Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala

Verse 1

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥

ସନକ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଉତ୍ତମ ବିଧି ଶୁଣ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 2

क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत् । अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ २ ॥

କ୍ଷୟାହର ପୂର୍ବଦିନେ ସ୍ନାନ କରି ଏକଥର ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବ। ଭୂମିରେ ଶୟନ କରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି ରାତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ।

Verse 3

दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यंगं तथैव च । रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत् ॥ ३ ॥

ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ଦନ୍ତଧାବନ, ତାମ୍ବୂଳ ସେବନ ଓ ତେଲାଭ୍ୟଙ୍ଗ ବର୍ଜନ କରିବ। ରତି, ଔଷଧ ସେବନ ଏବଂ ରୁଚିକର/ସମୃଦ୍ଧ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବ।

Verse 4

अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा । श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ ४ ॥

ଯାତ୍ରା, କଳହ, କ୍ରୋଧ, ମୈଥୁନ ଓ ଭାର ବହନ ବର୍ଜନ କରିବ। ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା—ଦୁହେଁ ଦିବାସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବେ।

Verse 5

श्राद्धे निमंत्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि । ब्रह्महत्यामवाप्नोति नरकं चापि गच्छति ॥ ५ ॥

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ମୈଥୁନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ପାପ ପାଏ ଏବଂ ନରକକୁ ଯାଏ।

Verse 6

श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम् । यथास्वाचारनिरतं प्रशांतं सत्कुलोद्भवम् ॥ ६ ॥

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ବିଷ୍ଣୁପରାୟଣ, ନିଜ ଆଚାରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ପ୍ରଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବ ଓ ସତ୍କୁଳୋଦ୍ଭବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् । त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम् ॥ ७ ॥

ଯେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରହିତ, ପୁରାଣର ତାତ୍ପର୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ‘ତ୍ରିମଧୁ’ ଓ ‘ତ୍ରିସୁପର୍ଣ୍ଣ’ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାତା, ଏବଂ ସର୍ବଭୂତ ପ୍ରତି ଦୟାପର।

Verse 8

देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् । वेदांततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम् ॥ ८ ॥

ଯେ ଦେବପୂଜାରେ ରତ, ସ୍ମୃତିତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶାରଦ, ବେଦାନ୍ତସତ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସର୍ବଲୋକହିତରେ ସଦା ନିମଗ୍ନ।

Verse 9

कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् । परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा ॥ ९ ॥

ମନୁଷ୍ୟ କୃତଜ୍ଞ ହେଉ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ରତ ହେଉ, ପରୋପଦେଶରେ ନିରତ ହେଉ, ଏବଂ ସତ୍‌ଶାସ୍ତ୍ରର କଥନ-ବ୍ୟାଖ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗି ରହୁ।

Verse 10

एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर । श्राद्धे वर्ज्याप्रवक्ष्यामि श्रृणु तान्मुसमाहितः ॥ १० ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବର୍ଜ୍ୟ ଯେମାନେ, ତାହା କହୁଛି—ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ।

Verse 11

न्पूनांगश्चाधिकांगश्च कदर्यो रोगितस्तथा । कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः ॥ ११ ॥

ଯାହାର ଅଙ୍ଗ କମ୍ କିମ୍ବା ଅଧିକ, ଯେ କଦର୍ଯ୍ୟ (କଞ୍ଜୁସ), ଯେ ରୋଗୀ; ଯେ କୁଷ୍ଠୀ, ଯାହାର ନଖ ବିକୃତ; ଯାହାର କାନ ଲମ୍ବା ଓ ଝୁଲନ୍ତା; ଏବଂ ଯାହାର ବ୍ରତାଚରଣ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି—(ଏମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅଯୋଗ୍ୟ)।

Verse 12

नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः । कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः ॥ १२ ॥

ଯେ ନକ୍ଷତ୍ରପାଠ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, ଯେ ଶବଦାହ କରେ, କୁତର୍କୀ ବାଦୀ, ବାରମ୍ବାର ପକ୍ଷ ବଦଳାଉଥିବା ପରିର୍ବତ୍ତା, ଏବଂ ଦେବଲକ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଖଳ ପୁରୁଷ।

Verse 13

निंदकोऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः । असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा ॥ १३ ॥

