The Origin of the Gaṅgā and the Gods’ Defeat Caused by Bali

Verse 1

नारद उवाच । विष्णुपादाग्रसंभूता या गङ्गेत्यभिधीयते । तदुत्पत्तिं वद भ्रातरनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ଯେ ନଦୀ ‘ଗଙ୍ଗା’ ନାମେ ପରିଚିତ, ସେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦାଗ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭୂତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ଭ୍ରାତା, ମୁଁ ଯଦି ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହର ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କହ।

Verse 2

सनक उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि गङ्गोत्पत्तिं तवानघ । वदतां श्रृण्वतां चैंव पुण्यदां पापनाशिनीम् ॥ २ ॥

ସନକ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ ନାରଦ, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି କହିବି। ତାହା କହୁଥିବା ଓ ଶୁଣୁଥିବା ଉଭୟଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ, ପାପନାଶିନୀ।

Verse 3

आसीदिंद्रादिदेवानां जनकः कश्यपो मुनिः । दक्षात्मजे तस्य भार्ये दितिश्चादितिरेव च ॥ ३ ॥

ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କର ଜନକ କଶ୍ୟପ ମୁନି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଦିତି ଓ ଅଦିତି ଥିଲେ।

Verse 4

अदितिर्देवमातास्ति दैत्यानां जननी दितिः । ते तयोरात्मजा विप्र परस्परजयैषिणः ॥ ४ ॥

ଅଦିତି ଦେବମାତା, ଦିତି ଦୈତ୍ୟମାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ବିପ୍ର, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସଦା ପରସ୍ପରକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

Verse 5

सदा सपूर्वदेवास्तु यतो दैत्याः प्रकीर्तिताः । आदिदैंत्यो दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुर्बली ॥ ५ ॥

ଦୈତ୍ୟମାନେ ସଦା ପୂର୍ବଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହେଉଥିବାରୁ, ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରବଳ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁକୁ ଆଦିଦୈତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 6

प्रह्लादस्तस्य पुत्रो।़भूत्सुमहान्दैत्यसत्तमः । विरोचन स्तस्य सुतो बभूव द्विजभक्तिमान् ॥ ६ ॥

ତାହାର ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ହେଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିରୋଚନ ଥିଲେ, ଯିଏ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଭକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 7

तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी बलिरासीत्प्रतापवान् । स एव वाहिनीपालो दैत्यानामभवन्मुनेः ॥ ७ ॥

ତାହାର ପୁତ୍ର ଅତିତେଜସ୍ବୀ ଓ ପ୍ରତାପବାନ ବଳି ଥିଲେ। ହେ ମୁନି, ସେଇ ଦୈତ୍ୟସେନାର ନାୟକ ଓ ପାଳକ ହେଲେ।

Verse 8

बलेन महता युक्तो बुभुजे मेदिनीमिमाम् । विजित्य वसुधां सर्वां स्वर्गं जेतुं मनो दधे ॥ ८ ॥

ମହାବଳରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭୋଗ କଲେ। ସମଗ୍ର ବସୁଧାକୁ ଜୟ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିବାକୁ ମନ ଧରିଲେ।

Verse 9

गजाश्च यस्यायुतकोटिलक्षास्तावन्त एवाश्वरथा मुनींद्र । गजेगजे पंचशती पदातेः किं वर्ण्यते तस्य चमूर्वरिष्टा ॥ ९ ॥

ହେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ର! ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ଅୟୁତ, କୋଟି ଓ ଲକ୍ଷ ସଂଖ୍ୟାର ଗଜ ଅଛି, ସେତେଇ ଅଶ୍ୱରଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଜ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଶେ ପଦାତି—ଏମିତି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସେନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା?

