Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ହେ ବିଦ୍ୱନ୍, ଯାହା ପଚାରାଯାଇଥିଲା ସେ ସବୁ ଆପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲେ; ସଂସାରପାଶବଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଅନେକ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥

ଏହି ସଂସାରପାଶକୁ କାଟିଦେବା ଉପାୟ କେଉଁଟି ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି? ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ମୋକ୍ଷ ହୁଏ, ସେଥି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ତପୋଧନ।

Verse 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥

ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଘନ କର୍ମଜାଳ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଭୋଗନ୍ତି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ସେହି କର୍ମସଞ୍ଚୟର ନାଶ କିପରି ହେବ?

Verse 4

कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥

କର୍ମଦ୍ୱାରା ଦେହୀ ଦେହ ପାଏ, ଏବଂ କାମନାଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। କାମନାରୁ ଲୋଭ ଆବରଣ କରେ, ଲୋଭରୁ ସେ କ୍ରୋଧପରାୟଣ ହୁଏ।

Verse 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥

କ୍ରୋଧରୁ ଧର୍ମନାଶ ହୁଏ, ଧର୍ମନାଶରୁ ମତିଭ୍ରମ ଜନ୍ମେ। ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣି ପାପ କରେ।

Verse 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥

ତେଣୁ କହନ୍ତୁ: ପାପର ମୂଳ ଏବଂ ପାପକର୍ମରେ ରତ ଏହି ଦେହକୁ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଧରିବା ଭ୍ରମ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋକ୍ଷର ଭାଗୀ ହେବି?

Verse 7

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥

ସନକ କହିଲେ—ସାଧୁ ସାଧୁ, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ତୁମର ମତି ନିର୍ମଳ ଓ ଦୃଢ଼; କାରଣ ତୁମେ ଆମଠାରୁ ସଂସାରଦୁଃଖରୁ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଚାହୁଁଛ।

Verse 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥

ହେ ସୁବ୍ରତ! ଯାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମଗ୍ର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ହରି ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ରୁଦ୍ର ସଂହାର କରନ୍ତି—ସେଇ ପ୍ରଭୁ ମୋକ୍ଷଦାତା।

Verse 9

अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥

ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଭାବଶକ୍ତିରୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଭେଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଶେଷତା ଉଦ୍ଭବିଛି—ତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷଦ ବିଷ୍ଣୁ, ଅନାମୟ ନାରାୟଣ ଭାବେ ଜାଣ।

Verse 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥

ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଭିନ୍ନ—ଚଳମାନ ଓ ଅଚଳ—ସେଇ ଉଗ୍ର, ଅଜର ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥

ଅବିକାର, ଅଜ, ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ୱପ୍ରକାଶ, ନିରଞ୍ଜନ—ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଦାନନ୍ଦ—ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ହିଁ ସେମାନେ ମୋକ୍ଷର ସତ୍ୟ ସାଧନ କହନ୍ତି।

Verse 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଅବତାରରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି—ସେଇ ହରିଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମଦାତା ଭାବେ ଜାଣ।

Verse 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥

ଯେମାନେ ପ୍ରାଣକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ଆହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ଧ୍ୟାନପରାୟଣ, ସେମାନେ ହୃଦୟରେ ଯେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି—ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 14

निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥

ସେ ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆଧାର; ଲୋକାନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଆକାଶମଧ୍ୟସ୍ଥ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ତାଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାତା କୁହାଯାଏ।

Verse 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥

ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ପରମେଶ୍ୱର ଦେହୀର ହୃଦୟରେ ବସନ୍ତି। ଅନୁପମ, ସର୍ବାଧାର—ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ଶରଣ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 16

सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥

କଳ୍ପାନ୍ତେ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସଂଗ୍ରହ କରି ସ୍ୱୟଂ ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ ମୋକ୍ଷଦାତା ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥

ବେଦାର୍ଥଜ୍ଞ ଓ କର୍ମନିପୁଣ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ସେଇ କର୍ମଫଳଦାତା; ନିଷ୍କାମ କର୍ମକାରୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷଦାତା ମଧ୍ୟ ସେଇ।

Verse 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥

ହବ୍ୟ‑କବ୍ୟ ଆଦି ଦାନରେ ଯିଏ ଦେବତା ଓ ପିତୃରୂପ ଧାରଣ କରି ସେହି ଅର୍ପଣ ଭୋଗ କରନ୍ତି—ସେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ମୋକ୍ଷଦାତା ସ୍ୱାମୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥

କେବଳ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଣାମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ—ସେ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମ ଦିଅନ୍ତି; ତେଣୁ ସେଇ ଦୟାଳୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥

