The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)

Verse 1

सनक उवाच । पुनर्वक्ष्यामि माहात्म्यं देवदेवस्य चक्रिणः । पठतां शृण्वतां सद्यः पापराशिः प्रणश्यति 1. ॥ १ ॥

ସନକ କହିଲେ—ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବଦେବ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର କହିବି। ପଢ଼ୁଥିବା ଓ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପାପରାଶି ସତ୍ୱର ନଶିଯାଏ।

Verse 2

शान्ता जितारिषड्वर्गा योगेनाप्यनहङ्कृताः । यजन्ति ज्ञानयोगेन ज्ञानरूपिणमव्ययम् ॥ २ ॥

ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, ଷଡ୍ବର୍ଗ (ଛଅ ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁ)କୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଙ୍କାରରହିତ; ଜ୍ଞାନଯୋଗଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 3

तीर्थस्नानैर्विशुद्धा ये व्रतदानतपोमखैः । यजन्ति कर्मयोगेन सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३ ॥

ଯେମାନେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମଯୋଗର ଶାସନରେ ସର୍ବଧାରକ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।

Verse 4

लुब्धा व्यसनिनोऽज्ञाश्च न यजन्ति जगत्पतिम् । अजरामरवन्मूढास्तिष्ठन्ति नरकीटकाः ॥ ४ ॥

ଲୋଭୀ, ବ୍ୟସନାସକ୍ତ ଓ ଅଜ୍ଞ ଲୋକେ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଜକୁ ଅଜର-ଅମର ଭାବି ମୂଢ ହୋଇ ସେମାନେ ନରକକୀଟ ପରି ରହିଯାନ୍ତି।

Verse 5

तडिल्लेखाश्रिया मत्ता वृथाहङ्कारदूषिताः । न यजन्ति जगन्नाथं सर्वश्रेयोविधायकम् ॥ ५ ॥

ବିଜୁଳିର ରେଖା ପରି କ୍ଷଣିକ ଶ୍ରୀରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଓ ବ୍ୟର୍ଥ ଅହଂକାରରେ ଦୂଷିତ ଲୋକେ, ସର୍ବଶ୍ରେୟ ଦାତା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 6

हरिधर्मरताः शान्ता हरिपादाब्जसेवकाः । दैवात्केऽपीह जायन्ते लोकानुग्रहतत्पराः ॥ ६ ॥

ହରିଧର୍ମରେ ରତ, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ସେବକ—ଏମିତି କେତେକ ଜନ ଦୈବବଶେ ଏହି ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି, ଲୋକାନୁଗ୍ରହରେ ତତ୍ପର ରହନ୍ତି।

Verse 7

कर्मणा मनसा वाचा यो यजेद्भक्तितो हरिम् । स याति परमं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ ७ ॥

କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ କରେ, ସେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମୋତ୍ତମ।

Verse 8

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ८ ॥

ଏଠିଏ ମୁଁ ଏହି ପୁରାତନ ପବିତ୍ର ଇତିହାସକୁ ଉଦାହରଣ ସହ କହୁଛି; ଯେ ପଢ଼ନ୍ତି ଓ ଯେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସର୍ବ ପାପ ନଶିଯାଏ।

Verse 9

तत्प्रवक्ष्यामि चरितं यज्ञमालिसुमालिनोः । यस्य श्रवणमात्रेण वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ९ ॥

ଏବେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞମାଳି ଓ ସୁମାଳିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ କହିବି; ଯାହାକୁ କେବଳ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।

Verse 10

कश्चिदासीत्पुरा विप्र ब्राह्मणो रैवतेऽन्तरे । वेदमालिरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १० ॥

ହେ ବିପ୍ର! ପୁରାତନ କାଳରେ ରୈବତଙ୍କ ସମୟରେ ‘ବେଦମାଳି’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 11

सर्वभूतदयायुक्तो हरिपूजापरायणः । पुत्रमित्रकलत्रार्थं धनार्जनपरोऽभवत् ॥ ११ ॥

ସେ ସର୍ବଭୂତଦୟାଯୁକ୍ତ ଓ ହରିପୂଜାରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର-ମିତ୍ର-କଲତ୍ର ପାଇଁ ଧନାର୍ଜନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲିପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 12

अपण्यविक्रयं चक्रे तथा च रसविक्रयम् । चण्डालाद्यैरपि तथा सम्भाषी तत्प्रतिग्रही ॥ १२ ॥