Verse 10

अमात्यकोट्यग्रसरावमात्यौ कुम्भाण्डनामाप्यथ कूपकर्णः । पित्रा समं शौर्यपराक्रमाभ्यां बाणो बलेः पुत्रशतग्रजोऽभूत् ॥ १० ॥

ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ କୋଟି ସମୂହରେ ଦୁଇଜଣ ଅଗ୍ର ଅମାତ୍ୟ ଥିଲେ—କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ। ଏବଂ ବାଣ, ଶୌର୍ୟ-ପରାକ୍ରମରେ ପିତାସମ, ବଲିଙ୍କ ଶତପୁତ୍ର ବଂଶରେ ପ୍ରପୌତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମିଲା।

Verse 11

बलिः सुराञ्जेतुमनाः प्रवृत्तः सैन्येन युक्तो महता प्रतस्थे । ध्वजातपर्त्रैर्गगनाबुराशेस्तरङ्गविद्युत्स्मरणं प्रकुर्वन् ॥ ११ ॥

ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ମନସ୍କ ହୋଇ ବଲି ବିଶାଳ ସେନା ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ଧ୍ୱଜର ଫଡ଼ଫଡ଼ା ଚାଦର ଆକାଶକୁ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ କରିଦେଲା—ଯେନେ ତରଙ୍ଗ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ମରଣ ହେଲା।

Verse 12

अवाप्य वृत्रारिपुरं सुरारी रुरोघ दैत्यैर्मृगराजगाढैः । सुरश्च युद्धाय पुरात्तथैव विनिर्ययुर्वज्रकरादयश्च ॥ १२ ॥

ବୃତ୍ରାରି (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚି ଦେବଶତ୍ରୁ ସିଂହସଦୃଶ ଘନ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଅବରୋଧ କଲା। ତେବେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପୁରୀରୁ ବାହାରିଲେ—ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ।

Verse 13

ततः प्रववृते युद्धं घोरं गीर्वाणदैत्ययो । कल्पांतमेघानिर्धोषं डिंडिंमध्वनिसंभ्रमम् ॥ १३ ॥

ତାପରେ ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା—ତାହାର ଗର୍ଜନ କଳ୍ପାନ୍ତ ମେଘର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ, ଏବଂ ରଣଡିଣ୍ଡିମ ଧ୍ୱନିରେ ସର୍ବତ୍ର ସମ୍ଭ୍ରମ ଛାଇଗଲା।

Verse 14

मुमुचुः शरजालानि दैंत्याः सुमनसां बले । देवाश्च दैत्यसेनासु संग्रामेऽत्यन्तदारुणे ॥ १४ ॥

ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ସଂଗ୍ରାମରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବସେନା ଉପରେ ବାଣଜାଳ ଛାଡ଼ିଲେ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ଦୈତ୍ୟସେନା ଉପରେ ଶରବର୍ଷା କଲେ।

Verse 15

जहि दारय भिंधीते छिंधि मारय ताडय । इत्येवं सुमहान्घोषो वदतां सेनयोरभूत् ॥ १५ ॥

“ମାର! ଫାଡ଼! ବିଧ! କାଟ! ସଂହାର କର! ପ୍ରହାର କର!”—ଏଭଳି ଚିତ୍କାରରେ ଉଭୟ ସେନାର ଯୋଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାଘୋଷ ଉଠିଲା।

Verse 16

शरदुन्दुभिनिध्वानैः सिंहनादैः सिंहनादैः सुरद्विषाम् । भाङ्कारैः स्यन्दनानां च बाणक्रेङ्गारनिःस्वनैः ॥ १६ ॥

ଯୁଦ୍ଧଦୁନ୍ଦୁଭିର ଗର୍ଜନ, ସୁରଦ୍ୱିଷମାନଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ସିଂହନାଦ, ରଥମାନଙ୍କର ଖଣଖଣ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ବାଣମାନଙ୍କର କଠୋର ସିଁସିଁ-ଝଙ୍କାରରେ ରଣଭୂମି ଗୁଞ୍ଜିଲା।

Verse 17

अश्वानां हेषितैश्चैव गजानां बृंहितैस्तथा । टङ्गारैर्धनुषां चैव लोकः शब्दत्मयोऽभवत् ॥ १७ ॥

ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ହେଷାରବ, ଗଜମାନଙ୍କ ବୃଂହିତ ଏବଂ ଧନୁଷମାନଙ୍କ ଟଙ୍କାରରେ ମନେ ହେଲା ସମଗ୍ର ଲୋକ ଶବ୍ଦମୟ ହୋଇଗଲା।

