The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgāmāhātmya)

Verse 1

सूत उवाच । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं श्रुत्वा प्रीतस्तु नारदः । पुनः पप्रच्छ सनकं ज्ञानविज्ञानपारगम् ॥ १ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନପାରଗ ସନକଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ॥୧॥

Verse 2

नारद उवाच । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । परया दयया तथवं ब्रूहिं शास्त्रार्थपारग ॥ २ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପାରଗ! ପରମ ଦୟା କରି ମୋତେ କୁହ—କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର କେଉଁଟି? ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ କେଉଁଟି? ॥୨॥

Verse 3

सनक उवाच । शुणु ब्रह्मन्तरं गुह्यं सर्वसंपत्करं परम् । दुःस्वन्पनाशनं पुण्यं धर्म्यं पापहरं शुभम् ॥ ३ ॥

ସନକ କହିଲେ—ଶୁଣ, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଅନ୍ତରତତ୍ତ୍ୱ ପରମ ଓ ସର୍ବସମ୍ପତ୍କର; ଏହା ଦୁଷ୍ସ୍ୱପ୍ନନାଶକ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଧର୍ମ୍ୟ, ପାପହର ଓ ଶୁଭକର ॥୩॥

Verse 4

श्रोतव्यं मुनिभिर्नित्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वरोगप्रशमनमायुर्वर्ध्दनकारणम् ॥ ४ ॥

ଏହା ମୁନିମାନେ ନିତ୍ୟ ଶୁଣିବା ଉଚିତ; ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହବାଧା ନିବାରେ, ସମସ୍ତ ରୋଗ ଶମନ କରେ ଏବଂ ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ ॥୪॥

Verse 5

क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । गङ्गायमुनयोर्योगं वदन्ति परमर्षयः ॥ ५ ॥

କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ—ଏହିପରି ପରମର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନାର ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମ।

Verse 6

सितासितोदकं तीर्थं ब्रह्माद्याः सर्वदेवताः । मुनयो मनवश्चैव सेवन्ते पुण्यकाङ्क्षिणः ॥ ६ ॥

‘ସିତାସିତୋଦକ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମୁନି ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ—ପୁଣ୍ୟକାମନାରେ—ଏହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି।

Verse 7

गङ्गा पुण्यनदी ज्ञेया यतो विष्णुपदोद्भवा । रविजा यमुना ब्रह्मंस्तयोर्योगः शुभावहः ॥ ७ ॥

ଗଙ୍ଗାକୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟନଦୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ବିଷ୍ଣୁପାଦରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯମୁନା ସୂର୍ଯ୍ୟଜ; ଦୁହିଁଙ୍କ ସଙ୍ଗମ ଶୁଭଦାୟକ।

Verse 8

स्मृतार्तिनाशिनी गङ्गा नदीनां प्रवरा मुने । सर्वपापक्षयकरी सर्वोपद्रवनाशिनी ॥ ८ ॥

ହେ ମୁନେ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଦୁଃଖ ନାଶ କରନ୍ତି। ସେ ସର୍ବପାପକ୍ଷୟକାରିଣୀ ଓ ସର୍ବ ଉପଦ୍ରବନାଶିନୀ।

Verse 9

यानि क्षेत्राणि पुण्यानि समुद्रान्ते महीतले । तेषां पुण्यतमं ज्ञेयं प्रयागाख्यं महामुने ॥ ९ ॥

ହେ ମହାମୁନେ, ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ପ୍ରୟାଗ’ ନାମକ ସ୍ଥାନଟି ସର୍ବାଧିକ ପୁଣ୍ୟତମ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 10

इयाज वेधा यज्ञेन यत्र देवं रमापतिम् । तथैव मुनयः सर्वे चक्रश्च विविधान्मखान् ॥ १० ॥

ସେଠାରେ ବେଧା (ବିଧାତା) ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ରମାପତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ; ତଥା ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଖ-ଯଜ୍ଞ କଲେ।