ସେ ବିକ୍ରୟଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ବସ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରୟ କଲେ, ଏବଂ ମଦ୍ୟାଦି ମତ୍ତକର ରସର ବିକ୍ରୟ ମଧ୍ୟ କଲେ; ଚଣ୍ଡାଳ ଆଦିଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 13

तपसां विक्रयं चक्रे व्रतानां विक्रयं तथा । परार्थं तीर्थगमनं कलत्रार्थमकारयत् ॥ १३ ॥

ସେ ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା; ପରମାର୍ଥ ପାଇଁ ଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲଗାଇ, ସ୍ତ୍ରୀଲାଭ ପାଇଁ କରାଇଲା।

Verse 14

कालेन गच्छता विप्र जातौ तस्य सुतावुभौ । यज्ञमाली सुमाली च यमलावतिशोभनौ ॥ १४ ॥

କାଳ ଗତି କରିବା ସହ, ହେ ବିପ୍ର, ତାହାର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ଯଜ୍ଞମାଳୀ ଓ ସୁମାଳୀ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଯମଜ ଭାଇ।

Verse 15

ततः पिता कुमारौ तावतिस्नेहसमन्वितः । पोषयामास वात्सल्याद्बहुभिः साधनैस्तदा ॥ १५ ॥

ତାପରେ ପିତା ଅତି ସ୍ନେହରେ ସେଇ ଦୁଇ କୁମାରଙ୍କୁ ପୋଷଣ କଲା; ବାତ୍ସଲ୍ୟବଶେ ସେତେବେଳେ ବହୁ ସାଧନରେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲା।

Verse 16

वेदमालिर्बहूपायैर्धनं सम्पाद्य यत्नतः । स्वधनं गणयामास कियत्स्यादिति वेदितुम् ॥ १६ ॥

ବେଦମାଳୀ ବହୁ ଉପାୟରେ ଯତ୍ନକରି ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି, ତାହା କେତେ ହେଲା ଜାଣିବାକୁ ନିଜ ଧନ ଗଣନା କଲା।

Verse 17

निधिकोटिसहस्राणां कोटिकोटिगुणान्वितम् । विगणय्य स्वयं हृष्टो विस्मितश्चार्थचिन्तया ॥ १७ ॥

ହଜାର କୋଟି ନିଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା, କୋଟି-କୋଟି ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ସେଇ ଧନ ଗଣି ସେ ନିଜେ ହର୍ଷିତ ହେଲା; ତାହାର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ମଧ୍ୟ ହେଲା।

Verse 18

असत्प्रतिग्रहैश्चैव अपण्यानां च विक्रयैः । मया तपोविक्रयाद्यैरेतद्धनमुपार्जितम् ॥ १८ ॥

ଏହି ଧନ ମୁଁ ଅସତ୍ ଦାନ-ଗ୍ରହଣ ଓ ଘୁଷରେ, ବିକ୍ରୟଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ବସ୍ତୁର ବିକ୍ରୟରେ, ତପସ୍ୟା ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କରି ସଞ୍ଚୟ କରିଛି।

Verse 19

नाद्यापि शान्तिमापन्ना मम तृष्णातिदुःसहा । मेरुतुल्यसुवर्णानि ह्यसङ्ख्यातानि वाञ्छति ॥ १९ ॥

ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ ତୃଷ୍ଣା ଶାନ୍ତି ପାଇନି; ସେ ମେରୁପର୍ବତ ସମାନ ବିଶାଳ, ଅସଂଖ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣରାଶିକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।

Verse 20

अहो मन्ये महाकष्टं समस्तक्लेशसाधनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति पुनरन्यच्च कांक्षति ॥ २० ॥

ଆହା, ମୁଁ ଏହାକୁ ମହାକଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ କରେ—ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶର କାରଣ—ଯେ ସବୁ କାମନା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ପୁଣି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।

Verse 21

जीर्यन्ति जीर्यतः केशाः दन्ताः जीर्यन्ति जीर्यतः । चक्षुःश्रोत्रे च जोर्येते तृष्णैका तरुणायते ॥ २१ ॥

ବୟସ ବଢ଼ିଲେ କେଶ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ବୟସ ବଢ଼ିଲେ ଦାନ୍ତ ଖସିଯାଏ; ଚକ୍ଷୁ ଓ ଶ୍ରୋତ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ—କିନ୍ତୁ ତୃଷ୍ଣା ଏକା ଯୁବା ହୋଇ ରହେ।