Verse 18

सुरासुरविनिर्मुक्तबाणनिष्पेषजानले । अकालप्रलयं मेने निरीक्ष्य सकलं जगत् ॥ १८ ॥

ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଛାଡ଼ିଥିବା ବାଣମାନଙ୍କ ଆଘାତ-ଚୂର୍ଣ୍ଣନରୁ ଜନିତ ଅଗ୍ନିରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖି, ସେ ଅକାଳ ପ୍ରଳୟ ଆସିଲା ବୋଲି ଭାବିଲା।

Verse 19

बभौ देवद्विषां सेना स्फुरच्छस्त्रौघधारिणी । चलद्विद्युन्निभा रात्रिश्छादिता जलदैरिव ॥ १९ ॥

ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କ ସେନା ଝଲମଲ କରି ଉଠିଲା, ସ୍ଫୁରିତ ଶସ୍ତ୍ରସମୂହ ଧାରଣ କରି; ଚଳମାନ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ରେ ଦୀପ୍ତ ରାତ୍ରି ପରି, ଯେନ ମେଘରେ ଆବୃତ।

Verse 20

तस्मिन्युद्धे महाधोरैर्गिरीन् क्षित्पान् सुरारिभिः । नाराचैश्चूर्णयामासुर्देवास्ते लघुविक्रमाः ॥ २० ॥

ସେଇ ମହାଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ, ଯେତେବେଳେ ସୁରାରିମାନେ ପର୍ବତ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ସେ ଲଘୁବିକ୍ରମ ଦେବମାନେ ଲୋହା ବାଣରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।

Verse 21

केचित्सताडयामासुर्नागैर्नागान्रथान्रथैः । अश्वैरश्वांश्च केचित्तु गदादण्डैरथार्द्दयन् ॥ २१ ॥

କେହି ହାତୀଦ୍ୱାରା ହାତୀକୁ, ରଥଦ୍ୱାରା ରଥକୁ ଆଘାତ କଲେ; କେହି ଘୋଡ଼ାଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାକୁ ଧକ୍କା ଦେଲେ, ଆଉ କେହି ଗଦା ଓ ଦଣ୍ଡରେ ଶତ୍ରୁକୁ ପିଟିଲେ।

Verse 22

परिधैस्ताडिताः केचित्पेतुः शोणितकर्द्दमे । समुक्त्रांतासवः केचिद्विमानानि समाश्रिताः ॥ २२ ॥

ଲୋହା ପରିଧିରେ ଆଘାତ ପାଇ କେହି ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ କାଦୁଆରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଆଉ କେହି, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଛାଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ବିମାନମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।

Verse 23

ये दैत्या निहता देवैः प्रसह्य सङ्गरे तदा । ते देवभावमापन्ना दैतेयान्समुपाद्रवन् ॥ २३ ॥

ସେତେବେଳେ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଦେବମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଯେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ, ସେମାନେ ଦେବଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଦେବସ୍ୱଭାବୀ ହୋଇ ସେମାନେ ପୁଣି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 24

अथ दैत्यगणाः क्रुद्वास्तड्यमानाः सुर्वैर्भृशम् । शस्त्रैर्बहुविधैर्द्देवान्निजध्नुरतिदारुणाः ॥ २४ ॥

ତେବେ ଦେବମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରହାରରେ ଭଳିଭାବେ ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧିତ ଦୈତ୍ୟଗଣ ନାନାପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଦୟତାରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ନିପାତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 25

दृषद्भिर्भिदिपालैश्च खङ्गैः परशुतोमरैः । परिधैश्छुरिकाभिश्च कुन्तैश्चक्रैश्च शङ्कुभिः ॥ २५ ॥

ସେମାନେ ପଥର, ଭିନ୍ଦିପାଳ ବାଣ, ଖଡ୍ଗ, ପରଶୁ ଓ ତୋମର, ଲୋହଦଣ୍ଡ, ଛୁରିକା, କୁନ୍ତ, ଚକ୍ର ଏବଂ ଶଙ୍କୁ-କୀଳ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 26

मुसलैरङ्कुशेश्वैव लाङ्गलैः पट्टिशैस्तथा । शक्त्योपलैः शतघ्रीभिः पाशैश्च तलमुष्टिभिः ॥ २६ ॥

ସେମାନେ ମୁସଳ, ଅଙ୍କୁଶ, ଲାଙ୍ଗଳ ଓ ପଟ୍ଟିଶ; ଶକ୍ତି-ଭାଲ, ପଥର, ଶତଘ୍ରୀ (କଣ୍ଟକିତ ଗଦା), ପାଶ ଏବଂ ତଲମୁଷ୍ଟି (ମୁଷ୍ଟି-ଶସ୍ତ୍ର) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲେ।