Verse 11

सर्वतीर्थाभिषेकाणि यानि पुण्यानि तानि वै । गङ्गाबिन्द्वभिषेकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ११ ॥

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ-ଅଭିଷେକରୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ତାହା ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଅଭିଷେକ ପୁଣ୍ୟର ଷୋଡଶମାଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ।

Verse 12

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शते स्थितः । सोऽपि मुच्येत पापेभ्यः किमु गङ्गाभिषेकवान् ॥ १२ ॥

ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ‘ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା’ ବୋଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ତେବେ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଅଭିଷିକ୍ତ/ସ୍ନାତ ବ୍ୟକ୍ତିର କଥା କହିବାକୁ କଣ!

Verse 13

विष्णुपादोद्भवा देवी विश्वेश्वरशिरः स्थिता । संसेव्या मुनिभिर्देवः किं पुनः पामरैर्जनै ॥ १३ ॥

ହେ ଦେବୀ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶିରରେ ଅବସ୍ଥିତ ତୁମେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେବିତ; ତେବେ ସାଧାରଣ ଲୋକେ କେତେ ଅଧିକ ଭକ୍ତିରେ ବନ୍ଦନା କରିବା ଉଚିତ!

Verse 14

यत्सैकतं ललाटे तु ध्रियते मनुजोत्तमैः । तत्रैव नेत्रं विज्ञेयं विध्यर्द्धाधः समुज्ज्वलत् ॥ १४ ॥

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଲଲାଟରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକା/ବାଳୁକାର ତିଳକ ଯେଉଁଠି ରହେ, ସେଠି ଭୌହ-ରେଖାରୁ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଉପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ନେତ୍ର ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 15

यन्मज्जनं महापुण्यं दुर्लभं त्रिदिवौकसाम् । सारूप्यदायकं विष्णोः किमस्मात्कथ्यते परम ॥ १५ ॥

ସେହି ପବିତ୍ରସ୍ଥାନରେ ମଜ୍ଜନ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ତ୍ରିଦିବବାସୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାରୂପ୍ୟ ଦେଉଛି—ଏହାଠାରୁ ପରେ କ’ଣ କହିବା?

Verse 16

यत्र स्नाताः पापिनोऽपि सर्वपापविवर्जिताः । महद्विमानमारूढाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ १६ ॥

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ମହାବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 17

यत्र स्नाता महात्मानः पितृमातृकुलानि वै । सहस्राणि समुद्धृत्य विष्णुलोके व्रजन्ति वै ॥ १७ ॥

ଯେଉଁଠାରେ ମହାତ୍ମା ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେମାନେ ପିତୃକୁଳ ଓ ମାତୃକୁଳର ସହସ୍ର ସହସ୍ର ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 18

स स्नातः सर्वतीर्थेषु यो गङ्गां स्मरति द्विज । पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषु स्थितवान्नात्र संशयः ॥ १८ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମାନେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଛି; ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଛି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 19

यत्र स्नातं नरं दृष्ट्वा पापोऽपि स्वर्गभूमिभाक् । मदङ्गस्पर्शेमात्रेण देवानामाधिपो भवेत् ॥ १९ ॥

ସେହି ପବିତ୍ରସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ନରକୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ପାପୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ; ଏବଂ ମୋ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ କେହି ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ହୋଇପାରେ।

Verse 20

तुलसीमूलसंभूता द्विजपादोद्भवा तथा । गङ्गोद्भवा तु मृल्लोकान्नयत्यच्युतरूपताम् ॥ २० ॥

ତୁଳସୀର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୃତ୍ତିକା, ତଥା ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କ ପାଦରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ମୃତ୍ତିକା, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଗଙ୍ଗାଜନ୍ୟ ପବିତ୍ର ମାଟି—ଏହା ଏହି ଲୋକର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 21

गङ्गा च तुलसी चैव हरिभक्तिरचञ्चला । अत्यन्तदुर्ल्लभा नॄणां भक्तिर्द्धर्मप्रवक्तरि ॥ २१ ॥