Verse 22

ममेन्द्रि याणि सर्वाणि मन्दभावं व्रजन्ति च । बलं हृतं च जरसा तृष्णा तरुणतां गता ॥ २२ ॥

ମୋର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ୍ଦ ହେଉଛି; ଜରା ମୋର ବଳ ହରିନେଇଛି—କିନ୍ତୁ ମୋର ତୃଷ୍ଣା ପୁଣି ଯୁବା ହୋଇଯାଇଛି।

Verse 23

कष्टाशा वर्त्तते यस्य स विद्वानथ पण्डितः । सुशान्तोऽपि प्रमन्युः स्याद्धीमानप्यतिमूढधीः ॥ २३ ॥

ଯାହାର ଆଶା ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁରେ ନିଶ୍ଚଳ, ସେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ସେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧୀ ହୋଇପାରେ; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ ଅତିମୂଢ ବୁଦ୍ଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପାରେ।

Verse 24

आशा भङ्गकरी पुंसामजेयारातिसन्निभा । तस्मादाशां त्यजेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ २४ ॥

ଆଶା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗ କରେ, ଅଜେୟ ଶତ୍ରୁ ସମାନ। ତେଣୁ ଯେ ଶାଶ୍ୱତ ସୁଖ ଚାହେ, ସେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 25

बलं तेजो यशश्चैव विद्यां मानं च वृद्धताम् । तथैव सत्कुले जन्म आशा हन्त्यतिवेगतः ॥ २५ ॥

ଆଶା ଅତିବେଗରେ ମନୁଷ୍ୟର ବଳ, ତେଜ ଓ ଯଶକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏହା ବିଦ୍ୟା, ମାନ ଓ ପକ୍ୱତାକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ ସତ୍କୁଳେ ଜନ୍ମର ଲାଭକୁ ମଧ୍ୟ ହରିନେଇଥାଏ।

Verse 26

नृणामाशाभिभूतानामाश्चर्यमिदमुच्यते । किञ्चिद्दातापि चाण्डालस्तस्मादधिकतां गतः ॥ २६ ॥

ଆଶାରେ ଅଭିଭୂତ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଚାଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଳ୍ପ ଦାନ କରେ, ତେବେ ସେ ଏମିତି ଲୋକଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।

Verse 27

आशाभिभूताः ये मर्त्या महामोहा महोद्धताः । अवमानादिकं दुःखं न जानन्ति कदाप्यहो ॥ २७ ॥

ଆଶାରେ ଅଭିଭୂତ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ମହାମୋହରେ ଡୁବି ଅତ୍ୟଧିକ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅବମାନ-ଅପମାନ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦୁଃଖକୁ ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ହାୟ!

Verse 28

मयाप्येवं बहुक्लेशैरेतद्धनमुपार्जितम् । शरीरमपि जीर्णं च जरसापहृतं बलम् ॥ २८ ॥

ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ କ୍ଲେଶ ସହି ଏହି ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ମୋ ଶରୀର ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ଜରା ମୋର ବଳ ହରିନେଇଛି।

Verse 29

इतः परं यतिष्यामि परलोकार्थमादरात् । एवं निश्चित्य विप्रेन्द्र धर्ममार्गरतोऽभवत् ॥ २९ ॥

ଏହା ପରେ ମୁଁ ପରଲୋକର ହିତ ପାଇଁ ଆଦରସହ ପ୍ରୟାସ କରିବି। ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ସେ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ରତ ହେଲା।

Verse 30

तदैव तद्धनं सर्वं चतुर्द्धा व्यभजत्तथा । स्वयं तु भागद्वितयं स्वार्जितार्थादपाहरत् ॥ ३० ॥

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ସମସ୍ତ ଧନକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଲା; କିନ୍ତୁ ନିଜ ପାଇଁ ନିଜ ଶ୍ରମାର୍ଜିତ ଧନରୁ ଦୁଇ ଭାଗ ନେଲା।

Verse 31

शेषं च भागद्वितयं पुत्रयोरुभयोर्ददौ । स्वेनार्जितानां पापानां नाशं कर्तुमनास्तदा ॥ ३१ ॥

ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ ଭାଗ ସେ ତାଙ୍କର ଉଭୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲା; ସେତେବେଳେ ନିଜେ ସଞ୍ଚିତ କରିଥିବା ପାପର ନାଶ କରିବା ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 32