Verse 27

शूलैर्नालीकनाराचैः क्षेपणीयैस्समुद्ररैः । रथाश्वनागपदगैः सङ्कुलो ववृधे रणः ॥ २७ ॥

ଶୂଳ, ନାଳୀକ-ନାରାଚ ବାଣ, ଛେପଣୀୟ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ଗର; ଏବଂ ରଥ, ଅଶ୍ୱ, ନାଗ, ପଦାତିରେ ଠସାଠସି ଭରି ଯୁଦ୍ଧ ଘନ ତୁମୁଳତାରେ ବଢ଼ିଗଲା।

Verse 28

देवाश्च विविधास्त्राणि दैतेयेभ्यः समाक्षिपन् । एवमष्टसहस्त्राणि युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥ २८ ॥

ଏବଂ ଦେବମାନେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନାନାପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ଏହିପରି ଆଠ ସହସ୍ର (ବର୍ଷ) ଧରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା।

Verse 29

अथ दैत्यबले वृद्धे पराभूता दिवौकसः । सुरलोकं परित्यतज्य सर्वे भीताः प्रदुद्रुवुः ॥ २९ ॥

ତେବେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ବଳ ବଢ଼ିବା ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ; ସୁରଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରି ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ପଳାଇଲେ।

Verse 30

नररुपपरिच्छन्ना विचेरुरवनीतले । वैरोचनिस्त्रिभुवनं नारायणपरायणः ॥ ३० ॥

ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟରୂପ ଛଦ୍ମବେଶ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀତଳେ ବିଚରିଲେ; ଏବଂ ବୈରୋଚନି ନାରାୟଣପରାୟଣ ହୋଇ ତ୍ରିଭୁବନ ଭ୍ରମଣ କଲା।

Verse 31

बुभुजेऽव्याहतैश्चर्यप्रवृद्धश्रीर्महाबलः । इत्याज चाश्वमेघैः स विष्णुप्रीणनतत्परः ॥ ३१ ॥

ଅବ୍ୟାହତ ଧର୍ମାଚରଣରେ ବଢ଼ିଥିବା ଶ୍ରୀ ଓ ମହାବଳ ସହିତ ସେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କଲା; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରୀଣ କରିବାରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲା।

Verse 32

इन्द्रत्वं चाकरोत्स्वर्गे दिक्पालत्वं तथैव च । देवानां प्रीणनार्थाय यैः क्रियन्ते द्विजैर्मखाः ॥ ३२ ॥

ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ଓ ଦିକ୍ପାଳତ୍ୱ ଦାନ କରେ; ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରୀଣନାର୍ଥେ ଦ୍ୱିଜମାନେ କରୁଥିବା ମଖଯଜ୍ଞ ଏହି ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 33

तेषु यज्ञेषु सर्वेषु हविर्भुङ्क्ते स दैत्यराट् । अदितिः स्वात्मजान्वीक्ष्य देवमातातिदुःखिता ॥ ३३ ॥

ସେହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ସେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ହବି ଭୋଗ କରୁଥିଲା; ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି ଦେବମାତା ଅଦିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

Verse 34

वृथात्र निवसामीति मत्वागाद्धिमवद्गिरम् । शक्रस्यैश्वर्यमिच्छंती दैत्यानां च पराजयम् ॥ २४ ॥

“ଏଠାରେ ରହିବା ବ୍ୟର୍ଥ” ବୋଲି ଭାବି ସେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତକୁ ଗଲା। ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପରାଜୟ ଇଚ୍ଛା କଲା।

Verse 35

हरिध्यानपरा भूत्वा तपस्तेपेऽतिदुष्करम् । किंचित्कालं समासीना तिष्टंती च ततः परम् ॥ ३५ ॥

ହରିଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପ କଲା। କିଛି ସମୟ ବସି ରହିଲା, ପରେ ଦାଁଡି ରହି ମଧ୍ୟ ତପ କରିଲା।

