Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation

Verse 1

नारद उवाच । कोऽसौ राक्षसभावाद्धि मोचितः सगरान्वये । सगरः को मुनिश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि 1. ॥ १ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସଗରବଂଶରେ ରାକ୍ଷସଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ କିଏ? ଏବଂ ସଗର କିଏ? ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

सनक उवाच । शृणुष्व मुनिशार्दूल गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । यज्जलस्पर्शमात्रेण पावितं सागरं कुलम् । गतं विष्णुपदं विप्र सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ २ ॥

ସନକ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ! ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ। ତାଙ୍କ ଜଳର କେବଳ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ସଗରକୁଳ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ହେ ବିପ୍ର, ସମସ୍ତ ଲୋକଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 3

आसीद्र विकुले जातो बाहुर्नाम वृकात्मजः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां धर्मतो धर्मतत्परः ॥ ३ ॥

ବିକୁ ବଂଶରେ ବୃକଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାହୁ ନାମକ ରାଜା ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଥିଲେ ଏବଂ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରି ଭୋଗ କଲେ।

Verse 4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चान्ये च जन्तवः । स्थापिताःस्वस्वधर्मेषु तेन बाहुर्विशांपतिः ॥ ४ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ମହାବାହୁ ପ୍ରଜାପତି ସେ ନୃପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ନିଜ-ନିଜ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ।

Verse 5

अश्वमेधैरियाजासौ सप्तद्वीपेषु सप्तभिः । अतर्प्पयद्भूमिदेवान् गोभूस्वर्णांशुकादिभिः ॥ ५ ॥

ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପରେ ସାତଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଏବଂ ଗୋ, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଦାନରେ ‘ଭୂମିଦେବ’ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ।

Verse 6

अशासन्नीतिशास्त्रेण यथेष्टं परिपन्थिनः । मेने कृतार्थमात्मानमन्यातपनिवारणम् ॥ ६ ॥

ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରୂପ ଦଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ସେ ପଥିକମାନଙ୍କୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବେ ଶାସନ କଲେ; ଏବଂ ‘ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତାପ ନିବାରକ’ ବୋଲି ଭାବି ନିଜକୁ କୃତାର୍ଥ ମନେ କଲେ।

Verse 7

चन्दनानि मनोज्ञानि बलि यत्सर्वदा जनाः । भूषिता भूषणैर्दिव्यैस्तद्रा ष्ट्रे सुखिनो मुने ॥ ७ ॥

ହେ ମୁନେ! ସେ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଲୋକମାନେ ସଦା ମନୋହର ଚନ୍ଦନ ଓ ବଳି-କର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ସୁଖରେ ବସନ୍ତି।

Verse 8

अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता ॥ ८ ॥

ସେ ପୃଥିବୀ ଚାଷ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପକ୍କା ଫସଲ ଦେଉଥିଲା; ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 9

ववर्ष भूमौ देवेन्द्र ः काले काले मुनीश्वर । अधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः ॥ ९ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସମୟ ସମୟରେ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା କରାଇଲେ; ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପ୍ରଜା ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଲେ।

Verse 10

एकदा तस्य भूपस्य सर्वसम्पद्विनाशकृत् । अहंकारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः ॥ १० ॥

ଏକଦା ସେ ରାଜାଙ୍କ ମନେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ବିନାଶକାରୀ, ଅସୂୟାସହିତ ମହା ଅହଂକାର ଜନ୍ମିଲା; ସେହିଏ ପତନର ହେତୁ ହେଲା।

Verse 11

अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली । कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्योऽस्ति कोऽपरः ॥ ११ ॥

“ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ତାଙ୍କର ବଳବାନ ପାଳକ; ମହାକ୍ରତୁମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ମୁଁ। ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ କିଏ?”

