Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

ସନକ କହିଲେ—ଏଭଳି କର୍ମପାଶରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଜୀବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗାଦି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ ପୁଣ୍ୟଭୋଗ ଅନୁଭବ କରି, ପରେ ପାପଫଳର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କର୍ମ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଶେଷ ବାସନା ସହ ଏହି ଲୋକକୁ ଫେରି, ସମସ୍ତ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁବାଧାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସ୍ଥାବରାଦି ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ବୃକ୍ଷ, ଗୁଲ୍ମ, ଲତା-ବଲ୍ଲୀ, ପର୍ବତ ଓ ତୃଣ ‘ସ୍ଥାବର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ମହାମୋହରେ ଆବୃତ।

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

ସ୍ଥାବର ଅବସ୍ଥାରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜଳସେଚନ କଲେ, ଯଥାଯଥ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନୁକୂଳ ସାମଗ୍ରୀର ବଳରେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉଷ୍ମାରେ ପକ୍କ ହୋଇ ସେମାନେ ଫୁଲିଉଠନ୍ତି। ପରେ ମୂଳରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁର ଜନ୍ମେ; ତାପରେ ପତ୍ର, କାଣ୍ଡ, ନାଳ ଆଦି ଉଦ୍ଭବେ; କାଣ୍ଡରେ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ଶେଷରେ ପୁଷ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

ସେହି ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ନିଷ୍ଫଳ, କେତେକ ଫଳର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍ପ ପକ୍କ ହେଲେ ସେହି ପୁଷ୍ପର ମୂଳରୁ ତୁଷ (ଉପରି ଆବରଣ/ଭୁସି) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ ସେଇ ତୁଷର ଭିତରେ, ଭୋଗକାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସଂସ୍କାର ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀର ବଳରେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ, ଔଷଧିରସ ପ୍ରବେଶ କରି କ୍ଷୀରଭାବ ଧାରଣ କରେ ଓ ସମୟ ଆସିଲେ ତଣ୍ଡୁଳାକାର (ଧାନ୍ୟକଣ) ହୁଏ। ଏଭଳି ଭୋଗ-ସଂସ୍କାର ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ଏକ ବର୍ଷରେ ଫଳବାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

ସ୍ଥାବର ଯୋନିରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ଦୀର୍ଘକାଳ ବାନରାଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୁଏ; କାଟାଯିବା, ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦହନ, ଶୀତ‑ତାପ ଆଦି ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଶେଷେ ମରେ। ପରେ କୃମି ହୋଇ ସଦା ଦୁଃଖବହୁଳ—ଅର୍ଧକ୍ଷଣ ବଞ୍ଚେ ଅର୍ଧକ୍ଷଣ ମରେ; ବଳବାନ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ତୀବ୍ର ପୀଡା ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; ଶୀତ‑ବାତ ଆଦି କ୍ଲେଶରେ ଅତ୍ୟଧିକ ପୀଡିତ, ନିତ୍ୟ ଭୁକ୍କା, ମଳ‑ମୂତ୍ରାଦି ମଧ୍ୟରେ ଘୁରି କେବଳ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

ତାପରେ ପଦ୍ମଯୋନି (ବ୍ରହ୍ମଲୋକ) ମଣ୍ଡଳକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବମାନେ ବଳବାନ ଆଘାତ ଓ ଭୟରେ ପୀଡିତ, ବୃଥା ଉଦ୍ବେଗରେ ଆବୃତ, କ୍ଷୁଧା‑ତୃଷ୍ଣା ସହି ନିତ୍ୟ ବନେ ଘୁରନ୍ତି। ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ବିଷୟାସକ୍ତିରେ ଆତୁର ହୁଅନ୍ତି; ବାତ ଆଦି ରୋଗ‑କ୍ଲେଶ ବହୁଳ। କେତେକ ଜନ୍ମରେ ତୃଣାଶନ, କେତେକରେ ମାଂସ ଓ ଅପବିତ୍ର ଆହାର, କେତେକରେ କନ୍ଦ‑ମୂଳ‑ଫଳ; ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୀଡା ଦେଇ ଦୁଃଖ ହିଁ ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