ହରି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ—ଅଦ୍ୱିତୀୟ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆଧାର; ଜରା‑ମରଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଅବ୍ୟୟ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷଦାତା।

Verse 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଯାହାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କଲେ ଦେହଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଅମୃତତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ହିଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

ଯାହା ଆନନ୍ଦମୟ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମ; ଯାହା ସନାତନ ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ଏବଂ ଯାହା ପରାତ୍ପରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ—ସେହି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ, ପରମ ଧାମ।

Verse 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥

ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଦ୍ୱୟ, ଗୁଣାତୀତ, ନିତ୍ୟ, ଦ୍ୱିତୀୟହୀନ ଓ ଅନୁପମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି—ତାହା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚେତନାମୟ ଏବଂ ମୋକ୍ଷଦାତା।

Verse 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥

ଯୋଗମାର୍ଗର ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଏପରି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେ ଯୋଗୀ ସଦା ଉପାସନା/ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 25

परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥

ଯେ ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗ-ଆସକ୍ତିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ଶମ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଓ କାମନା-ଆଳସ୍ୟରହିତ—ସେ ପରମ ପଦ ପାଏ।

Verse 26

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଯୋଗସିଦ୍ଧି କେଉଁ ପ୍ରକାର କର୍ମଦ୍ୱାରା ହୁଏ? ହେ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାର ଉପାୟ ଯଥାତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ କହ।

Verse 27

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥

ସନକ କହିଲେ—ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥଚିନ୍ତକମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ପରମ ମୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଭକ୍ତି, ଏବଂ କର୍ମରତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ହିଁ ସାଧନ।

Verse 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

ଯାହାର ପୁଣ୍ୟବଳରେ ସହସ୍ର ଜନ୍ମରେ ଦାନ, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆଦି ସବୁ କୃତ ହୋଇଛି, ସେହି ଜନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶ୍ରୀହରିଭକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ।

Verse 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

ଭକ୍ତିର ଅତି ସାନ ଲେଶରୁ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପରମ ଧର୍ମ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏବଂ ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ସମୂଳେ ନଶିଯାଏ।

Verse 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

ସମସ୍ତ ପାପ ନଶିଗଲେ ବୁଦ୍ଧି ନିର୍ମଳ ହୁଏ; ସେହି ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧିକୁ ହିଁ ସୂରିଜନ ‘ଜ୍ଞାନ’ ଶବ୍ଦରେ ଅଭିହିତ କରନ୍ତି।

Verse 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

ଜ୍ଞାନ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି; ସେହି ଜ୍ଞାନ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ହୁଏ। ଯୋଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କର୍ମଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନଯୋଗ—ଏହି ଭେଦରେ ଉକ୍ତ।

Verse 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରିୟାଯୋଗ ବିନା ଜ୍ଞାନଯୋଗ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ରତ ହୋଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥

କେଶବଙ୍କ ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକ ‘ଦ୍ୱିଜ, ଭୂମି, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅମ୍ବୁ, ଧାତୁ, ହୃତ୍, ଚିତ୍ର’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ରୂପମାନେ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥

କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ପରପୀଡ଼ାରୁ ବିମୁଖ ହୋଇ, ତେଣୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥

ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅକ୍ରୋଧ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ, ଈର୍ଷ୍ୟାହୀନତା ଓ ଦୟା—ଏହି ଗୁଣମାନେ ଯୋଗର ଉଭୟ ପଥରେ ସମାନ ଆବଶ୍ୟକ।

Verse 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥

ଚର ଓ ଅଚର ସମେତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କରି, ଯୋଗର ଦ୍ୱିବିଧ ସାଧନା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥

ଯେ ମନୀଷୀ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମାନ ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବଦେବ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଭାବକୁ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

ଯଦି କ୍ରୋଧ ଆଦି ଦୋଷରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦୂଷିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କେହି ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣ ହୁଏ, ତଥାପି ବିଷ୍ଣୁ ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ସେ ଧର୍ମର ପତି ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

ଯଦି କାମ ଆଦି ଦୋଷରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦୁଷ୍ଟ ଥିବା ଲୋକ ଦେବପୂଜାରେ ପରାୟଣ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଦମ୍ଭାଚାରୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଆଚରଣ ସମସ୍ତ ପାପୀଙ୍କ ସମାନ।

Verse 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

ତପ, ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅସୂୟା—ଦୋଷଦର୍ଶନ ଓ ଦ୍ୱେଷ—ରେ ରତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ତପ, ସେହି ପୂଜା ଓ ସେହି ଧ୍ୟାନ ନିଶ୍ଚୟ ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ।