Verse 12

अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयारयः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ॥ १२ ॥

“ମୁଁ ବିଚକ୍ଷଣ ଓ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ; ମୋ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଜିତାଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଶାରଦ।”

Verse 13

अजेयोऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः कोऽन्योऽधिको भुवि । अहंकारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि ॥ १३ ॥

“ମୁଁ ଅଜେୟ; ମୋର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଅବ୍ୟାହତ। ପୃଥିବୀରେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ କିଏ?” ଏପରି ଅହଂକାରାସକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ପରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅସୂୟା ଜନ୍ମେ।

Verse 14

असूयातोऽभवत्कामस्तस्य राज्ञो मुनीश्वर । एषु स्थितेषु तु नरो विनाशं यात्यसंशयम् ॥ १४ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଅସୂୟାରୁ କାମନା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଧରିଲେ ମଣିଷ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶକୁ ଯାଏ।

Verse 15

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ १५ ॥

ଯୌବନ, ଧନସମ୍ପଦ, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ଅବିବେକ—ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଏକାକୀ ଅନର୍ଥ ଆଣେ; ତେବେ ଯେଉଁଠି ଚାରିଟି ଏକାସାଥି, ସେଠି କଣ କହିବା!

Verse 16

तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी । स्वदेहनाशिनी विप्र सर्वसम्पद्विनाशिनी ॥ १६ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ତାହାରୁ ଲୋକବିରୋଧିନୀ ମହା ଅସୂୟା ଜନ୍ମିଲା; ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ନାଶ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ।

Verse 17

असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते । तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत ॥ १७ ॥

ହେ ସୁବ୍ରତ! ଅସୂୟାରେ ଆବିଷ୍ଟ ମନରେ ଯଦି ସମ୍ପଦ ବଢ଼େ, ତାହାକୁ ତୁଷ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଜାଣ—ବାୟୁ ଲାଗିଲେ ସହସା ଭଡ଼ିଉଠେ।

Verse 18

असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा । परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च ॥ १८ ॥

ଯାହାଙ୍କ ମନ ଅସୂୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେମାନେ ଦମ୍ଭାଚାର କରନ୍ତି ଓ କଠୋର କଥାରେ ରତ—ସେମାନଙ୍କୁ ନ ଇହଲୋକରେ ସୁଖ, ନ ପରଲୋକରେ।

Verse 19

असूयाविष्टचित्तानां सदा निष्ठुरभाषिणाम् । प्रिया वा तनया वापि बान्धवा अप्यरातयः ॥ १९ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଆବିଷ୍ଟ ଓ ଯେ ସଦା କଠୋର ବଚନ କହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ଓ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ସମାନ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 20

मनोभिलाषं कुरुते यः समीक्ष्य परस्त्रियम् । स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः ॥ २० ॥

ଯେ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦେଖି ମନରେ କାମନା କରେ, ସେ ନିଜ ସମ୍ପଦ-ନାଶର କୁଠାର; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 21

यः स्वश्रेयोविनाशाय कुर्याद्यत्नं नरो मुने । सर्वेषां श्रेयसं दृष्ट्वा स कुर्यान्मत्सरं कुधीः ॥ २१ ॥

ହେ ମୁନେ! ଯେ ନର ନିଜ ଶ୍ରେୟସ୍‌-ନାଶ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରେ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍‌ ଦେଖି ଈର୍ଷ୍ୟା କରେ; ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ବିପରୀତ।

Verse 22

मित्रापत्यगृहक्षेत्रधनधान्यपशुष्वपि । हानिमिच्छन्नरः कुर्यादसूयां सततं द्विज ॥ २२ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେ ନର ଅନ୍ୟର ହାନି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ମିତ୍ର, ସନ୍ତାନ, ଘର, କ୍ଷେତ୍ର, ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସଦା ଈର୍ଷ୍ୟା କରେ।

Verse 23

अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः । हैहयास्तालजङ्घाश्च बलिनोऽरातयोऽभवन् ॥ २३ ॥

ତାପରେ ସେ ଅବିନୀତ, ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଆବିଷ୍ଟ ଚିତ୍ତବାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଳବାନ ହୈହୟ ଓ ତାଲଜଙ୍ଘମାନେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଗଲେ।