ଅଣ୍ଡଜ ଯୋନିରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ବାୟୁ, ମାଂସ ଓ ଅପବିତ୍ର ଆହାର ଭୋଗ କରି, ପରକୁ ପୀଡା ଦେବାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖବହୁଳ ରହନ୍ତି। ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁ ଯୋନିକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଜାତି‑ବିୟୋଗ, ଭାରୀ ଭାର ବୋହିବା, ପାଶାଦିରେ ବାନ୍ଧିବା, ପିଟାମାର, ହଳ ଆଦି ଧାରଣ—ଏମିତି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

ଏଭଳି ଅନେକ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଜୀବମାନେ କ୍ରମେ ମାନବଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କେତେକେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ସାଧାରଣ କ୍ରମକୁ ଉଲ୍ଲଂଘି ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ଲଭନ୍ତି।

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

କେତେକେ ମାନବଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ବରଂ ଚର୍ମକାର, ଚଣ୍ଡାଳ, ବ୍ୟାଧ, ନାପିତ, ରଜକ, କୁମ୍ଭକାର, ଲୋହକାର, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକାର, ତନ୍ତୁବାୟ, ସୌଚିକ (ଦର୍ଜି), ଜଟିଳ, କଥିତ ‘ସିଦ୍ଧ’, ଧାବକ, ଲେଖକ, ଭୃତକ, କର‑ଆଦାୟକାରୀ, ନୀଚ ଭୃତ୍ୟ ଆଦି ନୀଚ/କଠୋର ବୃତ୍ତିରେ, କିମ୍ବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ, ଅଥବା ହୀନାଙ୍ଗ‑ଅଧିକାଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥାରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ସେମାନେ ଜ୍ୱର, ଦାହ, ଶୀତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ‑ବିକାର, ଗୁଲ୍ମ, ଏବଂ ପାଦ‑ଚକ୍ଷୁ‑ଶିର‑ଗର୍ଭ‑ପାର୍ଶ୍ୱ ବେଦନା ଆଦି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷର ସଂଯୋଗ ହୁଏ, ସେହି କ୍ଷଣରେ ବୀର୍ୟ ଗର୍ଭାଶୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, କର୍ମବଶ ଦେହୀ ଜୀବ ବୀର୍ୟ ସହ ଜରାୟୁରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁକ୍ର-ଶୋଣିତ କଲଲ-ରୂପ ଭ୍ରୂଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

ଜୀବ ଏହି ବୀଜରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ପାଞ୍ଚ ଦିନରେ ତାହା କଲଲ (ଜେଲି-ସଦୃଶ ପିଣ୍ଡ) ହୁଏ। ଅର୍ଧମାସରେ ଆହୁରି ବଢ଼େ; ଏକ ମାସରେ ପଲ୍ୱଲ-ରୂପ ହୋଇ ପ୍ରାଦେଶ-ମାତ୍ର (ହାତ ମାପ) ହୁଏ।