ନିନ୍ଦକ, ଅସହିଷ୍ଣୁ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ଗ୍ରାମଯାଜକ (ଭାଡ଼ା ପୁରୋହିତ), ଅସତ୍ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଆସକ୍ତ, ଏବଂ ପରର ଅନ୍ନରେ ନିର୍ଭର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମବିଷୟେ ନିନ୍ଦ୍ୟ।

Verse 14

वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च । कुंडश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः ॥ १४ ॥

ବୃଷଲୀଜାତ ପୁତ୍ରକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଲୋକ, ବୃଷଲୀର ପତି, କୁଣ୍ଡ ଓ ଗୋଲକ, ଏବଂ ଅୟାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଯାଜକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ।

Verse 15

दंभाचारो वृथामुंडी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः । विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः ॥ १५ ॥

ସେ ଦମ୍ଭାଚାରୀ, କେବଳ ଦେଖାଦେଖି ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡନ କରେ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରଧନରେ ଆସକ୍ତ; ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିହୀନ ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତିରୁ ମଧ୍ୟ ପରାଙ୍ମୁଖ।

Verse 16

वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा । स्मृतिविक्रयिणश्चैव मंत्रविक्रयिणस्तथा ॥ १६ ॥

ଯେମାନେ ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ବ୍ରତ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ସ୍ମୃତି ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦିତ।

Verse 17

गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः । वेदनिंदापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः ॥ १७ ॥

ଗାୟକ, କାବ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ଚିକିତ୍ସାଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା, ବେଦନିନ୍ଦାରେ ଲିନ, ଏବଂ ଗ୍ରାମ ହାଟ-ବଜାରକୁ ଆଗ ଲଗାଉଥିବା—ଏମାନେ ନିନ୍ଦିତ ପ୍ରକାର ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 18

तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः । कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः ॥ १८ ॥

ଏହିପରି ଅତିକାମୁକ, ମଦ୍ୟ/ମାଦକ ରସ ବିକ୍ରେତା, ଏବଂ କୂଟଯୁକ୍ତି-ଛଳରେ ରତ—ଏମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବର୍ଜ୍ୟ।

Verse 19

निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिनेऽथवा । निमंत्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥ १९ ॥

ନିମନ୍ତ୍ରଣ ପୂର୍ବଦିନ କିମ୍ବା ସେହି ଦିନେ ଦେବା ଉଚିତ। ନିମନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସଂଯମୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେଉ।

Verse 20

श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम । निमंत्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेंद्रियः ॥ २० ॥

ହେ ସତ୍ତମ! ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯଥୋଚିତ କ୍ଷଣ/ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଳନ କରି ପ୍ରସନ୍ନଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମୀ ହୋଇ, ହାତରେ ଦର୍ଭ ଧରି, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କର।

Verse 21

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते ॥ २१ ॥

ତାପରେ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ପ୍ରାତଃକୃତ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ବିଦ୍ୱାନ୍ ‘କୁତପ’ ସଞ୍ଜ୍ଞିତ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରଣ କରୁ।

Verse 22

दिवसस्याष्टमे काले यदा मंदायते रविः । स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ २२ ॥

ଦିନର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗରେ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପ ଓ ପ୍ରଭାବ ମନ୍ଦ ହୁଏ, ସେ ସମୟକୁ ‘କୁତପ’ କୁହାଯାଏ। ସେତେବେଳେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଏ।

Verse 23

अपराह्णः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा । तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः ॥ २३ ॥

ଅପରାହ୍ଣକୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେହି ସମୟରେ ହିଁ ପିତୃନିମିତ୍ତ ‘କବ୍ୟ’ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 24

यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम । राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति ॥ २४ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅକାଳରେ ଦୁଇ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଯେ କବ୍ୟ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ‘ରାକ୍ଷସ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେହି ଦାନ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ।

Verse 25

काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि । दाता नरकमाप्नोति भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ २५ ॥

ସାୟାହ୍ନେ ଦିଆଯାଇଥିବା କବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ‘ରାକ୍ଷସ’ ହୋଇଯାଏ। ଦାତା ନରକକୁ ପାଏ, ଭୋକ୍ତା ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଏ।

Verse 26

क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दंडमितिर्भवेत् । विद्धापराह्णि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता ॥ २६ ॥