Verse 24

यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः सौभाग्यं तस्य वर्द्धते । सएव विमुखो यस्य सौभाग्यं तस्य हीयते ॥ २४ ॥

ଯାହା ପ୍ରତି ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଅନୁକୂଳ, ତାହାର ସୌଭାଗ୍ୟ ନିତ୍ୟ ବଢ଼େ। ଯାହାଠାରୁ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ବିମୁଖ ହୁଅନ୍ତି, ତାହାର ସୌଭାଗ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଏ।

Verse 25

तावत्पुत्राश्च पौत्राश्च धनधान्यगृहादयः । यावदीक्षेत लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन नारद ॥ २५ ॥

ହେ ନାରଦ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କୃପାଭରା କଟାକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ଗୃହାଦି ସବୁ ରହିଥାଏ।

Verse 26

अपि मूर्खान्धबधिरजडाः शूरा विवेकिनः । श्लाघ्या भवन्ति विप्रेन्द्र प्रेक्षिता माधवेन ये ॥ २६ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ମାଧବ ଯାହାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂର୍ଖ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର, ଜଡ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ହୁଅନ୍ତି; ଶୂର ଓ ବିବେକୀ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

Verse 27

सौभाग्यं तस्य हीयेत यस्यासूयादिलाञ्छनम् । जायते नात्र संदेहो जन्तुद्वेषो विशेषतः ॥ २७ ॥

ଯାହାର ମନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଆଦି ଦୋଷର ଚିହ୍ନ ଜନ୍ମେ, ତାହାର ସୌଭାଗ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ବିଶେଷକରି ଜୀବଦ୍ୱେଷ ଥିଲେ।

Verse 28

सततं यस्य कस्यापि यो द्वेषं कुरुते नरः । तस्य सर्वाणि नश्यन्ति श्रेयांसि मुनिसत्तम ॥ २८ ॥

ହେ ମୁନିସତ୍ତମ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା କାହା ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ କରେ, ତାହାର ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶ୍ରେୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 29

असूया वर्द्धते यस्य तस्य विष्णुः पराङ्मुखः । धनं धान्यं मही संपद्विनश्यति ततो ध्रुवम् ॥ २९ ॥

ଯାହାର ମନରେ ଅସୂୟା ନିତ୍ୟ ବଢ଼େ, ତାହା ପ୍ରତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପରାଙ୍ମୁଖ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଭୂମି-ସମ୍ପଦ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 30

विवेकं हन्त्यहंकारस्त्वविवेकात्तु जीविनाम् । आपदः संभवन्त्येवेत्यहंकारं त्यजेत्ततः ॥ ३० ॥

ଅହଂକାର ବିବେକକୁ ନାଶ କରେ। ବିବେକାଭାବରୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆପଦା ଅବଶ୍ୟ ଆସେ; ତେଣୁ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

अहंकारो भवेद्यस्य तस्य नाशोऽतिवेगतः । असूयाविष्टमनसस्तस्य राज्ञः परैः सह ॥ ३१ ॥

ଯାହାର ମନରେ ଅହଂକାର ଉଦ୍ଭବେ, ତାହାର ନାଶ ଅତି ଶୀଘ୍ର ହୁଏ। ଅସୂୟାବିଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ରାଜାର ନାଶ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ହୁଏ।

Verse 32

आयोधनमभूद् घोरं मासमेकं निरन्तरम् । हैहयैस्तालजङ्घैश्च रिपुभिः स पराजितः ॥ ३२ ॥

ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରନ୍ତର ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଏବଂ ସେ ଶତ୍ରୁ ହୈହୟ ଓ ତାଲଜଙ୍ଘମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲା।

Verse 33

वनं गतस्ततो बाहुरन्तर्वत्न्या स्वभार्यया । अवाप परमां तुष्टिं तत्र दृष्ट्वा महत्सरः ॥ ३३ ॥