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

ତାହାପରେ ବାୟୁବେଗରେ, ଚେତନା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମାତୃଗର୍ଭରେ ଭ୍ରମଣ କରେ; କାରଣ ଅସହ୍ୟ ତାପ ଓ କେଶାଦି ସ୍ପର୍ଶରୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଭ୍ରୂଣ କେବଳ ମନୁଷ୍ୟାକାରର ରୂପରେଖା ପାଏ। ତୃତୀୟ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ହାତ-ପା ଆଦି ଅବୟବ ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଚାରି ମାସ ଗଲେ ସମସ୍ତ ଅବୟବର ସନ୍ଧି-ବିଭାଗର ପରିଚୟ ହୁଏ। ପାଞ୍ଚମାସରେ ନଖ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଛଅମାସରେ ନଖସନ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ନାଭିନାଳ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ, ଅଶୁଚି ମୂତ୍ରରେ ସିକ୍ତ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ, ଜରାୟୁରେ ବନ୍ଧିତ—ରକ୍ତ, ଅସ୍ଥି, କୃମି, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା, ସ୍ନାୟୁ, କେଶ ଆଦିରେ ଦୂଷିତ ଏହି ନିନ୍ଦ୍ୟ ଶରୀରରେ ସେ ବସେ। ନିଜକୁ ଏପରି ମଲିନ ଦେହରେ ଏବଂ ମାତାକୁ କଟୁ, ଅମ୍ଲ, ଲବଣ ଓ ଅତ୍ୟୁଷ୍ଣ ଭୋଜନରେ ଦଗ୍ଧ ଦେଖି, ଦେହୀ ଜୀବ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମରଣବଳରେ ପୂର୍ବେ ଭୋଗିଥିବା ନରକଦୁଃଖ ସ୍ମରେ; ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖରେ ଦହ୍ୟମାନ ଏବଂ ମାତୃଦେହର ଅତିମୂତ୍ରାଦି ରୁକ୍ଷ ମଳରେ ଦହିତ ହୋଇ, ମନରେ ମୂର୍ଛାସଦୃଶ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

ହାୟ! ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଦାସ, ସନ୍ତାନ, ମିତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଘର, କ୍ଷେତ୍ର, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଆଦିରେ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ, ଏବଂ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପୋଷଣାର୍ଥେ, ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ପରଧନ-କ୍ଷେତ୍ରାଦିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ହରଣ କରୁଥିଲି। କାମାନ୍ଧ ହୋଇ ପରସ୍ତ୍ରୀ-ହରଣାଦି କର୍ମ କରି ମହାପାପ ଆଚରିଲି। ସେହି ପାପରେ ମୁଁ ଏକା ନାନା ନରକ ଭୋଗି, ପୁଣି ସ୍ଥାବରାଦି ନୀଚ ଯୋନିରେ ମହାଦୁଃଖ ଭୋଗି, ଏବେ ଗର୍ଭରେ ଜରାୟୁରେ ଘେରା ହୋଇ, ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖ ଓ ବାହ୍ୟତାପରେ ଦହୁଛି।

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀ (ଓ ପରିବାର)କୁ ପୋଷିଥିଲି, ତଥାପି ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମବଶେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଗଲେ।

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

ହାୟ! ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

ଦେହ ପାପରୁ ଜନ୍ମିଛି; ତେଣୁ ପୁଣି ପାପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭୃତ୍ୟ, ଆଶ୍ରିତ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ମୁଁ ପରଧନ ହରଣ କରିଛି।

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

ସେହି ପାପରେ ମୁଁ ଦହୁଛି, ଯେନେ ଝିଲ୍ଲୀରେ ଘେରା। ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଦେଖି ମୁଁ ସଦା ଈର୍ଷ୍ୟାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଥିଲି।

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

ମୁଁ ପାପକର୍ତ୍ତା; ତେଣୁ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭାଗ୍ନିରେ ଦହୁଛି। କାୟା, ମନ, ବାଣୀରେ ପରକୁ ପୀଡା ଦେଇଛି; ସେହି ପାପରେ ମୁଁ ଏକା ଅତିଦୁଃଖରେ ଜଳୁଛି।

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

ଏହିପରି ଗର୍ଭସ୍ଥ ଜୀବ ନାନା ପ୍ରକାରେ ବିଳାପ କରେ—କେବେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ, କେବେ ନିଜ ମନରେ।

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

ତାପରେ ଜନ୍ମ ପରେ ସେ ନିଜକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରିତ୍ର-ଶ୍ରବଣଦ୍ୱାରା ମନକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ କରେ। ସତ୍କର୍ମ କରି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ନାରାୟଣଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣଯୁଗଳକୁ ଆରାଧନା କରେ—ଯିଏ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସତ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ-ଆନନ୍ଦମୟ; ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତିପ୍ରଭାବରେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶିତ; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଚରଣ ଦେବ-ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ମୁନି ଓ କିନ୍ନରସମୂହ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚିତ। ଉପନିଷଦ୍‌ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ବେଦରହସ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଦୁଃସହ ସଂସାରଛେଦର କାରଣ—ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି ସେ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରେ: “ମୁଁ ଏହି ଅତିଦୁଃଖମୟ ସଂସ୍କାରାଗାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବି।”

