ॥ ३१ ॥

ସରିଷା ଦାଣା ପରି ଛୋଟ ସେଇ ବିନ୍ଦୁରେ ସିକ୍ତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାକ୍ଷସୀ ଭାବକୁ ପୋଛିଦେଲେ ଏବଂ ଦେବତୁଲ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 132

ब्राह्मणी पुत्र सम्यक्ते जग्मुर्हस्तथैव च । कोटिसूर्यप्रतीकाशा बभूवुर्विवुधर्पभाः ॥ ३२ ॥

ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସତ୍ୱରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ଯାହା କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତ।

Verse 133

शंखचक्रगदाचिह्ना हरिसारुप्यमागताः । स्तुवंतो ब्राह्मणं सम्यक्ते जग्मुर्हरिमन्दिरम् ॥ ३३ ॥

ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାର ଚିହ୍ନଧାରୀ ହୋଇ ସେମାନେ ହରି-ସାରୂପ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସ୍ତୁତି କରି ହରିମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।

Verse 134

राजा कल्माषपादस्तु निजरुपं समास्थितः । जगाम महतीं चिन्तां दृष्ट्वा तान्मुक्तिगानधान् ॥ ३४ ॥

କିନ୍ତୁ ରାଜା କଲ୍ମାଷପାଦ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ପୁନଃ ସ୍ଥିତ ହେଲେ। ମୁକ୍ତିଗାନରେ ଆସକ୍ତ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 135

तस्मिन् राज्ञि सुदुःखार्ते गूढरुपा सरस्वती । धर्ममूलं महावाक्यं बभाषेऽगाधया गिरा ॥ ३५ ॥

ସେଇ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିବାବେଳେ, ଗୂଢ଼ରୂପା ସରସ୍ୱତୀ ଅଗାଧ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ଧର୍ମମୂଳ ମହାବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 136

भो भो राजन्महाभाग न दुःखं गन्तुमर्हसि । राजस्तवापि भोगान्ते महच्छ्रेयो भविष्यति ॥ ३६ ॥

ହେ ମହାଭାଗ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ ରାଜନ୍, ତୁମର ଭୋଗର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ମହାନ୍ ଶ୍ରେୟ—ସତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ—ଉଦୟ ହେବ।

Verse 137

सत्कर्मधूतपापा ये हरिभक्तिपरायणाः । प्रयान्ति नात्र संदेहस्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ३७ ॥

ଯେମାନଙ୍କର ପାପ ସତ୍କର୍ମରେ ଧୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଯେମାନେ ହରିଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ—ତେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 138

सर्वभूतदयायुक्ता धर्ममार्गप्रवर्तिनः । प्रयान्ति परमं स्थानं गुरुपूजापरायणाः ॥ ३८ ॥

ଯେମାନେ ସର୍ବଭୂତଦୟାଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୁରୁପୂଜାରେ ପରାୟଣ, ସେମାନେ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 139

इतीरितं समाकर्ण्य भारत्या नृपसतमः । मनसा निर्वृत्तिं प्राप्यसस्मार च गुरोर्वचः ॥ ३९ ॥

ଏପରି ଭାରତୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃପତି ମନରେ ନିର୍ବୃତ୍ତି ପାଇଲେ ଏବଂ ପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ବଚନ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 140

स्तुवन्गुरुं च तं विग्नं हरिं चैवातिहर्षितः । पीर्ववृत्तं च विप्राय सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥

ଅତ୍ୟଧିକ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଓ ବିଘ୍ନହର୍ତ୍ତା ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ତାପରେ ପୂର୍ବେ ଘଟିଥିବା ସବୁ କଥା ସେହି ବିପ୍ରଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 141

ततो नृपस्तु कालिंगं प्रणम्य विधिर्वमुने । नामानि व्याहरन्विष्णोः सद्यो वाराणसीं ययौ ॥ ४१ ॥

ତାପରେ କାଲିଙ୍ଗ ରାଜା ବିଧିର୍ବମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁକରୁ ସଦ୍ୟ ବାରାଣସୀକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 142

षण्मासं तत्र गङ्गायां स्नात्वा दृष्ट्वा सदाशिवम् । ब्राह्मणीदत्तश पात्तु मुक्तो मित्रसहोऽभवत् ॥ ४२ ॥

ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାରେ ଛଅ ମାସ ସ୍ନାନ କରି ଓ ସଦାଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ଦତ୍ତ ଦାନର ରକ୍ଷାରେ ସେ ମିତ୍ରସହିତ ହେଲେ।

Verse 143

ततस्तु स्वपुरीं प्राप्तो वसिष्ठेन महात्मना । अभिषिक्तो मुनुश्रेष्ट स्वकं राज्यमपालयत् ॥ ४३ ॥

ତାପରେ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ନିଜ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଲା; ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରି ସୁଶାସନ କଲେ।

Verse 144

पालयित्वा महीं कृत्स्त्रां भुक्त्वा भोगान्स्त्रियं विना । वशिष्टात्प्राप्य सन्तानं गतो मोक्षं नृपोत्तमः ॥ ४४ ॥

ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କରି, ସ୍ତ୍ରୀ-ଆସକ୍ତି ବିନା ରାଜଭୋଗ ଭୋଗି, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ ପାଇ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 145

नैतच्चित्रं द्विजश्रेष्ट विष्णोर्वाराणसीगुणान् । गृणञ्छृण्वन्स्मरन्गङ्गां पीत्वा मुक्तो भवेन्नरः ॥ ४५ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ବାରାଣସୀରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୁଣ କୀର୍ତ୍ତନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ସ୍ମରଣ କରି, ଗଙ୍ଗାଜଳ ପାନ କଲେ ନର ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 146

तस्मान्माहिम्ने विप्रेन्द्र गङ्गायाः शक्यते नहि । पारं गन्तुं सुराधीशैर्ब्रह्मविष्णुशिवरपि ॥ ४६ ॥

ଏହେତୁ ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ପାର ପହଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଦେବାଧୀଶମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 147

यन्नामस्मरणादेव महापातककोटिभिः । विमुक्तो ब्रह्मसदनं नरो याति न संशयः ॥ ४७ ॥

ଯାହାଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରରେ ନର କୋଟି କୋଟି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମସଦନକୁ ଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 148

गङ्गा गङ्गेति यन्नाम सकृदप्युच्यते यदा । तदैव पापनिमुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४८ ॥

“ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା” ଏହି ନାମ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ, ସେହି କ୍ଷଣେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 149

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गा माहात्म्ये नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମପାଦରେ “ଗଙ୍ଗା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ” ନାମକ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।