Verse 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

ଏହିପରି ଶମ ଆଦି ଗୁଣରେ ତତ୍ପର ଓ କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠ ନର, ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ସର୍ବାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରୁ।

Verse 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଲୋକହିତରେ ରତ ହୋଇ ଦେବେଶଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବାକୁ ‘କ୍ରିୟାଯୋଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥

ଯେ ନାରାୟଣ—ଜଗଦ୍ୟୋନି, ସର୍ବାନ୍ତର୍ୟାମୀ ହରି—ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୋତ୍ରାଦି ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ କର୍ମଯୋଗୀ କୁହାଯାଏ।

Verse 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥

ଉପବାସାଦି ବ୍ରତ, ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣାଦି ଆଚାର, ଏବଂ ପୁଷ୍ପାଦି ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନ—ଏହାକୁ କ୍ରିୟାଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥

ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ଲୀନଚିତ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର, ପୂର୍ବଜନ୍ମାର୍ଜିତ ସହିତ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶିଯାଏ।

Verse 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥

ପାପକ୍ଷୟ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ। ଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ—ତାହାର ଉପାୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥

ଚରାଚରମୟ ଏହି ଲୋକରେ କ’ଣ ନିତ୍ୟ ଓ କ’ଣ ଅନିତ୍ୟ—ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋବିଦ ସତ୍ଜନଙ୍କ ସହ ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥

ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଅନିତ୍ୟ; ନିତ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ ହରି ଏକମାତ୍ର। ତେଣୁ ଅନିତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ।

Verse 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥

ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଭୋଗରେ ବିରକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ଯେ ଅବିରକ୍ତ, ସେଇ ସଂସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ଘୁରେ।

Verse 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥

ଅନିତ୍ୟ ପଦାର୍ଥରେ ଯେ ନର ରାଗୀ ହୁଏ, ତାହାର ସଂସାର-ବିଚ୍ଛେଦ କେବେ ବି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥

ଶମ ଆଦି ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ; ଶମାଦି ଗୁଣହୀନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ କେବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏନା।

Verse 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥

ଯେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷହୀନ, ଶମାଦି ଗୁଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ହରିଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣ—ସେଇ ମୁମୁକ୍ଷୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥

ଏହି ଚାରି ସାଧନାଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଭାବନ କର॥ ୫୩ ॥

Verse 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

ହେ ବିପ୍ର! କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ନାରାୟଣ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି—ଏହା ଯେ ଜାଣେ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୋଗଜ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କହନ୍ତି॥ ୫୪ ॥

Verse 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

ଏହେତୁ ମୁଁ ସଂସାରରୁ ନିବୃତ୍ତ କରାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଗୋପାୟ କହୁଛି। ଯୋଗ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ; ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି॥ ୫୫ ॥

Verse 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

ଆତ୍ମାକୁ ପର ଓ ଅପର ଭେଦରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଆଥର୍ବଣୀ ଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ କହେ—‘ଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ’॥ ୫୬ ॥

Verse 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

ପର ଆତ୍ମା ନିର୍ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅପର ଆତ୍ମା ଅହଂକାରଯୁକ୍ତ। ଏହି ଦୁଇଟିର ଅଭେଦ-ଜ୍ଞାନକୁ ‘ଯୋଗ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ॥ ୫୭ ॥

Verse 58

पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥

ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଏହି ଦେହରେ ହୃଦୟସ୍ଥ ଯେ ସାକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି, ସଜ୍ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଅପର’ କହନ୍ତି; ଏବଂ ପରମାତ୍ମା ‘ପର’ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥

ଶରୀରକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜଣକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ କୁହନ୍ତି। ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ପରମ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥

ଯେତେବେଳେ ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଅଭେଦ-ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନ କଟିଯାଏ।

Verse 61

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥

ପରମାତ୍ମା ଏକମାତ୍ର—ଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷର, ନିତ୍ୟ ଓ ଜଗନ୍ମୟ; କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ଞାନଭେଦ ହେତୁ ସେ ଯେନେକି ଅନେକ ଭେଦରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

Verse 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥

ଯେ ପରମ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ, ସେ ଏକମାତ୍ର—ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ବେଦାନ୍ତମାନେ ତାହାକୁ ଗାନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥

ନିର୍ଗୁଣ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ନ କର୍ମ ଅଛି, ନ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ-ଉତ୍ପାଦନ; ନ ରୂପ, ନ ବର୍ଣ୍ଣ; ସେ ନିରୁପାଧିକଙ୍କର ନ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ, ନ ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ।