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ନାରଦମୁନି! ସେଇ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରସବ ସମୟରେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଦେହୀ ପ୍ରାଣବାୟୁଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ହୁଏ; ଏବଂ ମାତାକୁ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ, କର୍ମପାଶରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ବଳାତ୍କାରେ ଯୋନିମାର୍ଗରୁ ବାହାରୁଥାଏ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଯାତନାର ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

ସେଇ ଅତିକ୍ଲେଶରେ—ଯୋନିଯନ୍ତ୍ରର ପୀଡାରେ ଚାପି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ—ଗର୍ଭରୁ ବାହାରୁଥିବା ସହସହି ସେ ନିର୍ବୋଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

କିନ୍ତୁ ବାହ୍ୟ ବାୟୁ ତାକୁ ପୁନଃ ସଚେତନ କରେ। ବାହ୍ୟ ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ହେବା ସହସହି ତାହାର ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନାଭାବରୁ ସେ ପୂର୍ବେ ଅନୁଭୂତ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ—ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁଃଖମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ଚିହ୍ନି ନ ପାରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

ଏଭଳି ଶିଶୁବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଜୀବ ନିଜ ମଳମୂତ୍ରରେ ଲିପ୍ତ ଦେହଧାରୀ ହୁଏ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଦି ପୀଡାରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରେ ନାହିଁ। ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ତଡ଼ପି କାନ୍ଦେ; ତେବେ ପରିଚାରକମାନେ “ଦୁଧ ଆଦି ଦେବା ଉଚିତ” ଭାବି ତାକୁ ଖୁଆଇବା ଓ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି॥২৪॥

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

ଏଭଳି ପରାଧୀନ ହୋଇ ନାନାପ୍ରକାର ଦେହଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଜୀବ ଦଂଶନ ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ନିବାରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ॥২৫॥

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

ବାଲ୍ୟଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଏପରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ (ଅନ୍ତର୍ମନ) ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ—ମାତାପିତା ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଠାରୁ ସଦା ମାଡ଼ ଖାଇବା, ସବୁବେଳେ ଘୁରିବା, ଧୂଳି-ଭସ୍ମ-କାଦୁଆରେ ଖେଳିବା, ନିତ୍ୟ କଳହପ୍ରବୃତ୍ତି ରହିବା, ଅଶୁଚିତାରେ ରହିବା, ଏବଂ ଅନେକ କାମର କେବଳ ଆଭାସରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ନ ହେବା॥২৬॥

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

ତାପରେ ଯୌବନର ଉତ୍ସାହରେ ସେମାନେ ଧନାର୍ଜନ ଓ ଅର୍ଜିତ ଧନର ରକ୍ଷାରେ ଲାଗିଯାନ୍ତି; ତାହାର ନାଶ, ବ୍ୟୟ ଆଦିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ମାୟାରେ ମୋହିତ, କାମ-କ୍ରୋଧାଦି ଦୋଷରେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ନେଇ, ସଦା ଅସୂୟାରେ ରତ ହୋଇ, ପରଧନ ଚୋରି ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ ହରଣର ଉପାୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପୁତ୍ର-ମିତ୍ର-କଳତ୍ର ଆଦିଙ୍କ ଭରଣପୋଷଣ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି, ବ୍ୟର୍ଥ ଅହଂକାରରେ ଦୂଷିତ ହୋଇ, ଯେତେବେଳେ ସନ୍ତାନ ଆଦି ରୋଗ-ପୀଡାରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ଟାଚାର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ରୋଗ-କ୍ଲେଶରେ ତଡ଼ପୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଦାଁଡ଼ି ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୋକରେ ପ୍ଲାବିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ, ପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପ୍ରକାରେ, ଚିତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି॥२७॥