ତାପରେ ବାହୁ ଗର୍ଭବତୀ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ବନକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ମହା ସରୋବର ଦେଖି ସେ ପରମ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଲା।

Verse 34

असूयोपेतमनसस्तस्य भावं निरीक्ष्य च । सरोगतविहंगास्ते लीनाश्चित्रमिदं महत् ॥ ३४ ॥

ତାହାର ଈର୍ଷ୍ୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଭାବକୁ ଦେଖି ସରୋବରବାସୀ ସେହି ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୀନ ହୋଇଗଲେ—ଏହା ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ।

Verse 35

अहो कष्टमहो रूपं घोरमत्र समागतम् । विशन्तस्त्वरया वासमित्यूचुस्ते विहंगमाः ॥ ३५ ॥

“ହାୟ, କେତେ କଷ୍ଟ! ଏଠାରେ କେତେ ଘୋର ରୂପ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା!” ଏହିପରି କହି ସେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତ୍ୱରାରେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 36

सोऽवगाह्य सरो भूपः पत्नीभ्यां सहितो मुदा । पीत्वा जलं च सुखदं वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ३६ ॥

ରାଜା ଦୁଇ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି, ସୁଖଦ ଜଳ ପାନ କଲେ ଏବଂ ପରେ ବୃକ୍ଷମୂଳେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।

Verse 37

तस्मिन्बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः । दुर्गुणान्विगणय्यास्य धिग्धिगित्यब्रुवन्प्रजाः ॥ ३७ ॥

ସେହି ମହାବାହୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ, ତାହାରେଇ ରକ୍ଷିତ ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଗୁଣ ଗଣନା କରି ବାରମ୍ବାର “ଧିକ୍! ଧିକ୍!” ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 38

यो वा को या गुणी मर्त्यः सर्वश्लाघ्यतरो द्विज । सर्वसंपत्समायुक्तोऽप्यगुणी निन्दितो जनैः ॥ ३८ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯେ କେହି ଗୁଣୀ ମର୍ତ୍ୟ ସେ ସର୍ବାଧିକ ଶ୍ଲାଘ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଗୁଣହୀନ, ତେବେ ଲୋକେ ତାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।

Verse 39

अपकीर्तिसमो मृत्युर्लोकेष्वन्यो न विद्यते । यदा बाहुर्वनं यातस्तदा तद्रा ज्यगा जनाः । सन्तुष्टिं परमां याता दवथौ विगते यथा ॥ ३९ ॥

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ସମ ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ବାହୁ ଯେତେବେଳେ ବନକୁ ଗଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଜାମାନେ ପରମ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ—ଦାହଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେପରି।

Verse 40

निन्दितो बहुशो बाहुर्मृतवत्कानने स्थितः । निहत्य कर्म च यशो लोके द्विजवरोत्तम ॥ ४० ॥

ବହୁବାର ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ ବାହୁ ଅରଣ୍ୟରେ ମୃତବତ୍ ରହିଲେ; ନିଜ କର୍ମଫଳ (ପୁଣ୍ୟ) ଓ ଲୋକଯଶକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ!

Verse 41

नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः । नास्ति निंदासमं पापं नास्ति मोहसमासवः ॥ ४१ ॥

ଅପକୀର୍ତ୍ତି ସମ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; କ୍ରୋଧ ସମ ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ। ନିନ୍ଦା ସମ ପାପ ନାହିଁ; ମୋହ ସମ ମଦ ନାହିଁ।

Verse 42

नास्त्यसूयासमाकीर्तिर्नास्ति कामसमोऽनलः । नास्ति रागसमः पाशो नास्ति संगसमं विषम् ॥ ४२ ॥

ଅସୂୟା ସମ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ନାହିଁ; କାମ ସମ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ। ରାଗ ସମ ପାଶ ନାହିଁ; ସଙ୍ଗ (ଲୋକାସକ୍ତି) ସମ ବିଷ ନାହିଁ।

Verse 43

एवं विलप्य बहुधा बाहुरत्यन्तदुःखितः । जीर्णाङ्गो मनसस्तापाद् वृद्धभावादभूदसौ ॥ ४३ ॥