प्रपातडागारामांश्च तथा देवगृहान्बहून् । अन्नादीनां च दानानि गङ्गातीरे चकार सः ॥ ३२ ॥

ସେ ପାନୀୟଜଳ ସୁବିଧାସହିତ ବିଶ୍ରାମଗୃହ, ପୋଖରୀ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ନିର୍ମାଣ କରାଇଲା, ଏବଂ ଅନେକ ଦେବଗୃହ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲା; ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଅନ୍ନାଦି ଦାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲା।

Verse 33

एवं धनमशेषं च विश्राण्य हरिभक्तिमान् । नरनारायणस्थानं जगाम तपसे वनम् ॥ ३३ ॥

ଏହିପରି ହରିଭକ୍ତ ସେ ନିଃଶେଷ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଧନ ବଣ୍ଟନ କରି, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମକୁ ଗଲା।

Verse 34

तत्रापश्यन्महारम्यमाश्रमं मुनिसेवितम् । फलितैः पुष्पितैश्चैव शोभितं वृक्षसञ्चयैः ॥ ३४ ॥

ସେଠାରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମ୍ୟ, ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖିଲା; ଫଳିତ ଓ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷସଞ୍ଚୟରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 35

गृणद्भिः परमं ब्रह्म शास्त्रचिन्तापरैस्तथा । परिचर्यापरैर्वृद्धैर्मुनिभिः परिशोभितम् ॥ ३५ ॥

ସେ ଆଶ୍ରମ ବୃଦ୍ଧ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ ଥିଲା—କେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଗାନ କରୁଥିଲେ, କେହି ଶାସ୍ତ୍ରଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ, ଆଉ କେହି ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପରିଚର୍ୟାରେ ତତ୍ପର।

Verse 36

शिष्यैः परिवृतं तत्र मुनिं जानन्तिसंज्ञकम् । गृणन्तं परमं ब्रह्म तेजोराशिं ददर्श ह ॥ ३६ ॥

ସେଠାରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ‘ଜାନନ୍ତି’ ନାମକ ମୁନିଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲା; ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଗାନ କରୁଥିବା ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଜର ରାଶି ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।

Verse 37

शमादिगुणसंयुक्तं रागादिरहितं मुनिम् । शीर्णपर्णाशनं दृष्ट्वा वेदमालिर्ननाम तम् ॥ ३७ ॥

ଶମ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ରାଗାଦିରହିତ, ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଭୋଜନ କରୁଥିବା ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ବେଦମାଳି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 38

तस्य जानन्तिरागन्तोः कल्पयामास चार्हणम् । कन्दमूलफलाद्यैस्तु नारायणधिया मुने ॥ ३८ ॥

ତାଙ୍କୁ ଆଗତ ଅତିଥି ବୋଲି ଜାଣି ଜାନନ୍ତୀ ଯଥୋଚିତ ଆତିଥ୍ୟ‑ସତ୍କାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। କନ୍ଦ‑ମୂଳ, ଫଳ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି, ହେ ମୁନି, ନାରାୟଣ‑ଚିନ୍ତାରେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ କରି ପୂଜା କଲେ॥

Verse 39

कृतातिथ्यक्रियस्तेन वेदमाली कृताञ्जलि । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाच वदतां वरम् ॥ ३९ ॥

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆତିଥ୍ୟ‑କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି ସାରିବା ପରେ ବେଦମାଳୀ କରଯୋଡି ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ॥

Verse 40

भगवन्कृतकृत्योऽस्मि विगतं कल्मषं मम । मामुद्धर महाभाग ज्ञानदानेन पण्डित ॥ ४० ॥

ହେ ଭଗବନ୍, ମୁଁ କୃତକୃତ୍ୟ ହେଲି; ମୋର କଲ୍ମଷ ଦୂର ହୋଇଗଲା। ହେ ମହାଭାଗ ପଣ୍ଡିତ, ଜ୍ଞାନଦାନରେ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ॥

Verse 41

एवमुक्तस्ततस्तेन जानन्तिर्मुनिसत्तमः । प्रोवाच प्रहसन्वाग्मी वेदमालि गुणान्वितम् ॥ ४१ ॥