Verse 36

पादेनैकेन सुचिरं ततः पादाग्रमात्रतः । कंचित्कालं फलाहारा ततः शीर्णदलाशना ॥ ३६ ॥

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସେ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଦାଁଡି ରହିଲା; ପରେ ପାଦର ଅଗ୍ରଭାଗର ଟିପ୍‌ରେ ମାତ୍ର ଦାଁଡିଲା। କିଛି ସମୟ ଫଳାହାର କଲା, ତାପରେ ଶୁଖି ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ମାତ୍ର ଖାଇଲା।

Verse 37

ततो जलाशमा वायुभोजनाहारवर्जिता । सच्चिदानन्दसन्दोहं ध्यायत्यात्मानमात्मना ॥ ३७ ॥

ତାପରେ ସେ ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା; ବାୟୁକୁ ହିଁ ଭୋଜନ ମାନି ସାଧାରଣ ଆହାର ତ୍ୟାଗ କଲା। ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ-ଘନ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କଲା।

Verse 38

दिव्याब्दानां सहस्त्रं सा तपोऽतप्यत नारद । दुरन्तं तत्तपः श्रुत्वा दैतेया मायिनोऽदितिम् ॥ ३८ ॥

ହେ ନାରଦ! ସେ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ତପ କଲା। ସେଇ ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ତପର କଥା ଶୁଣି ମାୟାବୀ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅଦିତିଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 39

देवतारुपमास्थाय संप्रोचुर्बलिनोदिताः । किमर्थं तप्यते मातः शरीरपरिशोषणम् ॥ ३९ ॥

ଦେବତାରୂପ ଧାରଣ କରି, ବଳିଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେମାନେ କହିଲେ— “ହେ ମାତା, କେଉଁ କାରଣରୁ ଶରୀରକୁ ଶୁଷ୍କ କରୁଥିବା ତପ କରୁଛ?”

Verse 40

यदि जानन्ति दैतेया महदुखं ततो भवेत् । त्यजेदं दुःखबहुलं कायशोषणकारणम् ॥ ४० ॥

ଦୈତ୍ୟମାନେ ଏହା ଜାଣିଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ମହାଦୁଃଖ ହେବ; ତେଣୁ ଦୁଃଖବହୁଳ ଓ ଶରୀରଶୋଷଣର କାରଣ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

प्रयाससाध्यं सुकृतं न प्रशँसन्ति पण्डिताः । शरीरं यन्ततो रक्ष्यं धर्मसाधनतत्परैः ॥ ४१ ॥

ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟାସରେ ମାତ୍ର ସାଧ୍ୟ ହୁଏଥିବା ପୁଣ୍ୟକର୍ମକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଧର୍ମସାଧନରେ ତତ୍ପରମାନେ ଶରୀରକୁ ଯତ୍ନରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଏହାହିଁ ସାଧନ।

Verse 42

ये शरीरमुपेक्षन्ते ते स्युरात्मविघातिनः । सुखं त्वं तिष्ट सुभगे पुत्रानस्मान्न खेदय ॥ ४२ ॥

ଯେମାନେ ଶରୀରକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଘାତକ। ତେଣୁ ହେ ସୁଭଗେ, ସୁଖରେ ରୁହ; ଆମକୁ—ତୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ—କ୍ଷୁବ୍ଧ କରନି।

Verse 43

मात्रा हीना जना मातर्मृतप्राया न संशयः । गावो वा पशवो वापि यत्र गावो महीरुहाः ॥ ४३ ॥

ହେ ମାତା, ଯେମାନେ ଯଥୋଚିତ ମାପ-ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ହୀନ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତପ୍ରାୟ। ଗାଈ ହେଉ କି ଅନ୍ୟ ପଶୁ—ଯେଉଁଠି ଗାଈକୁ ଭୂମିରେ ଗାଢ଼ିଥିବା ଗଛ ପରି କେବଳ ଭାରବାହକ ପଶୁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଜୀବନ ଜଡ ଓ ଅଧୋଗତ ହୁଏ।

Verse 44

न लभन्ते सुखं किंचिन्मात्रा हीना मृतोपमाः । दरिद्रो वापि रोगी वा देशान्तरगतोऽपि वा ॥ ४४ ॥

ମାତୃହୀନ ଲୋକ କିଞ୍ଚିତ୍‌ମାତ୍ର ସୁଖ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ମୃତସମ—ଦରିଦ୍ର ହେଉନ୍ତୁ, ରୋଗୀ ହେଉନ୍ତୁ, ଦୂରଦେଶକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 45