ଏଭଳି ନାନାପ୍ରକାରେ ବିଲାପ କରି ବାହୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ମନର ଦାହରୁ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ବୃଦ୍ଧଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 44

गते बहुतिथे काले और्वाश्रमसमीपतः । स बाहुर्व्याधिना ग्रस्तो ममार मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

ବହୁ କାଳ ଅତିବାହିତ ହେଲାପରେ, ଔର୍ବ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ, ରୋଗପୀଡିତ ରାଜା ବାହୁ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 45

तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा । चिरं विलप्य बहुधा सह गन्तुं मनो दधे ॥ ४५ ॥

ତାହାର କନିଷ୍ଠା ପତ୍ନୀ, ସେତେବେଳେ ଗର୍ଭିଣୀ, ଦୁଃଖରେ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନାନା ପ୍ରକାରେ ବିଲାପ କଲା ଏବଂ ମନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଧାରଣା କଲା।

Verse 46

समानीय च सैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता । समारोप्य तमारूढं स्वयं समुपचक्रमे ॥ ४६ ॥

ସେ କାଠ ଆଣି ସଂଗ୍ରହ କରି ଚିତା ତିଆରି କଲା; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ତାହାର ଉପରେ ରଖି, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଚିତାରେ ଚଢ଼ି (ଚିତା-ପ୍ରବେଶ) କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 47

एतस्मिन्नन्तरे धीमानौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः । एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना ॥ ४७ ॥

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ, ତେଜର ନିଧି ଧୀମାନ ଔର୍ବ ମୁନି ପରମ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଏ ସବୁ କଥା ଜାଣିଲେ।

Verse 48

भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञा मुनीश्वराः । गतासूया महात्मानः पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ॥ ४८ ॥

ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି; ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ଅସୂୟା—ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 49

तपोभिस्तेजसां राशिरौर्वपुण्यसमो मुनिः । संप्राप्तस्तत्र साध्वी च यत्र बाहुप्रिया स्थिता ॥ ४९ ॥

ତପସ୍ୟାରୁ ତେଜର ରାଶି ସଦୃଶ, ଔର୍ବସମ ପୁଣ୍ୟବାନ ସେ ମୁନି ଯେଉଁଠି ସାଧ୍ବୀ ବାହୁପ୍ରିୟା ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 50

चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः । प्रोवाच धर्ममूलानि वाक्यानि मुनिसत्तमः ॥ ५० ॥

ସେ ଚିତାରେ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତା ଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମର ମୂଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 51

और्व उवाच । राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम् । तवोदरे चक्रवर्ती शत्रुहन्ता हि तिष्ठति ॥ ५१ ॥

ଔର୍ବ କହିଲେ—ହେ ସାଧ୍ବୀ, ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରିୟେ, ଏପରି ଅତିସାହସ କରନି। ତୋ ଗର୍ଭରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ, ଶତ୍ରୁହନ୍ତା ପୁତ୍ର ଅଛି।

Verse 52

बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा । रजस्वला राजसुते नारोहन्ति चितां शुभे ॥ ५२ ॥

ହେ ଶୁଭ ରାଜସୁତେ, ଛୋଟ ଶିଶୁଥିବା ନାରୀ, ଗର୍ଭିଣୀ, ଯାହାଙ୍କର ଋତୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ, ଏବଂ ରଜସ୍ୱଳା—ଏମାନେ ଚିତାରେ ଆରୋହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 53

ब्रह्महत्यादिपापानां प्रोक्ता निष्कृतिरुत्तमैः । दम्भिनो निंदकस्यापि भ्रूणघ्नस्य न निष्कृतिः ॥ ५३ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ଆଦି ପାପ ପାଇଁ ଉତ୍ତମମାନେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦମ୍ଭୀ, ନିନ୍ଦକ ଏବଂ ଭ୍ରୂଣଘ୍ନ ପାଇଁ କୌଣସି ନିଷ୍କୃତି ନାହିଁ।