ଗଙ୍ଗା, ତୁଳସୀ ଏବଂ ହରିପ୍ରତି ଅଚଞ୍ଚଳ ଭକ୍ତି—ଏଗୁଡ଼ିକ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଏବଂ ସଦ୍ଧର୍ମ ପ୍ରବକ୍ତା ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 22

सद्धर्मवक्तुः पदसंभवां मृदं गङ्गोद्भवां चैव तथा तुलस्याः । मूलोद्भवां भक्तियुतो मनुष्यो धृत्वा शिरस्येति पदं च विष्णोः ॥ २२ ॥

ସଦ୍ଧର୍ମ ପ୍ରବକ୍ତାଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନଜାତ ମୃତ୍ତିକା, ଗଙ୍ଗାଜନ୍ୟ ମୃତ୍ତିକା ଏବଂ ତୁଳସୀମୂଳଜାତ ମୃତ୍ତିକା—ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶିରେ ଧାରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁପଦ (ଧାମ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 23

कदा यास्याम्यहं गङ्गां कदा पश्यामि तामहम् । वाञ्च्छत्यपि च यो ह्येवं सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् ॥ २३ ॥

“ମୁଁ କେବେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯିବି? କେବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି?”—ଏପରି ଭାବେ କେବଳ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 24

गङ्गाया महिमा ब्रह्मन्वक्तुं वर्षशतैरपि । न शक्यते विष्णुनापि किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २४ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗଙ୍ଗାର ମହିମାକୁ ଶତଶତ ବର୍ଷ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିହେବ ନାହିଁ—ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ ବହୁ କଥା କହି କ’ଣ କରିପାରିବେ?

Verse 25

अहो माया जगत्सर्वं मोहयत्येतदद्भुतम् । यतो वै नरकं यान्ति गङ्गानाम्नि स्थितेऽपि हि ॥ २५ ॥

ଆହା! କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ମାୟା ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରେ; ତେଣୁ ‘ଗଙ୍ଗା’ ନାମଧାରୀ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 26

संसारदुःख विच्छेदि गङ्गानाम प्रकीर्तितम् । तथा तुलस्या भक्तिश्च हरिकीर्तिप्रवक्तरि ॥ २६ ॥

ଗଙ୍ଗାନାମକୁ ସଂସାରଦୁଃଖ ଛେଦକ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ କରାଯାଇଛି; ସେପରି ତୁଳସୀରେ ଭକ୍ତି ଏବଂ ହରିକୀର୍ତି ପ୍ରବଚନକାରୀ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ (ପରମ ପାବନ) ଅଟେ।

Verse 27

सकृदप्युच्चरेद्यस्तु गङ्गेत्येवाक्षरद्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २७ ॥

ଯେ କେହି ଏକଥର ମଧ୍ୟ ‘ଗଙ୍ଗା’ ଏହି ଦ୍ୱିଅକ୍ଷର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 28

योजनत्रितयं यस्तु गङ्गायामधिगच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं समेति हि ॥ २८ ॥

ଯେ ଗଙ୍ଗାତଟେ ତିନି ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗମନ କରେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 29

सेयं गङ्गा महापुण्या नदी भक्त्या निषेविता । मेषतौलिमृगार्केषु पावयत्यखिलं जगत् ॥ २९ ॥

ଏହି ଗଙ୍ଗା ମହାପୁଣ୍ୟମୟୀ ନଦୀ, ଯାହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ନିଷେବା କରାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ, ତୁଳା ଓ ମୃଗରେ ଥିବାବେଳେ ସେ ଅଖିଳ ଜଗତକୁ ପାବନ କରେ।

Verse 30

गोदावरी भीमरथी कृष्णा रेवा सरस्वती । तुङ्गभद्रा च कावेरी कालिन्दी बाहुदा तथा ॥ ३० ॥

ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ରେବା (ନର୍ମଦା), ସରସ୍ୱତୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, କାବେରୀ, କାଲିନ୍ଦୀ (ଯମୁନା) ଏବଂ ବାହୁଦା—ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 31

वेत्रवती ताम्रपर्णी सरयूश्च द्विजोत्तम । एवमादिषु तीर्थेषु गङ्गा मुख्यतमा स्मृता ॥ ३१ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ବେତ୍ରବତୀ, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ସରୟୂ ଆଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ମୁଖ୍ୟତମା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 32

यथा सर्वगतो विष्णुर्जगव्द्याप्य प्रतिष्टितः । तथेयं व्यापिनी गङ्गा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ३२ ॥

ଯେପରି ସର୍ବଗତ ବିଷ୍ଣୁ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେପରି ଏହି ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 33

अहो गङ्गा जगद्धात्री स्नानपानादिभिर्जगत् । पुनाति पावनीत्येषा न कथं सेव्यते नृभिः ॥ ३३ ॥

ଆହୋ! ଗଙ୍ଗା ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ; ସ୍ନାନ, ପାନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ‘ପାବନୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିବା ସେଇ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟ କାହିଁକି ସେବନ କରନ୍ତି ନାହିଁ?

Verse 34

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । वाराणसीति विख्यातं सर्वदेवनिषेवितम् ॥ ३४ ॥

ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର। ଏହା ‘ବାରାଣସୀ’ ବୋଲି ବିଖ୍ୟାତ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷେବିତ।

Verse 35

ते एव श्रवणे धन्ये संविदाते बहुश्रुतम् । इह श्रुतिमतां पुंसां काशी याभ्यां श्रुताऽसकृत् ॥ ३५ ॥

ଶ୍ରବଣ କରୁଥିବା ସେଇ ଦୁଇ କାନ ଧନ୍ୟ; କାରଣ ସେମାନେ ବହୁଶ୍ରୁତ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଲୋକରେ ଶ୍ରୁତିମାନ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଶୀ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣାଯାଇ ସ୍ତୁତ ହୁଏ।

Verse 36

ये यं स्मरन्ति संस्थानमविमुक्तं द्विजोत्तमम् । निर्धूतसर्वपापास्ते शिवलोकं व्रजन्ति वै ॥ ३६ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ନାମକ ଏହି ପବିତ୍ର ଧାମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାମାନେ ସର୍ବପାପ ନିର୍ଧୂତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 37

योजनानां शतस्थोऽपि अविमुक्तं स्मरेद्यदि । बहुपातकपूर्णोऽपि पदं गच्छत्यनामयम् ॥ ३७ ॥

ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ଅବିମୁକ୍ତକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ତେବେ ସେ—ବହୁ ପାତକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଦୁଃଖହୀନ, ଅନାମୟ ପରମ ପଦକୁ ପାଏ।

Verse 38

प्राणप्रयाणसमये योऽविमुक्तं स्मरेद्द्विज । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शैवं पदमवाप्नुयात् ॥ ३८ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ପ୍ରାଣପ୍ରୟାଣ ସମୟରେ ଯେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପାଏ।

Verse 39

काशीस्मरणजं पुण्यं भुक्त्वा स्वर्गे तदन्ततः । पृथिव्यामेकराड् भूत्वा काशीं प्राप्य च मुक्तिभाक् ॥ ३९ ॥

କାଶୀ-ସ୍ମରଣଜନିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ କରି, ତାହା ଶେଷ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ଏକଛତ୍ର ରାଜା ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଏ; ପୁନଃ କାଶୀକୁ ପାଇ ମୁକ୍ତିର ଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 40

बहुनात्र किमुक्तेन वाराणस्या गुणान्प्रति । नामापि गृह्णातां काश्याश्चतुर्वर्गो न दूरतः ॥ ४० ॥

ଏଠାରେ ବାରାଣସୀର ଗୁଣ କଥା ବହୁତ କହି କଣ ଲାଭ? ଯେ କେବଳ କାଶୀର ନାମ ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଚତୁର୍ବର୍ଗ ଦୂର ନୁହେଁ।