ହେ ବିପ୍ର! କ୍ଷୟାହ ଦିନରେ ଯଦି ତିଥିମାନେ କେବଳ ଦଣ୍ଡ-ପରିମାଣ ସମୟ ମାତ୍ର ଥାଏ, ତେବେ ନିୟମଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଦ୍ଧ-ଅପରାହ୍ଣ କାଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्णद्वये यदि । पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा ॥ २७ ॥

କ୍ଷୟ ଦିନରେ ଯଦି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତିଥି ଦୁଇ ଅପରାହ୍ଣ ଯାଏଁ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ତେବେ କ୍ଷୟରେ ପୂର୍ବ ତିଥିରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ବୃଦ୍ଧିରେ ଉତ୍ତର (ପରବର୍ତ୍ତୀ) ତିଥିରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरेऽहनि । तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता ॥ २८ ॥

ପୂର୍ବଦିନ ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତିଥି ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ପରଦିନ ସେହି ତିଥି ସାୟାହ୍ନ–ଅପରାହ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିଲେ, ପରମ୍ପରାରେ ସେ ତିଥି କର୍ମ ପାଇଁ ‘ପରା’ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 29

किंचित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति । नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर ॥ २९ ॥

କେହି କହନ୍ତି—ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିଲେ ପୂର୍ବଦିନେ ଅଳ୍ପ ଆଗରୁ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, କାବ୍ୟଦାନ ବିଷୟରେ ଏହି ମତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 30

निमंत्रितेषु विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ३० ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ନିମନ୍ତ୍ରିତ ବିପ୍ରମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃକରଣ ଥିବା କର୍ତ୍ତା ସେମାନଙ୍କଠାରୁ (କର୍ମସମାପ୍ତି ପାଇଁ) ଅନୁଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 31

श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमंत्रयेत् । उभौ च विश्वेदेवार्थं पित्रर्थं त्रीन्यथाविधि ॥ ३१ ॥

ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇ ସାରି, ପୁଣି ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ—ବିଶ୍ୱେଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଜଣ, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିଅନୁସାରେ ତିନିଜଣ।

Verse 32

देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमंत्रयेत् । श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मंडलद्वयम् ॥ ३२ ॥

ଦେବତାର୍ଥେ ଓ ପିତୃର୍ଥେ—ଉଭୟଙ୍କୁ କିମ୍ବା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍—ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ। ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ପାଇଁ ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ବିଧିମତେ ଦୁଇଟି ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇବ।

Verse 33

चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै । वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत् ॥ ३३ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ ଚତୁରଶ୍ର, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ତ୍ରିକୋଣ; ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଜ୍ଞେୟ। ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଛିଟା (ଅଭ୍ୟାଭ୍ୟୁକ୍ଷଣ) ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 34

ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च । आत्मानं वा नियुंजीत न विप्रं वेदवर्जितम् ॥ ३४ ॥

ଯଦି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନ ମିଳନ୍ତି, ତେବେ ଭାଇ, ପୁଅ କିମ୍ବା ନିଜକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବ। କିନ୍ତୁ ବେଦବିହୀନ ଭ୍ରାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବ ନାହିଁ।

Verse 35

प्रक्षाल्य विप्रपादांश्च ह्याचांनानुपवेश्य च । यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम् ॥ ३५ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ଆଚମନ ଦେଇ ଆସନରେ ବସାଇବ। ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବିଧିମତେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 36

ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च । अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान् ॥ ३६ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ମଧ୍ୟ, କର୍ତ୍ତା ‘ଅପହତା…’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଋଗ୍ବେଦ ଋଚା ପାଠ କରି ତିଳ ଛିଟାଇବ।

Verse 37

यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम् । दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम् ॥ ३७ ॥

ଯବଦାଣା ଓ ଦର୍ଭଗୁଛ ସହ, “ଏହି ଆସନ ଦିଆଗଲା” ବୋଲି କହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହି ଆସନ ଅର୍ପଣ କରିବ। ପରେ ଦୈବ ଅର୍ପଣରେ କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ପୁନଃପୁନଃ ଦାନ କରିବ।