Verse 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥

ଯେ ସମସ୍ତ ହେତୁମାନଙ୍କର ମୂଳ ନିଦାନ, ତେଜମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରମ ତେଜ; ଯାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ତାହାକୁ ମୁକ୍ତିହେତୁ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମହାବାକ୍ୟାଦି ବେଦବାକ୍ୟ ଯେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମମୟ, ସେଗୁଡ଼ିକର ବିଚାରରୁ ଯେ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବେ, ସେହିଟି ମୋକ୍ଷସାଧନ।

Verse 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥

ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ନଥିବାମାନଙ୍କୁ ଜଗତ୍ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦିଶେ; କିନ୍ତୁ ପରମ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହିଟି ହିଁ ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ।

Verse 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥

ପରମାନନ୍ଦ ଏକମାତ୍ର—ନିର୍ଗୁଣ, ପରାତ୍ପର; କିନ୍ତୁ ବିଜ୍ଞାନଭେଦରେ ସେଇ ଅବ୍ୟୟ ବହୁରୂପଧାରୀ ଭାବେ ଭାସେ।

Verse 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥

ମାୟାରେ ମୋହିତ ଲୋକେ ପରମାତ୍ମାରେ ଭେଦ ଦେଖନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁମୁକ୍ଷୁ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ମାୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥

ମାୟା ନ ଅସତ୍-ସ୍ୱରୂପ, ନ ସତ୍-ସ୍ୱରୂପ, ନ ଉଭୟାତ୍ମିକା। ତେଣୁ ତାକୁ ଅନିର୍ବଚନୀୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେଇ ଭେଦବୁଦ୍ଧିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।

Verse 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ‘ଜ୍ଞାନ’ ଶବ୍ଦରେ ମାୟା ଏବେ ବୁଝାଯାଏ। ତେଣୁ ଯାହାଙ୍କର ମାୟା ନିବୃତ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନ-ବିଚ୍ଛେଦ ହୁଏ।

Verse 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥

ସନାତନ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ ଶବ୍ଦରେ କୁହାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପରମାତ୍ମା ନିରନ୍ତର ଭାସେ।

Verse 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୋଗୀ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନକୁ ନାଶ କରୁ। ଯୋଗ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହିବି।

Verse 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥

ହେ ସତ୍ତମ! ଯମ ଓ ନିୟମ, ଏବଂ ଆସନ; ପ୍ରାଣାୟାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା ଓ ଧ୍ୟାନ—ଏହି ସବୁ (ଯୋଗେ) ଅନୁଷ୍ଠେୟ।

Verse 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସମାଧି ମଧ୍ୟ—ଯୋଗାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଯଥାକ୍ରମେ ଏପରି। ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଏମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

Verse 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥

ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ, ଅକ୍ରୋଧ ଓ ଅନସୂୟା—ଏହିମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯମ (ନୈତିକ ସଂଯମ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥

ଯାହା ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଲେଶରହିତତା ଜନ୍ମାଏ, ତାହାକୁ ଅହିଂସା କୁହାଯାଏ; ସଦ୍ଜନମାନେ ଏହାକୁ ଯୋଗସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ବିବେକରୁ ଯାହା ଯଥାର୍ଥ କଥନ, ତାହାକୁ ‘ସତ୍ୟ’ କୁହନ୍ତି। ଏବେ ‘ଅସ୍ତେୟ’ ବିଷୟ ଶୁଣ।

Verse 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥

ଚୋରିରେ ହେଉ କି ବଳପ୍ରୟୋଗରେ, ପରଧନ ହରଣକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ‘ସ୍ତେୟ’ କହନ୍ତି; ତାହାର ବିପରୀତ ‘ଅସ୍ତେୟ’।

Verse 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥

ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୈଥୁନତ୍ୟାଗକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ପାପୀ ହୁଏ।

Verse 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥

ସର୍ବସଙ୍ଗ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୈଥୁନେୟ (କାମଭୋଗାସକ୍ତ) ଭାବେ ବର୍ତ୍ତେ, ତେବେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳସମ ଓ ସର୍ବବର୍ଣ୍ଣରୁ ବହିଷ୍କୃତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଯେ ଯୋଗରତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିଷୟସ୍ପୃହାରେ ଯୁକ୍ତ, ତାହା ସହ କେବଳ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ହୁଏ।

Verse 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥

ସର୍ବସଙ୍ଗ ପରିତ୍ୟାଗୀ ଯଦି ପୁନଃ ସଙ୍ଗୀ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ସହିତ ସଙ୍ଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାପାତକ ଦୋଷ ଲାଗେ।