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

ଘର, କ୍ଷେତ୍ର ଆଦି ବିଷୟରେ କିଛିମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଇନାହିଁ; ତେବେ ସମୃଦ୍ଧ କୁଟୁମ୍ବର ଜୀବିକା କିପରି ଚାଲିବ?॥२८॥

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

ମୋର ମୂଳଧନ ଆଉ ନାହିଁ; ବର୍ଷା ମଧ୍ୟ ପଡ଼ୁନାହିଁ। ମୋ ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି ପଳାଇଗଲା? ମୋ ଗାଈମାନେ କାହିଁକି ଫେରିଲେ ନାହିଁ?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କ ଭାରେ ଦବିଛି; ମୁଁ ରୋଗୀ ଓ ଦରିଦ୍ର। ଅବିଚାରରୁ ମୋର କୃଷି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ପୁଅମାନେ ନିତ୍ୟ କାନ୍ଦନ୍ତି।

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

ମୋ ଘର ଭାଙ୍ଗି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଛି; ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ। ଜୀବିକାର ଉପାୟ ମିଳୁନାହିଁ; ରାଜାଙ୍କ ପୀଡ଼ା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ।

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଧାଉଛନ୍ତି—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କିପରି ଜିତିବି? ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଅକ୍ଷମ; ସେମାନେ ଝଡ଼ ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଆସିପଡ଼ିଛନ୍ତି।

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ନିଜ ଦୁଃଖ ନିବାରଣରେ ଅକ୍ଷମ ଥାଇ, ସେ ବିଧାତାକୁ ଧିକ୍କାରେ—“ଧିକ୍ ଏହି ଭାଗ୍ୟ! ମୋତେ ଭାଗ୍ୟହୀନ କାହିଁକି କଲୁ?”—ଏଭଳି ଦେଇବକୁ ଦୋଷ ଦେଉଛି।

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ତାହାର ଅନ୍ତର୍ବଳ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଜରା, ପାକା କେଶ ଆଦି ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଜର୍ଜର ହୁଏ ଏବଂ ରୋଗରେ ଅଧିକ ପୀଡିତ ହୁଏ। ଅଙ୍ଗ କମ୍ପେ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶି ଆଦି ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ଥିର, କଫରେ କଣ୍ଠ ଅବରୁଦ୍ଧ; ଏବଂ ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ ଆଦି ତାକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରନ୍ତି। ତେବେ ସେ ଚିନ୍ତାକୁଳ ହୋଇ—“ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ଆସିବ? ମୁଁ ମରିଗଲେ ମୋ ଅର୍ଜିତ ଘର-ଖେତ ଆଦିକୁ ପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବେ, କିମ୍ବା ସେଗୁଡ଼ିକ କାହାର ହେବ?” ବୋଲି ଭାବେ।

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଧନ ଅନ୍ୟମାନେ ଅପହରଣ କରିନେଇଥାନ୍ତି, ସେ ‘ଏବେ ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ ଆଦି କିପରି ଚାଲିବେ?’—ଏହି ମମତାଜନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପ୍ଲାବିତ ହୋଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼େ। ଜୀବନରେ କରା କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରେ, ଆଉ କ୍ଷଣକ୍ଷଣେ ଭୁଲିଯାଏ; ଏଭଳି ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିକଟେ ସେ ସଦା ଅସ୍ଥିର ରହେ।

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦାହରେ କାତର ସେ କ୍ଷଣେ ଶଯ୍ୟାରେ, କ୍ଷଣେ ଖଟରେ—ଏଭଳି ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଘୁରେ। ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ଚାପି ହୋଇ ସେ ଅତି ଦୀନତାରେ ‘ମୋତେ ଅଳ୍ପ ପାଣି ଦିଅ’ ବୋଲି ଯାଚନା କରେ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ କହନ୍ତି, ‘ଜ୍ୱରାକ୍ରାନ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣି ଶ୍ରେୟସ୍କର ନୁହେଁ,’ ସେ ମନରେ ତୀବ୍ର ଦ୍ୱେଷ କରି ମନ୍ଦ, ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଚେତନାରେ ପଡ଼ିଯାଏ।