Verse 38

अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः ॥ ३८ ॥

ଅକ୍ଷୟ୍ୟ-ଦାନ ଓ ଆସନ-ଦାନ ପାଇଁ ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି ସ୍ମୃତ; ଦ୍ୱିତୀୟ-ବାହନ ଦାନ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟା ସ୍ମରଣୀୟ। ଅନ୍ନଦାନ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥୀ ଯୁକ୍ତ; ଶେଷଗୁଡ଼ିକ ‘ସମ୍ପୁଦ୍ଧୟଃ’—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳସିଦ୍ଧି—ବୋଲି ବୁଝିବା।

Verse 39

आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम् । तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः ॥ ३९ ॥

ଦର୍ଭଶାଖାସହିତ ଦୁଇଟି ପାତ୍ର ଆଣି ସମ୍ମୁଖେ ରଖି, ସେହି ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଢାଳିବ। ପରେ “ଶଂ ନୋ ଦେବୀ…” ଆରମ୍ଭ ଥିବା ଋଚା ପାଠ କରିବ।

Verse 40

यवोसीति ति यवान् क्षित्प्वा गंधपुष्पे च वाग्यतः । आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवास्स इत्यृचा ॥ ४० ॥

“ଯବୋऽସି” ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯବ ଛିଟାଇବ, ପରେ ବାକ୍-ସଂୟମ ରଖି ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରିବ। ତାପରେ “ବିଶ୍ୱେ ଦେବାସଃ…” ଆରମ୍ଭ ଥିବା ଋଚାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବ।

Verse 41

या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः । गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः ॥ ४१ ॥

ଏକାଗ୍ର ମନେ “ୟା ଦିବ୍ୟା…” ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବ। ପରେ ଗନ୍ଧ, ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବ।

Verse 42

देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा । तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम् ॥ ४२ ॥

ଦେବମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ପରେ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତିଳମିଶ୍ରିତ ଦର୍ଭାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଆସନ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 43

पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः । शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलाक्षिपेत् ॥ ४३ ॥

ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜ ପୂର୍ବବତ୍ ତିନିଟି ପାତ୍ର ସଜାଇବ। ‘ଶଂ ନୋ ଦେବ୍ୟା…’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରି ଜଳ ଢାଳି, ପରେ ‘ତିଲୋऽସି’ କହି ତିଳ ପକାଇବ॥

Verse 44

उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः । या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत् ॥ ४४ ॥

‘ଉଶନ୍ତ…’ ଋକ୍‌ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଏକାଗ୍ର ବିପ୍ର ‘ୟା ଦିବ୍ୟା…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବ॥

Verse 45

गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैश्च सत्तम । वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत् ॥ ४५ ॥

ହେ ସତ୍ତମ! ସୁଗନ୍ଧ, ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ-ଦୀପ, ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା—ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ (ଭଗବାନଙ୍କୁ) ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 46

ततोऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः । अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ४६ ॥

ତାପରେ ବିବେକୀ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଂଶ ନେଇ ‘ମୁଁ ଏହାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବି’ ବୋଲି କହି, ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ଗ୍ରହଣ କରିବ॥

Verse 47

करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने । कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च ॥ ४७ ॥

ହେ ମୁନେ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ “ମୁଁ କରିବି କି?” କିମ୍ବା “କରାଇବି କି?” ବୋଲି ପଚାରିଲେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ “କର”, “କରାଯାଉ”, କିମ୍ବା “କର” ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 48

उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः । सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत् ॥ ४८ ॥

ନିଜ ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ରରେ କହିଥିବା ବିଧି ଅନୁସାରେ ଉପାସନା-ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ପିତୃକର୍ମରେ ‘ସ୍ୱଧା, ନମଃ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा । स्वाहांतेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत् ॥ ४९ ॥

ଏଠାରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ପିତୃଯଜ୍ଞ ପରି ଆହୁତି ଦେବ—‘କବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ସହିତ ନମଃ’ ବୋଲି; କିମ୍ବା ‘ସ୍ୱାହା’ ଶେଷ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ଦେଇପାରିବ।

Verse 50

आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृप्तिरक्षया । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते ॥ ५० ॥

ଏହି ଦୁଇ ଆହୁତି ମାତ୍ରରେ ପିତୃମାନେ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ହସ୍ତତଳରେ ହୋମ କରିବା ବିଧି ଅଛି।

Verse 51

यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज । नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५१ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଆଚାର ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ—ହସ୍ତରେ ଅଗ୍ନି ନେଇ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ। ପାର୍ୱଣ କର୍ମ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଅଗ୍ନିକୁ ଦୂରେ ରଖିବା କିମ୍ବା ଦୂରରୁ ଆଣିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 52

संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती । यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५२ ॥

ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସଂଧାନ କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଧିପୂର୍ବକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରି ପରେ ସେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ସମ୍ମାନରେ ବିସର୍ଜନ କରିବ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାର୍ବଣ କ୍ରିୟାବେଳେ ଅଗ୍ନି ଦୂରେ ଥିଲେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣୀୟ।

Verse 53

भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः । क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि ॥ ५३ ॥

କ୍ଷୟାହ—ଶ୍ରାଦ୍ଧର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନ ଆସିଲେ ଏବଂ ନିଜ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ଦୂରେ ଥିଲେ, ଭାଇମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଗ୍ନିଧାରୀ ବିଧିବତ୍ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟମପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 54

तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः । उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थइते ॥ ५४ ॥

ସେହିପରି ସେଠାରେ ଭାଇମାନେ ଲୌକିକ (ଗୃହ୍ୟ) ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଉପାସନାର ସହାୟକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା—କେହି ଦୂରେ, ଆଉ ଯେ ଭାଇ ନିକଟରେ ଥିଲା ସେ ସେଠାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲା।

Verse 55

यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी । उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छंति वै द्विजाः ॥ ५५ ॥

ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ନିଜ ହାତରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ପାପୀ। ଉପାସନା ଅଗ୍ନି ଦୂରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଦ୍ୱିଜ ଏପରି ଅନୁଚିତ କର୍ମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।

Verse 56

तच्छेष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत् ॥ ५६ ॥

ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଅବଶିଷ୍ଟ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାତ୍ରରେ ବଣ୍ଟନ କରିବ, ଏବଂ ଚବାଇବା, ଭୋଜନ, ଚାଟିବା ଓ ପାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଆହାରଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରିବ।

Verse 57

अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः । आगच्छंतु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः ॥ ५७ ॥

ତେବେ ସେ ଉଭୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସାବଧାନ ଓ ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ନତ୍ୟାଗ (ଅର୍ପଣ) କରୁ; “ମହାଭାଗ, ମହାବଳୀ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ” ବୋଲି ଆହ୍ୱାନ କରୁ।

Verse 58

ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवंतु ते । इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै ॥ ५८ ॥

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ବିଧିତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସାବଧାନ ହୋଇ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତୁ— ଏହିପରି ବେଦ ଋଚାଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन् । अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ ५९ ॥

ଏହିପରି ସେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁ, ଏବଂ ‘ହେତି’ ନାମକ ଋଗ୍ବେଦୀୟ ଋଚାଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତତେଜସ୍ୱୀ ପିତୃମାନଙ୍କୁ— ଅମୂର୍ତ୍ତ ଓ ମୂର୍ତ୍ତ ଉଭୟକୁ— ଆହ୍ୱାନ କରୁ।

Verse 60

नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचजक्षुषाम् । एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः ॥ ६० ॥

ଯୋଗଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେହି ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ। ଏହିପରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନାରାୟଣ-ପରାୟଣ ହୋଇ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ ନେଇ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ।

Verse 61

दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत् । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः ॥ ६१ ॥

ହବିଷ୍ (ଆହୁତି-ଭାଗ) ଦେଇ, ତାହାର ପବିତ୍ର ଅଂଶକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ବାକ୍-ସଂଯମୀ ସେହି ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।

Verse 62

हसतो वदते कोऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः । यथाचार प्रदेयं च मधुमांसादिकं तथा ॥ ६२ ॥

ଯେ କେହି ହସିହସି କଥା କହେ, ସେହି ବାଣୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବି ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଆଚାର ଅନୁସାରେ ଦାନ-ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ—ବିଧି ଥିଲେ ମଧୁ, ମାଂସ ଆଦି ମଧ୍ୟ।

Verse 63

पाकादिं च प्रशंसेरन् वाग्यता धृतभाजनाः । यदि पात्रं त्यजेत्कोऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः ॥ ६३ ॥

ପାତ୍ର ଧରି ଓ ବାକ୍-ସଂଯମ ରଖି ସେମାନେ ପାକା ଅନ୍ନ ଆଦିର ପ୍ରଶଂସା କରିବେ। ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିଯୁକ୍ତ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରେ (ଛାଡ଼ି ଯାଏ),