Verse 41

गङ्गायमुनयोर्योगोऽधिकः काश्या अपि द्विज । यस्य दर्शनमात्रेण नरा यान्ति परां गतिम् ॥ ४१ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନାର ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମ କାଶୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯାହାର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ନରମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି।

Verse 42

मकरस्थे रवौ गङ्गा यत्र कुत्रावगाहिता । पुनाति स्नानपानाद्यैर्नयन्तीन्द्रपुरं जगत् ॥ ४२ ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବାବେଳେ ଗଙ୍ଗାରେ ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ନାନ-ପାନ ଆଦି ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ସେ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 43

यो गङ्गां भजते नित्यं शंकरो लोकशंकरः । लिङ्गरूपीं कथं तस्या महिमा परिकीर्त्यते ॥ ४३ ॥

ଲୋକଶଙ୍କର ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଗଙ୍ଗାକୁ ନିତ୍ୟ ଭଜନ କରନ୍ତି; ସେ ଲିଙ୍ଗରୂପିଣୀ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ମହିମା କିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୀର୍ତ୍ତନ ହେବ?

Verse 44

हरिरूपधरं लिङ्गं लिङ्गरूपधरो हरिः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृच्चानयोः कुधीः ॥ ४४ ॥

ଲିଙ୍ଗ ହରିରୂପ ଧାରଣ କରେ, ହରି ଲିଙ୍ଗରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେ ଭେଦ କରେ ସେ କୁବୁଦ୍ଧି।

Verse 45

अनादिनिधने देवे हरिशंकरसंज्ञिते । अज्ञानसागरे मग्ना भेदं कुर्वन्ति पापिनः ॥ ४५ ॥

ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ଦେବ, ଯିଏ ହରି ଓ ଶଙ୍କର ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଅଜ୍ଞାନସାଗରେ ଡୁବିଥିବା ପାପୀମାନେ ତାହାରେ ଭେଦ କରନ୍ତି।

Verse 46

यो देवो जगतामीशः कारणानां च कारणम् । युगान्ते निगदन्त्येतद्रुद्ररूपधरो हरिः ॥ ४६ ॥

ଯେ ଦେବ ଜଗତମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ଏବଂ କାରଣମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କାରଣ—ଯୁଗାନ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ‘ରୁଦ୍ରରୂପଧାରୀ ହରି’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 47

रुद्रो वै विष्णुरुपेण पालयत्यखिलंजगत् । ब्रह्मरुपेण सृजति प्रान्तेः ह्येतत्त्रयं हरः ॥ ४७ ॥

ରୁଦ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହିପରି (ଚକ୍ରାନ୍ତେ) ଏହି ତ୍ରୟ ହରଙ୍କର ହିଁ।

Verse 48

हरिशंकरयोर्मध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः । भेदं करोति सोऽभ्येति नरकं भृशदारुणम् ॥ ४८ ॥

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ହରି ଓ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭେଦ କରେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଏ।

Verse 49

हरं हरिं विधातारं यः पश्यत्येकरूपिणम् । स याति परमानन्दं शास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ४९ ॥

ଯେ ହର (ଶିବ), ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ଏକେ ରୂପ ଓ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦେଖେ, ସେ ପରମାନନ୍ଦକୁ ପାଏ—ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ।

Verse 50

योऽसावनादिः सर्वज्ञो जगतामादिकृद्विभुः । नित्यं संनिहितस्तत्र लिङ्गरूपी जनार्दनः ॥ ५० ॥

ସେଇ ଜନାର୍ଦନ ଅନାଦି, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜଗତମାନଙ୍କର ଆଦିକର୍ତ୍ତା ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ସନ୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 51

काशीविश्वेश्वरं लिङ्गं ज्योतिर्लिङ्गं तदुच्यते । तं दृष्ट्वा परमं ज्योतिराप्नोति मनुजोत्तमः ॥ ५१ ॥