ସେ ଏପରି କହିବା ପରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାନନ୍ତୀ ହସିମୁଖେ କହିଲେ। ବାକ୍ପଟୁ, ବେଦମାଳାଭୂଷିତ ଓ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେ ବେଦମାଳୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ॥

Verse 42

जानन्तिरुवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल संसारोच्छेदकारणम् । प्रवक्ष्यामि समासेन दुर्लभं त्वकृतात्मनाम् ॥ ४२ ॥

ଜାନନ୍ତୀ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରଶାର୍ଦୂଳ, ଶୁଣ। ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସେହି କାରଣ କହିବି ଯାହା ସଂସାର‑ପରିଭ୍ରମଣକୁ ଛେଦ କରେ; ଯାହା ଅସଂଯତ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ॥

Verse 43

भज विष्णुं परं नित्यं स्मर नारायणं प्रभुम् । परापवादं पैशुन्यं कदाचिदपि मा कृथाः ॥ ४३ ॥

ସଦା ପରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜ, ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସ୍ମର। କେବେ ମଧ୍ୟ ପରନିନ୍ଦା ଓ ଚୁଗୁଲି କରନି॥

Verse 44

परोपकारनिरतः सदा भव महामते । हरिपूजापरश्चैव त्यज मूर्खसमागमम् ॥ ४४ ॥

ହେ ମହାମତେ, ସଦା ପରୋପକାରରେ ନିରତ ରୁହ। ହରିପୂଜାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହି, ମୂର୍ଖଙ୍କ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କର॥

Verse 45

कामं क्रोधं च लोभं च मोहं च मदमत्सरौ । परित्यज्यात्मवल्लोकं दृष्ट्वा शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥

କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ମଦ ଓ ମତ୍ସର—ଏସବୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ଜଗତକୁ ଦେଖି ତୁମେ ଶାନ୍ତି ପାଇବ॥

Verse 46

असूयां परनिन्दा च कदाचिदपि मा कुरु । दम्भाचारमहङ्कारं नैष्ठुर्यं च परित्यज ॥ ४६ ॥

କେବେ ମଧ୍ୟ ଅସୂୟା କିମ୍ବା ପରନିନ୍ଦା କରନି। ଦମ୍ଭାଚାର, ଅହଂକାର ଓ କଠୋରତା ତ୍ୟାଗ କର॥

Verse 47

दयां कुरुष्व भूतेषु शुश्रूषां च तथा सताम् । त्वया कृतांश्च धर्मान्वै मा प्रकाशय पृच्छताम् ॥ ४७ ॥

ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କର, ଏବଂ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କର। ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କୃତ ଧର୍ମକର୍ମ ପ୍ରକାଶ କରନି॥

Verse 48

अनाचारपरान्दृष्ट्वा नोपेक्षां कुरु शक्तितः । पूजयस्वातिथिं नित्यं स्वकुटुम्बाविरोधतः ॥ ४८ ॥

ଅନାଚାରରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନି; ଯଥାଶକ୍ତି ସାହାଯ୍ୟ କର। ଏବଂ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବରେ ବିରୋଧ ନ ହେବ ଭାବେ ନିତ୍ୟ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସତ୍କାର କର।

Verse 49

पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि दूर्वाभिः पल्लवैरथ । पूजयस्व जगन्नाथं नारायणमकामतः ॥ ४९ ॥

ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଦୂର୍ବା ଘାସ ଓ କୋମଳ ପଲ୍ଲବ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ଜଗନ୍ନାଥ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିଷ୍କାମଭାବେ, ଫଳାଶା ବିନା, ପୂଜା କର।

Verse 50

देवानृषीन्पितॄंश्चापि तर्पयस्व यथाविधि । अग्नेश्च विधिवद्विप्र परिचर्यापरो भव ॥ ५० ॥

ବିଧିଅନୁସାରେ ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କର; ଏବଂ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ସେବା କରିବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୁଅ।

Verse 51

देवतायतने नित्यं सम्मार्जनपरो भव । तथोपलेपनं चैव कुरुष्व सुसमाहितः ॥ ५१ ॥

ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ନିତ୍ୟ ସମ୍ମାର୍ଜନ (ଝାଡ଼ୁ-ସଫା) କରିବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୁଅ; ଏବଂ ସୁସମାହିତ ମନେ ଉପଲେପନ-ଲିପନ ମଧ୍ୟ କର।