Verse 54

नास्तिकस्य कृतघ्नस्य धर्मोपेक्षाकरस्य च । विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिर्नास्ति स्रुवते ॥ ५४ ॥

ହେ ସ୍ରୁବତେ, ନାସ୍ତିକ, କୃତଘ୍ନ, ଧର୍ମକୁ ଅବହେଳା କରୁଥିବା ଓ ବିଶ୍ୱାସଘାତକ—ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।

Verse 55

तस्मादेतन्महत्पापं कर्त्तुं नार्हसि शोभने । यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शांतिमेष्यति ॥ ५५ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ଶୋଭନେ, ଏହି ମହାପାପ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।

Verse 56

इत्युक्ता मुनिना साध्वी विश्वस्य तदनुग्रहम् । विललापातिदुःखार्ता समुह्यधवपत्कजौ ॥ ५६ ॥

ମୁନି ବିଶ୍ୱହିତ ପାଇଁ ଏପରି କହିଲେ। ସେଇ ସାଧ୍ୱୀ ନାରୀ ଅତିଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ବିଲାପ କଲା ଏବଂ ସମ୍ଭାଳ ହରାଇ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 57

और्वोऽपि तां पुनः प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदः । मा रोदी राजतनये श्रियमग्र्ये गमिष्यसि ॥ ५७ ॥

ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଔର୍ବ ମୁନି ତାକୁ ପୁନଃ କହିଲେ—“ହେ ରାଜତନୟେ, କାନ୍ଦ ନାହିଁ; ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇବ।”

Verse 58

मा मुंचास्रं महाभागे प्रेतो दाह्योऽद्य सज्जनैः । तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचितां क्रियाम् ॥ ५८ ॥

ହେ ମହାଭାଗେ, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଅ ନାହିଁ। ଆଜି ଏହି ପ୍ରେତଦେହକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ଦାହ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି କାଳୋଚିତ କ୍ରିୟା କର।

Verse 59

पंडिते वापि मूर्खे वा दरिद्रे वा श्रियान्विते । दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥ ५९ ॥

ପଣ୍ଡିତ ହେଉ କି ମୂର୍ଖ, ଦରିଦ୍ର ହେଉ କି ଧନୀ, ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ହେଉ କି ସୁବୃତ୍ତ—ମୃତ୍ୟୁ ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମାନ।

Verse 60

नगरे वा तथारण्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ ६० ॥

ନଗରେ ହେଉ କି ଅରଣ୍ୟେ—ଏହି ବିଷୟରେ ଦୈବ (ଭାଗ୍ୟ) ହିଁ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 61

यद्यत्पुरातनं कर्म तत्तदेवेह युज्यते । कारणं दैवमेवात्र मन्ये सोपाधिका जनाः ॥ ६१ ॥

ଯେଯେ ପୁରାତନ କର୍ମ କରାଯାଇଛି, ସେହି ସେହି ଫଳ ଏଠାରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏଥିରେ ମୁଁ ମନେ କରେ ଦୈବ ହିଁ କାରଣ; କିନ୍ତୁ ଉପାଧିବଦ୍ଧ ଲୋକ ଅନ୍ୟଥା ଭାବନ୍ତି।

Verse 62

गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वापि वार्द्धके । मृत्योर्वशं प्रयातव्यं जन्तुभिः कमलानने ॥ ६२ ॥

ଗର୍ଭରେ ହେଉ କି ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥାରେ, ଯୌବନରେ ହେଉ କି ବାର୍ଧକ୍ୟରେ—ହେ କମଳାନନେ—ଜନ୍ତୁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁର ବଶକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 63

हन्ति पाति च गोविन्दो जन्तून्कर्मवशे स्थितान् । प्रवादं रोपयन्त्यज्ञा हेतुमात्रेषु जन्तुषु ॥ ६३ ॥