Verse 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଆପଦାକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବାକୁ ‘ଅପରିଗ୍ରହ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଯୋଗସିଦ୍ଧିର କାରଣ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।

Verse 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥

ନିଜକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବି ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ, ଧର୍ମବିଦ୍ମାନେ ତାହାକୁ ‘କ୍ରୋଧ’ କୁହନ୍ତି; ତାହାର ବିପରୀତ ‘ଅକ୍ରୋଧ’।

Verse 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥

ଧନ ଆଦିରେ ଅନ୍ୟକୁ ନିଜଠାରୁ ଅଧିକ ଦେଖି ମନରେ ଯେ ଭୟଙ୍କର ଦାହ ହୁଏ, ସଦ୍ଜନମାନେ ତାହାକୁ ‘ଅସୂୟା’ କୁହନ୍ତି; ତାହାର ତ୍ୟାଗ ହିଁ ‘ଅନସୂୟତା’।

Verse 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥

ହେ ବିବୁଧଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏଭଳି ସଂକ୍ଷେପରେ ଯମମାନେ କୁହାଗଲେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିୟମମାନେ ମଧ୍ୟ କହିବି—ହେ ନାରଦ, ଶୁଣ।

Verse 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥

ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ସନ୍ତୋଷ, ଶୌଚ, ହରିପୂଜନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା—ଏହିମାନେ ନିୟମ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 88

चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥

ଯେଉଁଠାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣାଦି ବ୍ରତଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ନିୟମିତ କରି କୃଶ କରାଯାଏ, ସଦ୍ଜନମାନେ ତାହାକୁ ‘ତପଃ’ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଏହା ଯୋଗସାଧନର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ।

Verse 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏଠାରେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପନିଷଦୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ବେଦର ମହାବାକ୍ୟମାନଙ୍କ ସମୁଚ୍ଚୟର ଉପଦେଶ ଅଛି।

Verse 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥

ଜପ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟକୁ ଯୋଗସାଧନର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯେ ମୂଢ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାର ଯୋଗ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥

ଔପଚାରିକ ଯୋଗ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥

ଜପ ତିନି ପ୍ରକାର—ବାଚିକ, ଉପାଂଶୁ ଓ ମାନସ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ତିନିରେ ମଧ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 93

मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥

ମନ୍ତ୍ରକୁ ଯଥାର୍ଥଭାବେ—ସ୍ପଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଓ ପଦ ସହ—ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ବାଚିକ ଜପ କୁହାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 94

मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥

ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଅଳ୍ପ ଭାବେ ପଦେ ପଦେ ବିଭେଦ କରି (ମନ୍ଦସ୍ୱରେ) କହିଲେ ତାହାକୁ ଉପାଂଶୁ ଜପ କୁହାଯାଏ; ଏହା ପୂର୍ବତନ ଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ।

Verse 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥

ଅକ୍ଷରମାଳାର କ୍ରମକୁ ମନରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଅର୍ଥ ଉପରେ ବିଚାର କରିବାକୁ ‘ମାନସ ଜପ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥

ଜପ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦେବତା ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ପାଏ।

Verse 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥

ଅନାୟାସେ, ନ ମାଗିଲେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ତୃପ୍ତ ରହିବାକୁ ‘ସନ୍ତୋଷ’ କୁହାଯାଏ। ସନ୍ତୋଷହୀନ ମଣିଷ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ।

Verse 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥

ବିଷୟଭୋଗରେ କାମନା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ‘ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କେବେ ପାଇବି?’ ଭାବି ସେ ଆଉ ବଢ଼େ।

Verse 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥

ଏହେତୁ ଦେହକୁ ଶୋଷାଇଦେବା କାମନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାହା ଅନାୟାସେ ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ଧର୍ମପରାୟଣ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥

ଶୌଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର। ମୃତ୍ତିକା ଓ ଜଳରେ ବାହ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି, ଭାବଶୁଦ୍ଧିରେ ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି।

Verse 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ନଥିବା ଲୋକେ କରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଦେଉ ନାହିଁ—ଭସ୍ମ ଉପରେ ରଖା ଆହୁତି ପରି।

Verse 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥

ଭାବଶୁଦ୍ଧି ନଥିବାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ। ତେଣୁ ରାଗ ଆଦି ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସୁଖୀ-ଶାନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 103

मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥

ହଜାର ମାଟିର ଭାର ଓ କୋଟି କୁମ୍ଭର ଜଳରେ ଶୌଚ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱଭାବୀ ଲୋକ ବାହ୍ୟତଃ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚାଣ୍ଡାଳ ସଦୃଶ ମନାଯାଏ।