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

ତାପରେ ସେ ହାତ-ପା ଟାଣିବା ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମଧ୍ୟ ସହିପାରେ ନାହିଁ; କାନ୍ଦୁଥିବା ବନ୍ଧୁଜନ ଘେରି ରହିଲେ ସେ କଥା କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ। ‘ମୋ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଆଦି ଏବେ କାହାର ହେବ?’—ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ, ଅଶ୍ରୁରେ ଧୁସର ଚକ୍ଷୁ, କଣ୍ଠରେ ଘୁରଘୁର ଶବ୍ଦ ହେଉଥିବାବେଳେ ପ୍ରାଣ ଦେହରୁ ବାହାରିଯାଏ। ତେବେ ଯମଦୂତମାନେ ତାକୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି, ପାଶରେ ବାନ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ନରକାଦି ଯାତନା ଭୋଗେ।

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଧାତୁକୁ ତାପି ଫୁଙ୍କି ତାହାର ମଲିନତା ଜଳାଇ ଶୋଧନ କରାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସଂସାର-ରୂପ ଦାବାଗ୍ନିର ତାପରେ ପୀଡିତ ଜନ ପରମ ଜ୍ଞାନକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ; ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ ପଶୁସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତେଣୁ ସଂସାରମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ପରମ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

ସମସ୍ତ ଧର୍ମକର୍ମ ସାଧନକୁ ସକ୍ଷମ ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ହରିଙ୍କ ସେବା କରେନାହିଁ—ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅଚେତନ କିଏ?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

ଆହୋ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଆହୋ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, କାମଦ ବିଷ୍ଣୁ ସନ୍ନିଧାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଯାତନାକୁ ଯାଆନ୍ତି—କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

ଜଗନ୍ନାଥ ନାରାୟଣ—ସମସ୍ତ କାମନାର ଫଳଦାତା—ସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନରହିତମାନେ, ହାୟ, ନରକରେ ‘ପକାଯାନ୍ତି’।

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

ଏହି ମାନବ ଶରୀର ଅନିତ୍ୟ, ମୂତ୍ର‑ପୁରୀଷ ସ୍ରବଣଶୀଳ; ମହାମୋହରେ ଆବୃତ ଅଜ୍ଞମାନେ ଅନିତ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

ମାଂସ‑ରକ୍ତାଦିରେ ଗଠିତ ଏହି ନିନ୍ଦ୍ୟ ଦେହ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ନର ସଂସାରବନ୍ଧନ ଛେଦକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜେ ନାହିଁ, ସେ ଘୋର ପାପୀ ହୁଏ।

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

ଆହା, କେତେ କଷ୍ଟକର ଏହି ମୂର୍ଖତା! ହେ ବିପ୍ର, ହରିଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣ ଚଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ମହାସୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

ନିଜ ଦେହରୁ ବାହାରୁଥିବା ମଳ‑ମୂତ୍ରାଦି ଅପବିତ୍ରତା ଦେଖି ମୂର୍ଖ ମାନବ ଘୃଣାରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ପାପୀମାନେ ପାପରୁ କାହିଁକି ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

ମାନବ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ—ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତାହା ପାଇ ଵିଚକ୍ଷଣ ଜନ ପରଲୋକାର୍ଥେ, ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରୁ।

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

ଯେମାନେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ହରିପୂଜାରେ ପରାୟଣ, ସେମାନେ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

ଯାହାଠାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଜନ୍ମିଛି, ଯାହାଠାରୁ ଚେତନା ପାଏ, ଏବଂ ଯାହାରେ ଶେଷେ ଲୟ ହୁଏ—ସେଇ ସଂସାରର ମୋଚକ।

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

ଯିଏ ପରମ, ଅନନ୍ତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବାନ୍‌ ପରି ଭାସେ—ସେଇ ଦେବେଶଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା କଲେ ସଂସାରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।