Verse 64

श्राद्धहंता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते । भुंजानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि ॥ ६४ ॥

ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ହନ୍ତା ବୋଲି ଜଣାଯିବ ଏବଂ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ। ଆଉ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରୁଥିବାବେଳେ ଯଦି ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ହୋଇ କ୍ରିୟା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 65

तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् । भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः ॥ ६५ ॥

ସେଇ ଅନ୍ନକୁ ତ୍ୟାଗ ନକରି (ଅବମାନ ନକରି) ଭୋଜନ କରି, କର୍ତ୍ତା ଶ୍ରଦ୍ଧାପରାୟଣ ହୋଇ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଆଠଶେଥର ଜପ କରିବ, ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଯାଉଛି।

Verse 66

स्मरेन्नारायणं देवमनंतमपराजितम् । रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः ॥ ६६ ॥

ଅନନ୍ତ ଓ ଅପରାଜିତ ଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷତଃ ରକ୍ଷୋଘ୍ନ (ରକ୍ଷା) କର୍ମରେ, ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର-ବ୍ରତରେ ଏବଂ ପୈତୃକ କର୍ମରେ।

Verse 67

जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा । त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च ॥ ६७ ॥

ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ତଥା ନାଚିକେତ ତ୍ରୟ ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରିମଧୁ ଓ ତ୍ରିସୁପର୍ଣ୍ଣ ପାଠ, ଏବଂ ପାବମାନ ସ୍ତୁତି ସହ ଯଜୁଃ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜପ କରିବା।

Verse 68

सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ ६८ ॥

ପିତୃମାନେ ଯେ ସାଧାରଣ ଉପଦେଶ କହିଛନ୍ତି—ଯାହା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ—ସେଗୁଡ଼ିକ କହିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 69

भुंजीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज । ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा ॥ ६९ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେତେ ସମୟ ଭୋଜନ କରୁଛନ୍ତି, ସେତେ ସମୟ ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଜପ କର; ଏବଂ ସେମାନେ ଭୋଜନ ସମାପ୍ତ କଲେ ବିଧିମତେ ବିକିର (ଅର୍ପିତ ଅଂଶ) ଛିଟାଇବା।

Verse 70

शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् । स्वयं च पादौ प्रक्ाल्य सम्यगाचम्य नारद ॥ ७० ॥

ଶେଷ ଅନ୍ନ ଉପରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ମଧୁସୂକ୍ତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ, ହେ ନାରଦ! ନିଜେ ପାଦ ଧୋଇ ସମ୍ୟକ ଆଚମନ କରିବା।

Verse 71

आचांतेषु च विप्रेषु पिंडं निर्वापयेत्ततः । स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥ ७१ ॥

ବିପ୍ରମାନେ ଆଚମନ କରିସାରିଲେ ପରେ ପିଣ୍ଡ ନିର୍ବାପଣ (ଅର୍ପଣ) କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ସ୍ୱସ୍ତିବାଚନ କରାଇ ଅକ୍ଷୟ୍ୟୋଦକ କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିବା।

Verse 72

दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम् । अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वंति ये द्विजाः ॥ ७२ ॥

ଦାନ ଦେଇ ମନକୁ ସମାହିତ କରି, ପରେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ପାତ୍ରକୁ ନ ହଲାଇ ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ‘ସ୍ୱସ୍ତି’ କହି ମଙ୍ଗଳାଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 73

वत्सरं पितरस्तेषां भवंत्युच्छिष्टभोजिनः । दातारो नोऽभिवर्द्धंतामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः ॥ ७३ ॥

ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟଭୋଜୀ ହୁଅନ୍ତି; ‘ଦାତାରୋ ନୋऽଭିବର୍ଧନ୍ତାମ୍’ ଆଦି ସ୍ମୃତିବାକ୍ୟରେ ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 74

आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः । दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गंधसंयुतम् ॥ ७४ ॥

ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଶୀର୍ବାଦବାଣୀ ଗ୍ରହଣ କରି ପରେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ସୁଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟସହିତ ତାମ୍ବୂଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत् । वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत् ॥ ७५ ॥

ତାପରେ ଉଲ୍ଟାକରି ରଖାଯାଇଥିବା ପାତ୍ର ଆଣି ‘ସ୍ୱଧା’କାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ବାଜେ-ବାଜେ’ ଆରମ୍ଭ ଋଚାଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 76

भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत् । तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत् ॥ ७६ ॥

ସେହି ରାତିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୋଜନକାରୀ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା—ଦୁହେଁ ମୈଥୁନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଯାତ୍ରାକୁ ମଧ୍ୟ ସାବଧାନତାରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 77

अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्पृश्यभार्यकः ॥ ७७ ॥

ପଥିକ, ଦକ୍ଷ ପୁରୁଷ ଓ ଧନହୀନ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆପତ୍‌ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ସୁନାଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ପତ୍ନୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି (ପ୍ରତିନିଧି ବିଧିରେ) କରିପାରେ।

Verse 78

द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७८ ॥

ଦ୍ରବ୍ୟ ନଥିଲେ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କମ୍‌ସେକମ୍ ଅନ୍ନମାତ୍ର ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ପୈତୃକ ସୂକ୍ତଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବ।

Verse 79

अत्यंत हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् । स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम् ॥ ७९ ॥

ହବ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ—ବିଧିବତ୍ ସ୍ନାନ କରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଗାଈମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୃଣ ଅର୍ପଣ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ତିଳ-ଜଳରେ ତର୍ପଣ କରିପାରେ।

Verse 80

अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः ॥ ८० ॥

ନହେଲେ ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ନିର୍ଜନ ବନରେ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦି, ପୁନଃପୁନଃ କହିବ—“ମୁଁ ଦରିଦ୍ର, ମୁଁ ମହାପାପୀ।”

Verse 81

परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् । तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विंदति ॥ ८१ ॥

ପୂର୍ବଦିନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ସୁଦ୍ଧା ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଉନାହିଁ, ତାହାର କୁଳ ନାଶ ପାଏ ଏବଂ ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ପାପ ଲାଭ କରେ।

Verse 82

श्राद्धं कुर्वंति ये मर्त्याः श्रद्धावंतो मुनीश्वर । न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवंति च ॥ ८२ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବଂଶପରମ୍ପରା ଛେଦ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେମାନେ ସମୃଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 83

पितॄन्यंजति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः । तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यंति देवताः ॥ ८३ ॥

ଯେମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପରମ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି। ଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 84

पितरो देवताश्चैव गंधर्वाप्सरसस्तथा । यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः ॥ ८४ ॥

ପିତୃମାନେ, ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାମାନେ, ଯକ୍ଷମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ଏ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ସନାତନ ହରି ହିଁ।

Verse 85

येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजंगमम् । तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८५ ॥

ଯାହାଠାରୁ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ସେଇ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସବୁ—ଦାତା ଓ ଭୋକ୍ତା (ଗ୍ରହୀତା) ମଧ୍ୟ।

Verse 86

यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च । सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८६ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ନାହିଁ, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ—ସବୁକୁ ବିଷ୍ଣୁମୟ ବୋଲି ଜାଣ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 87

आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मकोऽव्ययः । अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ ८७ ॥

ସେଇ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଅବ୍ୟୟ ଅନ୍ତରାତ୍ମା। ଅନୁପମ ସ୍ୱଭାବର ଭଗବାନ୍ ହବ୍ୟକବ୍ୟଭୁକ୍—ଅଗ୍ନିହୋମ ଓ ପିତୃଅର୍ପଣର ଭୋକ୍ତା॥

Verse 88

परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः । कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८८ ॥

ଯେଉଁଥିକୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଏକମାତ୍ର ଜନାର୍ଦ୍ଦନ। ସେଇ କର୍ତ୍ତା ଓ କାରୟିତା; ସମସ୍ତେ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ॥

Verse 89

इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः । कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते ॥ ८९ ॥

ଏହିପରି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଉତ୍ତମ ବିଧି ତୁମକୁ କୁହାଗଲା। ଏଭଳି କରୁଥିବାଙ୍କର ପାପ ସତ୍ୱର ଲୟ ହୁଏ॥

Verse 90

य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः । पितरस्तस्य तुष्यंति संततिश्चैव वर्द्धते ॥ ९० ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ଯେ ଏହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ପଢ଼େ, ତାହାର ପିତୃମାନେ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସନ୍ତତି ମଧ୍ୟ ବଢ଼େ॥