The Pañcarātra Vow (Haripañcaka Vrata): Observance from Śukla Ekādaśī to Pūrṇimā

Verse 1

सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः । दुर्लभं सर्वलोकेषु विख्यातं हरिपञ्चकम् ॥ १ ॥

ସନକ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରତ କହିବି; ହେ ନାରଦ, ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣ। ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ‘ହରିପଞ୍ଚକ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ।

Verse 2

नारीणां च नराणां च सर्वदुःखनिवारणम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां निदानं मुनिसत्तम ॥ २ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ନାରୀ ଓ ନର—ଉଭୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରେ; ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୋକ୍ଷର ନିଦାନ ଅଟେ।

Verse 3

सर्वाभीष्टप्रदं चैव सर्वव्रतफलप्रदम् । मार्गशीर्षे सिते पक्षे दशम्यां नियतेन्द्रियः ॥ ३ ॥

ଏହା ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରତର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦଶମୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂୟମ କରି ଏହା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

कुर्यात्स्नानादिकं कर्म दन्तधावनपूर्वकम । कृत्वा देवार्चनं सम्यक्तथा पञ्च महाध्वरान् ॥ ४ ॥

ଦାନ୍ତଧାବନ ପୂର୍ବକ ସ୍ନାନାଦି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନ ସମ୍ୟକ୍ କରି, ପଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ (ପଞ୍ଚ ମହାଧ୍ୱର) ମଧ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

एकाशी च भवेत्तस्मिन् दिने नियममास्थिताः । ततः प्रातः समुत्थाय ह्येकादश्यां मुनीश्वरः ॥ ५ ॥

ସେହି ଦିନ ନିୟମ-ସଂଯମ ଧାରଣ କରି ଏକଥର ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବେ। ପରେ ଏକାଦଶୀର ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ମୁନୀଶ୍ୱର ବିଧିପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବେ।

Verse 6

स्नानं कृत्वा यथाचारं हरिं चैवार्चयेद्गृहे । स्नापयेद्देवदेवेशं पञ्चामृतविधानतः ॥ ६ ॥

ଆଚାରମତେ ସ୍ନାନ କରି ଗୃହେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ। ଏବଂ ପଞ୍ଚାମୃତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଦେବଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବେ।

Verse 7

अर्चयेत्परया भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैश्च प्रदक्षिणैः ॥ ७ ॥

ପରମ ଭକ୍ତିରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରିବେ; ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ତାମ୍ବୂଳ ଦେଇ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ମଧ୍ୟ କରିବେ।

Verse 8

संपूज्य देवदेवेशमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । नमस्ते ज्ञानरूपाय ज्ञानदाय नमोऽस्तुते ॥ ८ ॥

ଦେବଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ—“ହେ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଜ୍ଞାନଦାତା! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର—ମୋର ପ୍ରଣାମ।”

Verse 9

नमस्ते सर्वरूपाय सर्वसिद्धिप्रदायिने । एवं प्रणम्य देवेशं वासुदेवं जनार्दनम् ॥ ९ ॥

ହେ ସର୍ବରୂପ! ହେ ସର୍ବସିଦ୍ଧିପ୍ରଦାତା! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଏହିପରି ଦେବେଶ୍ୱର ବାସୁଦେବ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଭକ୍ତି ଅର୍ପଣ କରିବେ।

Verse 10

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण ह्युपवासं समर्पयेत् । पञ्चरात्रं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव ॥ १० ॥

ପରେ କୁହାଯିବା ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଉପବାସବ୍ରତ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। “ଆଜିଠାରୁ, ହେ କେଶବ, ପାଞ୍ଚ ରାତି ମୁଁ ନିରାହାର ରହିବି।”

Verse 11

त्वदाज्ञया जगत्स्वामिन्ममाभीष्टप्रदो भव । एवं समाप्य देवस्य उपवासं जितेन्द्रियः ॥ ११ ॥

ହେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ! ତୁମ ଆଜ୍ଞାଦ୍ୱାରା ମୋର ଅଭୀଷ୍ଟ ଦାତା ହେଉ। ଏଭଳି ଦେବଙ୍କ ଉପବାସ ସମାପ୍ତ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ହୋଇ (ଭକ୍ତ ରହେ)।

Verse 12

रात्रौ जागरणं कुर्यादेकादश्यामथो द्विज । द्वादश्यां च त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः ॥ १२ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏକାଦଶୀ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ତ୍ରୟୋଦଶୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହ (ଏହିପରି କରିବା)।

Verse 13

पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यमेवं विष्ण्वर्चनं मुने । एकादश्यां पौर्णमास्यां कर्त्तव्यं जागरं तथा ॥ १३ ॥

ହେ ମୁନେ! ଏହିପରି ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। ଏକାଦଶୀ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ—ଦୁହିଁ ଦିନରେ—ଜାଗରଣ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବା।

Verse 14

पञ्चामृतादिपूजा तु सामान्या दिनपञ्चसु । क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पौर्णमास्यां तु शक्तितः । तिलहोमश्च कर्त्तव्यस्तिलदानं तथैव च ॥ १४ ॥

ପଞ୍ଚାମୃତାଦି ପୂଜା ପାଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ସାଧାରଣ ବିଧି। କିନ୍ତୁ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଯଥାଶକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କ୍ଷୀରରେ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ; ତିଳହୋମ ଓ ତିଳଦାନ ମଧ୍ୟ କରିବା।