Verse 104

अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥

ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ନଥାଇ ଯଦି କେହି ଦେବପୂଜାରେ ପରାୟଣ ହୁଏ, ସେ ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରେ ଏବଂ ନରକକୁ ପଡ଼େ।

Verse 105

अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥

ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ନଥାଇ କେବଳ ବାହ୍ୟଶୁଦ୍ଧି କରୁଥିବା ଲୋକ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ—ଅଳଙ୍କୃତ ସୁରାଭାଣ୍ଡ ପରି ଭିତରେ ସେଇ ରହେ।

Verse 106

मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥

ମନଶ୍ଶୁଦ୍ଧି ନଥିବା ଲୋକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥ ସେମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେନାହିଁ—ସୁରାଭାଣ୍ଡକୁ ନଦୀ ଶୁଦ୍ଧ କରିପାରେନାହିଁ ପରି।

Verse 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥

ଯେ ମୁଖେ ଧର୍ମକଥା କହେ, କିନ୍ତୁ ମନେ ପାପ ଇଚ୍ଛା କରେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାକୁ ମହାପାତକୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଜାଣ।

Verse 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥

ଯେମାନଙ୍କର ମନ ବିଶୁଦ୍ଧ ଓ ଯେମାନେ କେବଳ ଅନୁତ୍ତମ ଧର୍ମକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ତାହାର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ଓ ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥

କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସ୍ତୁତି-ଶ୍ରବଣ ଓ ପୂଜନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଯାହାର ହରିଭକ୍ତି ଦୃଢ, ସେହିଟି ‘ହରିପୂଜା’ ବୋଲି ଗୀତ ହୁଏ।

Verse 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥

ଏପରି ଯମ ଓ ନିୟମ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପଦେଶ ହେଲା। ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଶୁଦ୍ଧମନ ଲୋକେ ମୋକ୍ଷକୁ ହାତେ ଧରା ପରି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥

ଯମ-ନିୟମ ସହିତ, ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ସାଧକ ଆସନକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ; ଏହା ଯୋଗସାଧନର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ।

Verse 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥

ପଦ୍ମକ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ପୀଠ, ସିଂହ, କୌକ୍କୁଟ ଓ ଔଞ୍ଜର; ତଥା କୌର୍ମ, ବଜ୍ରାସନ, ବାରାହ ଓ ମୃଗଚୈଲିକ—ଏହି ଆସନଗୁଡ଼ିକ କଥିତ।

Verse 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥

(ଏଗୁଡ଼ିକ) କ୍ରୌଞ୍ଚ, ନାଲିକ ଓ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର; ତଥା ବାର୍ଷଭ, ନାଗ ଓ ମାତ୍ସ୍ୟ; ଏବଂ ବୈୟାଙ୍ଘ ଓ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରକ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ (ଆସନ-ନାମ)।

Verse 114

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥

(ଅଧିକ ନାମ:) ଦଣ୍ଡବାତାସନ, ଶୈଳ, ସ୍ୱଭ୍ର, ମୌଦ୍ଗର; ତଥା ମାକର, ତ୍ରୈପଥ, କାଷ୍ଠ, ସ୍ଥାଣୁ ଏବଂ ବୈକର୍ଣିକ ମଧ୍ୟ।

Verse 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥

ଭୌମ ଆସନ ଓ ବୀରାସନ ମଧ୍ୟ ଯୋଗସାଧନ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତିରିଶଟି ଆସନ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି।

Verse 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ଗୁରୁଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ ଉପାସକ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରୁ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ମତ୍ସରହୀନ ରହୁ।

Verse 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥

ପୂର୍ବମୁଖ, ଉତ୍ତରମୁଖ କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମମୁଖ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ଅଭ୍ୟାସଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ଥାନ ନିଃଶବ୍ଦ ଓ ଜନବର୍ଜିତ ହେଉ।

Verse 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥

ଶରୀରସ୍ଥ ପ୍ରାଣବାୟୁର ମାପପୂର୍ବକ ନିୟମନ ଓ ନିଗ୍ରହକୁ ‘ପ୍ରାଣାୟାମ’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କଥିତ।

Verse 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥

ଧ୍ୟାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ନିର୍ଗର୍ଭ (ଆଧାରବିହୀନ) ଓ ସଗର୍ଭ (ଆଧାରସହିତ)। ଏହି ଦୁଇରେ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ‘ଜୟ-ଧ୍ୟାନ’ ନିର୍ଗର୍ଭ; ସଗର୍ଭ ହେଉଛି ତାହା ସହ ରୂପ, ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଗୁଣ-ଆଧାର ଯୁକ୍ତ।