मातुर्दर्शनमात्रेण लभते परमां मुदम् । अन्ने वा सलिले वापि धनादौ वा प्रियासु च ॥ ४५ ॥

ମାତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ମୁଦ ପାଏ—ଅନ୍ନରେ ହେଉ, ଜଳରେ ହେଉ, ଧନାଦିରେ ହେଉ, କିମ୍ବା ପ୍ରିୟଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 46

कदाचिद्विमुखो याति जनो मातरि कोऽपि न । यस्य माता गृहे नास्ति यत्र धर्मपरायणा । साध्वी च स्त्री पतिप्राणा गन्तव्यं तेन वै वनम् ॥ ४६ ॥

ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି କେହି କେବେ ବିମୁଖ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯାହାର ଘରେ ଧର୍ମପରାୟଣା ମାତା ନାହିଁ, ଏବଂ ପତିପ୍ରାଣା ସାଧ୍ବୀ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ତାହା ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 47

धर्मश्च नारायणभक्तिहीनां धनं च सद्भोगविवर्जितं हि । गृहं च मार्यातनयेर्विहीनं यथा तथा मातृविहीनमर्त्यः ॥ ४७ ॥

ନାରାୟଣଭକ୍ତିହୀନଙ୍କ ‘ଧର୍ମ’ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟସଦୃଶ; ଧନ ମଧ୍ୟ ସଦ୍ଭୋଗବିହୀନ ହିଁ। ଯେପରି ସ୍ତ୍ରୀ-ସନ୍ତାନବିହୀନ ଘର, ସେପରି ମାତୃବିହୀନ ମର୍ତ୍ୟ।

Verse 48

तस्माद्देवि परित्राहि दुःखार्तानात्मजांस्तव । इत्युक्ताप्यदितिर्दैप्यैर्न चचाल समाधितः ॥ ४८ ॥

“ଏହେତୁ, ଦେବୀ, ଦୁଃଖାର୍ତ ତୁମ ଆତ୍ମଜମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର” ବୋଲି ଦୈତ୍ୟମାନେ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମାଧିରେ ଅଚଳ ଅଦିତି ଚଳିଲେ ନାହିଁ।

Verse 49

एवमुक्त्वासुराः सर्वे हरिध्यानपरायणाम् । निरीक्ष्य क्रोधसंयुक्ता हन्तुं चक्रुर्मनोरथम् ॥ ४९ ॥

ଏପରି କହି ସମସ୍ତ ଅସୁର ହରି-ଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧରେ ଭରି ମନୋରଥାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।

Verse 50

कल्पान्तमेघनिर्घोषाः क्रोधसंरक्तलोचनाः । दंष्ट्रग्रैरसृजन्वह्निंम् सोऽदहत्काननं क्षणात् ॥ ५० ॥

କଳ୍ପାନ୍ତର ମେଘଗର୍ଜନ ପରି ଘୋଷ କରି, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହ ସେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଗ୍ରରୁ ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ିଲା; କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ବନକୁ ଦହିଦେଲା।

Verse 51

शतयोजनविस्तीर्णं नानाजीवसमाकुलम् । तेनैव दग्धा दैतेया ये प्रधर्षयितुं गताः ॥ ५१ ॥

ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ନାନାଜୀବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ବନ; ତାହାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଯାଇଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 52

सैवावशिष्टा जननी सुराणामब्दाच्छतादच्युतसक्तचिता । संरक्षिता विष्णुसुदर्शनेन दैत्यान्तकेन स्वजनानुकम्पिना ॥ ५२ ॥

କେବଳ ସେଇ—ସୁରମାତା—ଅଚ୍ୟୁତରେ ଆସକ୍ତ ଚିତ୍ତା—ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ; ସ୍ୱଜନାନୁକମ୍ପୀ, ଦୈତ୍ୟାନ୍ତକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ ତାଙ୍କୁ ଶତବର୍ଷ ରକ୍ଷା କଲା।

Verse 53

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गोत्पत्तौ बलिकृतदेवपराजयवर्णनन्नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ‘ଗଙ୍ଗୋତ୍ପତ୍ତି ଓ ବଲିକୃତ ଦେବପରାଜୟ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।