Verse 52

शीर्णस्फुटितसम्धानं कुरु देवगृहे सदा । मार्गशोभां च दीपं च विष्णोरायतने कुरु ॥ ५२ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦେବଗୃହରେ ଯାହା ଜୀର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଫାଟିଯାଇଛି, ତାହାକୁ ସଦା ସନ୍ଧାନ କରି ମରାମତି କର। ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆୟତନରେ ପଥର ଶୋଭା ଓ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କର।

Verse 53

कन्दमूलफलैर्वापि सदा पूजय माधवम् । प्रदक्षिणनमस्कारैः स्तोत्राणां पठनैस्तथा ॥ ५३ ॥

କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସଦା ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ନମସ୍କାର ଓ ସ୍ତୋତ୍ରପାଠରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି କର।

Verse 54

पुराणश्रवणं चैव पुराणपठनं तथा । वेदान्तपठनं चैव प्रत्यहं कुरु शक्तितः ॥ ५४ ॥

ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ ଓ ପୁରାଣ ପାଠ, ଏବଂ ବେଦାନ୍ତ ପାଠ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରତିଦିନ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ କର।

Verse 55

एवंस्थिते तव ज्ञानं भविष्यत्युत्तमोत्तमम् । ज्ञानात्समस्तपापानां मोक्षो भवति निश्चितम् ॥ ५५ ॥

ଏପରି ସ୍ଥିତି ହେଲେ ତୁମ ଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେବ; ଏହି ଜ୍ଞାନରୁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

Verse 56

एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्महामतिः । तथा ज्ञानरतो नित्यं ज्ञानलेशमवाप्तवान् ॥ ५६ ॥

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ପ୍ରବୋଧିତ ହୋଇ ମହାମତି ବେଦମାଳି ନିତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ରତ ହେଲେ, ଏବଂ କ୍ରମେ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଲେଶ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 57

वेदमालि कदाचित्तु ज्ञानलेशप्रचोदितः । कोऽहं मम क्रिया केति स्वयमेव व्यचिन्तयत् ॥ ५७ ॥

ବେଦମାଳି କେବେ ଜ୍ଞାନର ଅଳ୍ପ ଲେଶରେ ପ୍ରଚୋଦିତ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ କିଏ? ଏବଂ ମୋର କ୍ରିୟା (କର୍ତ୍ତବ୍ୟ) କ’ଣ?”

Verse 58

मम जन्म कथं जातं रूपं कीदृग्विधं मम । एवं विचारणपरो दिवानिशमतन्द्रि तः ॥ ५८ ॥

“ମୋର ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା, ମୋର ରୂପ କେମିତି?”—ଏଭଳି ବିଚାରରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ସେ ଦିନରାତି ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଚିନ୍ତନରେ ରହିଲେ।

Verse 59

अनिश्चितमतिर्भूत्वा वेदमालिर्द्विजोत्तमः । पुनर्जानन्तिमागम्य प्रणम्येदमुवाच ह ॥ ५९ ॥

ମନ ଅନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ବେଦମାଳି ପୁନଃ ଜାନନ୍ତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 60

वेदमालिरुवाच । ममचित्तमतिभ्रान्तं गुरो ब्रह्मविदां वर । कोऽहं मम क्रिया का च मम जन्म कथं वद ॥ ६० ॥

ବେଦମାଳି କହିଲେ—ହେ ଗୁରୁଦେବ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋର ଚିତ୍ତ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ। ମୁଁ କିଏ? ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ? ମୋର ଜନ୍ମ କିପରି—ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 61

जानन्तिरुवाच । सत्यं सत्यं महाभाग चित्तं भ्रान्तं सुनिश्चितम् । अविद्यानिलयं चित्तं कथं सद्भावमेष्यति ॥ ६१ ॥

ଜାନନ୍ତି କହିଲେ—ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ହେ ମହାଭାଗ! ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଭ୍ରମିତ। ଅବିଦ୍ୟାର ନିଳୟ ଥିବା ଚିତ୍ତ ସଦ୍ଭାବ (ଯଥାର୍ଥତା) କିପରି ପାଇବ?

Verse 62

ममेति गदितं यत्तु तदपि भ्रान्तिरिष्यते । अहङ्कारो मनोधर्म आत्मनो न हि पण्डित ॥ ६२ ॥

“ମୋର” ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରାନ୍ତି ଅଛି ବୋଲି ମନାଯାଏ। ହେ ପଣ୍ଡିତ! ଅହଂକାର ମନର ଧର୍ମ; ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।

Verse 63

पुनश्च कोऽहंमित्युक्तं वेदमाले त्वया तु यत् । मम जात्यादिशून्यस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६३ ॥

ହେ ବେଦମାଳା! ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ପଚାରିଲ—“ମୁଁ କିଏ?” କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଜାତି ଆଦିରୁ ଶୂନ୍ୟ; ତେବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ନାମ କିପରି ଦେବି?