କାଶୀର ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହା ଦର୍ଶନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ ପରମ ଜ୍ୟୋତି ପାଏ।

Verse 52

काशीप्रदक्षिणा येन कृता त्रैलोक्यपावनी । सप्तद्वीपासाब्धिशैला भूः परिक्रमितामुना ॥ ५२ ॥

ଯେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା କାଶୀ-ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ସେଇ ମୁନି ଯେନେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଦେଲେ।

Verse 53

धातुमृद्दारपाषाणलेख्याद्या मूर्तयोऽमलाः । शिवस्य वाच्युतस्यापि तासु संनिहितो हरिः ॥ ५३ ॥

ଧାତୁ, ମାଟି, କାଠ, ପାଷାଣ କିମ୍ବା ଲେଖ୍ୟ/ଚିତ୍ରିତ ଆଦିରୁ ତିଆରି ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ନିର୍ମଳ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଶିବଙ୍କର ହେଉ କି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କର—ତାହାରେ ହରି ସନ୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 54

तुलसीकाननं यत्र यत्र पह्मवनं द्विजा । पुराणपठनं यत्र यत्र संनिहितो हरिः ॥ ५४ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ-କାନନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ପଦ୍ମ-ବନ ଅଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ପୁରାଣ-ପାଠ ହୁଏ—ସେଠି ସେଠି ନିଶ୍ଚୟ ହରି ସନ୍ନିହିତ।

Verse 55

पुराणसंहितावक्ता हरिरित्यभिधीयते । तद्भक्तिं कुर्वतां नॄणां गङ्गास्नानं दिने दिने ॥ ५५ ॥

ପୁରାଣସଂହିତାର ବକ୍ତା ସ୍ୱୟଂ ହରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 56

पुराणश्रवणे भक्तिर्गङ्गास्नानसमा द्विज । तद्वक्तरि च या भक्तिः सा प्रयागोपमा स्मृता ॥ ५६ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣରେ ଯେ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମେ, ତାହା ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମାନ। ଏବଂ ସେହି ପୁରାଣର ବକ୍ତା ପ୍ରତି ଯେ ଭକ୍ତି, ତାହା ପ୍ରୟାଗ ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 57

पुराणधर्मकथनैर्यः समुद्धरते जगत् । संसारसागरे मग्नं स हरिः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥

ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମକଥା ଦ୍ୱାରା ସଂସାରସାଗରେ ମଗ୍ନ ଜଗତକୁ ଯିଏ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ସେହି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 58

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः । नास्ति विष्णुसमं दैवं नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ५८ ॥

ଗଙ୍ଗା ସମାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ; ମାତା ସମାନ କୌଣସି ଗୁରୁ ନାହିଁ; ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ କୌଣସି ଦେବ ନାହିଁ; ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ।

Verse 59

वर्णानां ब्राह्मणः श्रेष्टस्तारकाणां यथा शशी । यथा पयोधिः सिन्धूनां तथा गङ्गा परा स्मृता ॥ ५९ ॥

ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶଶୀ (ଚନ୍ଦ୍ର)। ଏବଂ ଯେପରି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ର ମହାନ, ସେପରି ଗଙ୍ଗାକୁ ପରମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 60

नास्ति शान्तिसमो बन्धुर्नास्ति सत्यात्परं तपः । नास्ति मोक्षात्परो लाभो नास्ति गङ्गासमा नदी ॥ ६० ॥

ଶାନ୍ତି ସମ ମିତ୍ର କେହି ନାହିଁ; ସତ୍ୟଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପ ନାହିଁ। ମୋକ୍ଷଠାରୁ ବଡ଼ ଲାଭ ନାହିଁ; ଗଙ୍ଗା ସମ ନଦୀ ନାହିଁ।

Verse 61

गङ्गायाः परमं नाम पापारण्यदवानलः । भवव्याधिहरा गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयत्नतः ॥ ६१ ॥

ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପରମ ନାମ ‘ପାପାରଣ୍ୟଦାବାନଳ’ ଅଟେ। ଗଙ୍ଗା ଭବ-ବ୍ୟାଧି ହରନ୍ତି; ତେଣୁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ସେବା-ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

गायत्री जाह्नवी चोभे सर्वपापहरे स्मृते । एतयोर्भक्तिहीनो यस्तं विद्यात्पतितं द्विज ॥ ६२ ॥

ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଜାହ୍ନବୀ—ଉଭୟ—ସର୍ବପାପହରିଣୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯେ ଏ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିହୀନ, ତାକୁ ପତିତ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 63

गायत्री छन्दसां माता माता लोकस्य जाह्नवी । उभे ते सर्वपापानां नाशकारणतां गते ॥ ६३ ॥

ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ମାତା, ଜାହ୍ନବୀ ଲୋକର ମାତା। ଏ ଉଭୟ ସର୍ବ ପାପନାଶର କାରଣ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 64

यस्य प्रसन्ना गायत्री तस्य गङ्गा प्रसीदति । विष्णुशक्तियुते ते द्वे समकामप्रसिद्धेदे ॥ ६४ ॥

ଯାହାପ୍ରତି ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରସନ୍ନ, ତାହାପ୍ରତି ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏ ଦୁଇଁଜଣ ଇଷ୍ଟକାମ ସିଦ୍ଧି ଦେବାରେ ସମାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 65

धर्मार्थकामरूपाणां फलरुपे निरञ्जने । सर्वलोकानुग्रहार्थं प्रवर्तेते महोत्तमे ॥ ६५ ॥

ହେ ନିରଞ୍ଜନ ପରମେଶ୍ୱର! ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରୂପେ ଯେ ଫଳ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ହେ ମହୋତ୍ତମ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ହିଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 66

अतीव दुर्ल्लभा नॄणां गायत्री जाह्नवी तथा । तथैव तुलसीभक्तिर्हरिभक्तिश्च सात्त्विकी ॥ ६६ ॥

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ—ଗାୟତ୍ରୀ-ଭକ୍ତି ଓ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ପୂଜା; ସେପରି ତୁଳସୀ-ଭକ୍ତି ଏବଂ ହରିଙ୍କ ସାତ୍ତ୍ୱିକ (ଶୁଦ୍ଧ) ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 67

अहो गङ्गा महाभागा स्मृता पापप्रणाशिनी । हरिलोकप्रदा दृष्टा पीता सारूप्यदायिनी । यत्र स्नाता नरा यान्ति विष्णोः पदमनुत्तमम् ॥ ६७ ॥

ଆହା! ମହାଭାଗା ଗଙ୍ଗା—ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାପନାଶିନୀ; ଦର୍ଶନେ ହରିଲୋକ ପ୍ରଦାତ୍ରୀ; ପାନ କଲେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାରୂପ୍ୟ ଦାୟିନୀ। ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରି ନରମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁତ୍ତମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 68

नारायणो जगद्धाता वासुदेवः सनातनः । गङ्गास्नानपराणां तु वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥ ६८ ॥

ନାରାୟଣ—ଜଗଦ୍ଧାତା ସନାତନ ବାସୁଦେବ—ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନରେ ପରାୟଣ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବାଞ୍ଛିତାର୍ଥର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 69

गङ्गाजलकणेनापि यः सिक्तो मनुजोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ ६९ ॥

ଗଙ୍ଗାଜଳର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ମନୁଜୋତ୍ତମ ସିକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 70

यद्बिन्दुसेवनादेव सगरान्वयसम्भवः । विसृज्य राक्षसं भावं संप्राप्तः परमं पदम् ॥ ७० ॥

ସେହି ପବିତ୍ର ବିନ୍ଦୁର କେବଳ ସେବନମାତ୍ରେ ସଗରବଂଶଜ ରାକ୍ଷସଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 71

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ‘ଗଙ୍ଗାମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।