Verse 15

ततः षष्टे दिने प्राप्ते निर्वत्यं स्वाश्रमक्रियाम् । संप्राश्य पञ्चगव्यं च पूजयेद्विधिवद्धरिम् ॥ १५ ॥

ତତଃ ଷଷ୍ଠ ଦିନ ଆସିଲେ, ନିଜ ଆଶ୍ରମର ନିୟତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କରି, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପ୍ରାଶନ କରି, ବିଧିମତେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।

Verse 16

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विभवे सत्यवारितम् । ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १६ ॥

ତାପରେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ସତ୍ୟବାକ୍ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ; ପରେ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ, ବାକ୍-ସଂଯମ ରଖି, ନିଜେ ଭୁଞ୍ଜିବ।

Verse 17

एवं पौषादिमासेषु कार्त्तिकान्तेषु नारद । शुक्लपक्षे व्रतं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना नरः ॥ १७ ॥

ହେ ନାରଦ! ଏହିପରି ପୌଷ ଆଦି ମାସରୁ କାର୍ତ୍ତିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ବ୍ରତ କରିବ।

Verse 18

एवं संवत्सरं कार्यं व्रतं पापप्रणाशनम् । पुनः प्राप्ते मार्गशीर्षे कुर्यादुद्यापनं व्रती ॥ १८ ॥

ଏହିପରି ପାପନାଶକ ଏହି ବ୍ରତଟି ଏକ ସମ୍ବତ୍ସର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ପୁନର୍ବାର ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସ ଆସିଲେ ବ୍ରତୀ ତାହାର ଉଦ୍ୟାପନ (ସମାପନ କ୍ରିୟା) କରିବ।

Verse 19

एकादश्यां निराहारो भवेत्पूर्वमिव द्विज । द्वादश्यां पञ्चगव्यं च प्राशयेत्सुसमाहितः ॥ १९ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏକାଦଶୀରେ ପୂର୍ବବତ୍ ନିରାହାର ରହିବ; ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଶନ କରିବ।

Verse 20

गन्धपुष्पादिभिः सम्यग्देवदेवं जनार्दनम् । अभ्यर्च्योपायनं दद्याद्ब्राह्यणाय जितेन्द्रियः ॥ २० ॥

ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉପାୟନ ଦାନ କର।

Verse 21

पायसं मधुसंमिश्रं घृतयुक्तं फलान्वितम् । सुगन्धजलसंयुक्तं पूर्णकुम्भं सदक्षिणम् ॥ २१ ॥

ମଧୁମିଶ୍ରିତ, ଘୃତଯୁକ୍ତ, ଫଳସହିତ ପାୟସ ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ—ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହ—ଅର୍ପଣ କର।

Verse 22

वस्त्रेणाच्छादितं कुम्भं पञ्चरत्नसमन्वितम् । दद्यादध्यात्मविदुषे ब्राह्मणाय मुनीश्वर ॥ २२ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ବସ୍ତ୍ରରେ ଆଛାଦିତ ଓ ପଞ୍ଚରତ୍ନସମନ୍ୱିତ କୁମ୍ଭଟିକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମବିଦ୍ୟାବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କର।

Verse 23

सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वव्यापिन्सनातन । परमान्नप्रदानेन सुप्रीतो भव माधव ॥ २३ ॥

ହେ ସର୍ବାତ୍ମନ୍, ସର୍ବଭୂତେଶ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସନାତନ ମାଧବ! ଏହି ପରମ ଅନ୍ନଦାନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ।

Verse 24

अनेन पायसं दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । शक्तितो बन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २४ ॥

ଏହି ପ୍ରକାରେ ପାୟସ ଦାନ କରି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଅ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଭୁଞ୍ଜ, ବାକ୍‌ସଂଯମ ରଖି।

Verse 25

व्रतमेतत्तु यः कुर्याद्धरिपञ्चकसंज्ञितम् । न तस्य पुनरावृत्तिर्ब्रह्यलोकात्कदाचन ॥ २५ ॥

ଯେ ଭକ୍ତ ‘ହରିପଞ୍ଚକ’ ନାମକ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ, ତାହାର ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ପୁନରାବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 26

व्रतमेतत्प्रकर्त्तव्यमिच्छद्भिर्मोक्षमुत्तम् । समस्तपापकान्तारदावानलसमं द्विज ॥ २६ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେମାନେ ଉତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପରୂପ ଅରଣ୍ୟକୁ ଦହାଇଦେବା ଦାବାନଳ ସମାନ।

Verse 27

गवां कोटिसहस्त्राणि दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात् । तत्फलं लभ्यते पुम्भिरेतस्मादुपवासतः ॥ २७ ॥

କୋଟି-ସହସ୍ର ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ଏହି ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପାଏ।

Verse 28

यस्त्वेतच्छृणुयाद्भक्त्या नारायणपरायणः । स मुच्यते महाघोरैः तापकानां च कोटिभिः ॥ २८ ॥

ନାରାୟଣପରାୟଣ ହୋଇ ଭକ୍ତିରେ ଯେ ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ମହାଘୋର ତାପରୁ—ହଁ, କୋଟି କୋଟି କ୍ଲେଶରୁ ମଧ୍ୟ—ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 29

इति श्रीबृहन्नांरदीयपुराणं पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने मार्गशीर्षशुल्कैकादशीमासभ्य पौर्णिमापर्यन्तं पञ्चरात्रिव्रतं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମ ପାଦରେ, ବ୍ରତାଖ୍ୟାନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରୁ ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ‘ପଞ୍ଚରାତ୍ରି ବ୍ରତ’ ନାମକ ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।