Verse 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

ରେଚକ, ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ ଓ ଶୂନ୍ୟକ—ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ମନୀଷୀମାନେ ଚତୁର୍ବିଧ କହିଛନ୍ତି।

Verse 121

जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥

ଜୀବମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ନାଡୀ ‘ପିଙ୍ଗଳା’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ। ତାହାର ଅଧିଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଏହା ପିତୃଲୋକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ମାର୍ଗ (ୟୋନି) ବୋଲି ଶ୍ରୁତ।

Verse 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ‘ଦେବୟୋନି’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ଇଡା ନାଡୀ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛି; ତାହାର ଅଧିଦେବତା ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହା ଜାଣ।

Verse 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥

ସେଇ ଦୁଇ ନାଡୀର ମଧ୍ୟରେ ‘ସୁଷୁମ୍ଣା’ ନାମକ ନାଡୀ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପରମ ଗୁହ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମଦେବତା ଅଧିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥

ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାୟୁକୁ ରେଚନ କରିବା—ରେଚନ କ୍ରିୟା ହେତୁ ଏହା ‘ରେଚକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପରେ ଡାହାଣ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା—ପୂରଣ ହେତୁ ଏହା ‘ପୂରକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥

ନିଜ ଦେହରେ ପୂରିତ ବାୟୁକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରା କୁମ୍ଭ ପରି ସ୍ଥିର ରହିବା—ଏହିଏ ‘କୁମ୍ଭକ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥

ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାୟୁକୁ ନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ନ ତ୍ୟାଗ କରେ—ଏହି ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଶୂନ୍ୟକ’ ନାମକ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥

ପ୍ରାଣକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ—ମତ୍ତ ଗଜେନ୍ଦ୍ରକୁ ବଶ କରିବା ପରି। ନହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଙ୍କର ମହାରୋଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥

ନିର୍ମଳ ଯୋଗୀ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ନିୟମ କରୁ। ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ପଦ ପାଏ।

Verse 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସମାହୃତ କରି ଭିତରକୁ ଆଣି ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଗ୍ରହ କରିବାକୁ ‘ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ମହାତ୍ମାମାନେ—ଧ୍ୟାନର ବିଧି ନ ଥାଇଲେ ମଧ୍ୟ—ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ ଏମିତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 131

अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥

କିନ୍ତୁ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ଜିତିନଥାଇ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ହୁଏ, ତାକୁ ମୂଢଚିତ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ; ତାହାର ଧ୍ୟାନ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥

ଯାହା ଯାହା ଦେଖେ, ସେ ସବୁକୁ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣି ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଧରି ରଖିବା—ଏହାই ଧାରଣା।

Verse 133

योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥

ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ଜୟ କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂହରି ଦୃଢ଼ଭାବେ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କର; ତାପରେ ସର୍ବଧାତା ଅଚ୍ୟୁତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥

ମୁଁ ସେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ, ଯିଏ ସର୍ବବିଶ୍ୱାତ୍ମକ ଓ ସର୍ବଲୋକର ଏକମାତ୍ର କାରଣ; ଯାହାଙ୍କ ନୟନ ବିକସିତ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳରେ ଭୂଷିତ।

Verse 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥

ସେ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଉଦାରାଙ୍ଗ, ସର୍ବ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ; ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଦେବ, ହେମ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ପରିଧାନକାରୀ।

Verse 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥

ମୁଁ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲି—ଯିଏ ତୁଳସୀମାଳା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, କୌସ୍ତୁଭମଣିରେ ବିରାଜିତ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନଧାରୀ, ଏବଂ ସୁର-ଅସୁର ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ।

Verse 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥

ଆଠ ଆରାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବିସ୍ତୃତ ହୃଦୟ-ସରୋଜରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ—ପରାତ୍ପରତର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥

ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟୟର ଏକାଗ୍ର ନିରନ୍ତରତା। ଏପରି ଧ୍ୟାନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର କଲେ ମଧ୍ୟ ନର ପରମ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥

ଧ୍ୟାନରେ ପାପ ନଶେ, ଧ୍ୟାନରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଧ୍ୟାନରେ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ସାଧିତ ହୁଏ।

Verse 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥

ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ରୂପ, ସେହି ରୂପକୁ ମନ ସମାହିତ କରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଇ ଧ୍ୟାନରେ ତୁଷ୍ଟ ହରି ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥

ହେ ସତ୍ତମ! ଧ୍ୟେୟ ବସ୍ତୁରେ ମନକୁ ଅଚଞ୍ଚଳ କର, ଯେପରି ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟେୟ ଓ ଧ୍ୟାତୃଭାବ—ଏ ତିନିଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 142

ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥

ତାପରେ ଜ୍ଞାନାମୃତର ନିରନ୍ତର ନିଷେବଣରୁ ଅମୃତତ୍ୱ ହୁଏ। ଏବଂ ଅବିରତ ଧ୍ୟାନରୁ ଅଭେଦ—ଏକତ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷତା—ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥

ଯେତେବେଳେ ସାଧକ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପରମାନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟାରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଚିତ୍ତ ନିର୍ବାତ ଦୀପ ପରି ସ୍ଥିର ରହେ—ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ସମାଧି’ କୁହାଯାଏ।

Verse 144

योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥

ହେ ସତ୍ତମ, ସମାଧି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀ ନ ଶୁଣେ, ନ ଦେଖେ; ନ ଘ୍ରାଣ କରେ, ନ ସ୍ପର୍ଶ କରେ; କିଛିମଧ୍ୟ କହେ ନାହିଁ।

Verse 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥

କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ନିର୍ମଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ-ସ୍ୱରୂପ। ସମସ୍ତ ଉପାଧିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।

Verse 146

निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥

ପରମ ଦେବ ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଗୁଣବାନ ପରି ଦିଶେ; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ନାଶ ହେଲେ ସେ ଯଥାପୂର୍ବ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥

ଅମେୟାତ୍ମା ପରମ ଜ୍ୟୋତି ମାୟାରେ ମୋହିତମାନଙ୍କୁ ମାୟାବାନ ପରି ଦିଶେ; କିନ୍ତୁ ସେହି (ମାୟା) ନାଶ ହେଲେ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ପଣ୍ଡିତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।

Verse 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥

ସେ ଏକମାତ୍ର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ—ପରମ, ନିରଞ୍ଜନ ଜ୍ୟୋତି; ସମସ୍ତ ଭୂତର ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥

ସେ ଅଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଣୁ, ମହତ୍ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ—ସନାତନ ଆତ୍ମା, ଅଖିଳ ବିଶ୍ୱର କାରଣ; ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରାତ୍ପର ପରମ ପବିତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 150

अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥

‘ଅ’ ଠାରୁ ‘କ୍ଷ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଭେଦର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପୁରାଣପୁରୁଷ ଅନାଦି ଆଦିପୁରୁଷ ‘ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ଗୀତ।

Verse 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥

ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅତି ବିଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷୟ, ନିତ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ—ଆକାଶବିସ୍ତାରମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ—ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ନିର୍ମଳ ଓ ପରମ ଶାନ୍ତ ବୋଲି ଗାଯାଏ।

Verse 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥

ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ସନାତନ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ଯିଏ ଅବିକାରୀ, ଅଜ, ଶୁଦ୍ଧ; ସେହିଁକୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଗାଯାଏ।

Verse 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥

ଏବେ ମୁଁ ଧ୍ୟାନର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର କହୁଛି—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ। ସଂସାରତାପରେ ଦଗ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅମୃତବୃଷ୍ଟି ସମାନ।

Verse 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥

ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ମଧ୍ୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ପରମାନନ୍ଦ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ—ସେ ନାଦରୂପ, ଅନୁପମ, ଏବଂ ଅର୍ଧମାତ୍ରାର ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥

‘ଅ’ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ, ‘ଉ’ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ, ‘ମ’ ରୁଦ୍ରରୂପ; ଏବଂ ଅର୍ଧମାତ୍ରା (ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଦ) ପରମାତ୍ମା।

Verse 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥

ତିନି ମାତ୍ରା ଘୋଷିତ—ଯାହାଙ୍କ ଅଧିପତି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ। ହେ ବିପ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ସମୁଚ୍ଚୟ ପରବ୍ରହ୍ମ-ବୋଧକ।

Verse 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥

ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ବାଚ୍ୟ (ଅଭିଧେୟ), ଏବଂ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ତାହାର ବାଚକ (ଅଭିଧାୟକ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବାଚ୍ୟ-ବାଚକ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉପଚାର (ରୂଢି) ମାତ୍ରରେ କୁହାଯାଏ।

Verse 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥

ଯେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଜପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଜପାଭ୍ୟାସରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।

Verse 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥

ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବାତ୍ମକ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ’ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନିଜ ଅନ୍ତରେ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ନିର୍ମଳ ତେଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥

ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାରୂପ ହେଉ କି ପ୍ରତିମାରୂପ—ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ପାପ ହରେ, ସେହି ବସ୍ତୁକୁ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ଜ୍ଞାନକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 162

यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥

ଯେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଏହାକୁ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହରି-ସାଲୋକ୍ୟ (ହରିଙ୍କ ଲୋକରେ ବାସ) ପାଏ।