Verse 64

अनौपम्यस्वभावस्य निर्गुणस्य परात्मनः । निरूपस्याप्रमेस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६४ ॥

ଯେ ପରମାତ୍ମା ଅନୁପମ ସ୍ୱଭାବର, ନିର୍ଗୁଣ, ନିରୂପ (ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ) ଓ ଅପ୍ରମେୟ—ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ନାମ କିପରି ଦେଇପାରିବି?

Verse 65

परं ज्योतिस्स्वरूपस्य परिपूर्णाव्ययात्मनः । अविच्छिन्नस्वभावस्य कथ्यते च कथं क्रिया ॥ ६५ ॥

ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ହିଁ ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଯିଏ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମା, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ—ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ‘କ୍ରିୟା’ କିପରି କୁହାଯିବ, ଏବଂ କେମିତି ସମ୍ଭବ?

Verse 66

स्वप्रकाशात्मनो विप्र नित्यस्य परमात्मनः । अनन्तस्य क्रिया चैव कथं जन्म च कथ्यते ॥ ६६ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ସ୍ୱପ୍ରକାଶ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନନ୍ତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ବିଷୟରେ କ୍ରିୟା ଓ ଜନ୍ମ କିପରି କୁହାଯିବ?

Verse 67

ज्ञानैकवेद्यमजरं परं ब्रह्म सनातनम् । परिपूर्णं परानन्दं तस्मान्नान्यदिह द्विज ॥ ६७ ॥

ଯେ ପରମ, ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ ଅଜର ଏବଂ କେବଳ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ବେଦ୍ୟ; ସେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏଠାରେ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 68

तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यो ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । ज्ञाने त्वनाहते सिद्धे सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ ६८ ॥

“ତତ୍ତ୍ୱମସି” ଆଦି ମହାବାକ୍ୟରୁ ମୋକ୍ଷର ସାଧନ—ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଜ୍ଞାନ—ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେହି ଜ୍ଞାନ ଯେତେବେଳେ ଅନାହତ ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମମୟ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ॥

Verse 69

एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्मुनीश्वर । मुमोद पश्यन्नात्मानमात्मन्येवाच्युतं प्रभुम् ॥ ६९ ॥

ଏଭଳି ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ପ୍ରବୋଧିତ ହୋଇ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ବେଦମାଳି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସେହି ଆତ୍ମାରେ ଅବ୍ୟୟ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କଲେ॥

Verse 70

उपाधिरहितं ब्रह्म स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । अहमेवेति निश्चित्य परां शान्तिमवाप्तवान् ॥ ७० ॥

ଉପାଧିରହିତ, ସ୍ୱପ୍ରକାଶ, ନିରଞ୍ଜନ ବ୍ରହ୍ମ—“ସେହି ମୁଁ ହିଁ” ବୋଲି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ପରମ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ॥

Verse 71

ततश्च व्यवहारार्थं वेदमालिर्मुनीश्वरम् । गुरुं प्रणम्य जानन्तिं सदा ध्यानपरोऽभवत् ॥ ७१ ॥

ତାପରେ ଲୋକବ୍ୟବହାରର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଁ ବେଦମାଳି ମୁନୀଶ୍ୱର ଗୁରୁ—ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ—ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ପରେ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ॥

Verse 72

गते बहुतिथे काले वेदमालिर्मुनीश्वर । वाराणसीपुरं प्राप्य परं मोक्षमवाप्तवान् ॥ ७२ ॥

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁନୀଶ୍ୱର ବେଦମାଳି ବାରାଣସୀ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି ପରମ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ॥

Verse 73

य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स कर्मपाशविच्छेदं प्राप्य सौख्यमवाप्नुयात् ॥ ७३ ॥

ଯେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ କର୍ମପାଶଛେଦ ପାଇ ତଦ୍ଦ୍ୱାରା କଲ୍ୟାଣମୟ ସୁଖ ଲଭେ।

Verse 74

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ज्ञाननिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ‘ଜ୍ଞାନନିରୂପଣ’ ନାମକ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।