କର୍ମବଶରେ ଥିବା ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ଗୋବିନ୍ଦ ହିଁ ହନନ କରନ୍ତି ଓ ପାଳନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞମାନେ କେବଳ ନିମିତ୍ତମାତ୍ର କାରଣ—ଜନ୍ତୁ ଓ ଉପକରଣ—ଉପରେ ଦୋଷାରୋପ ଓ ନିନ୍ଦା ରୋପନ୍ତି।

Verse 64

तस्माद्दुःखं परित्यज्य सुखिनी भव सुव्रते । कुरु पत्युश्च कर्माणि विवेकेन स्थिरा भव ॥ ६४ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ସୁବ୍ରତେ, ଦୁଃଖକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସୁଖିନୀ ହେଉ। ବିବେକସହ ପତିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି ସ୍ଥିର ରୁହ।

Verse 65

एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामयुतैर्वृतम् । सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम् ॥ ६५ ॥

ଏହି ଶରୀର ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରେ ଘେରା; ସୁଖର କେବଳ ଆଭାସ ଦେଉଛି, ବହୁ କ୍ଲେଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କର୍ମପାଶରେ ବନ୍ଧିତ।

Verse 66

इत्याश्वास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत् । त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम् ॥ ६६ ॥

ଏଭଳି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ମହାବୁଦ୍ଧି ମୁନି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କରାଇଲେ। ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ସେ ତନ୍ୱୀ ନମସ୍କାର କରି ମୁନୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 67

किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकांक्षिणः । नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले ॥ ६७ ॥

ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ—ସନ୍ତମାନେ ପରହିତର ଫଳ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀତଳେ ଗଛମାନେ ନିଜ ଭୋଗ ପାଇଁ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 68

योऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत् । स एव विष्णुस्तत्त्वस्थो यतः परहिते स्थितः ॥ ६८ ॥

ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଜାଣି ସାଧୁବାକ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧିତ କରେ, ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ ବିଷ୍ଣୁ; କାରଣ ସେ ପରହିତରେ ନିଷ୍ଠିତ।

Verse 69

अन्यदुःखेन यो दुःखी योऽन्य हर्षेण हर्षितः । स एव जगतामीशो नररूपधरो हरिः ॥ ६९ ॥

ଯେ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ ଓ ଅନ୍ୟର ହର୍ଷରେ ହର୍ଷିତ ହୁଏ—ସେଇ ଜଗତର ଈଶ୍ୱର, ନରରୂପଧାରୀ ହରି।

Verse 70

सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये । सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि ॥ ७० ॥

ସଜ୍ଜନମାନେ ପରଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରବଣ-ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି; ସନ୍ତମାନେ କହନ୍ତି—ଶାସ୍ତ୍ରର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖନାଶ।

Verse 71

यत्र सन्तः प्रवर्त्तन्ते तत्र दुःखं न बाधते । वर्तते यत्र मार्तण्डः कथं तत्र तमो भवेत् ॥ ७१ ॥

ଯେଉଁଠି ସନ୍ତମାନେ ଧର୍ମାଚରଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ, ସେଠି ଦୁଃଖ ବାଧେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଅନ୍ଧକାର କେମିତି ରହିବ?

Verse 72

इत्येवं वादिनी सा तु स्वपत्युश्चापराः क्रियाः । चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः ॥ ७२ ॥

ଏଭଳି କହି ସେ, ସେହି ସରୋବର ତୀରେ, ମୁନି କହିଥିବା ବିଧାନ ଅନୁସାରେ, ନିଜ ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟାମାନେ କଲା।

Verse 73

स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन् । चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः ॥ ७३ ॥

ମୁନି ସେଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବାବେଳେ, ରାଜା ଦେବରାଜ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଚିତାମଧ୍ୟରୁ ବାହାରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କଲେ।

Verse 74

प्रपेदे परमं धाम नत्वा चौर्वं मुनीश्वरम् । महापातकयुक्ता वा युक्ता वा चोपपातकैः । परं पदं प्रयान्त्येव महद्भिरवलोकिताः ॥ ७४ ॥

ମୁନୀଶ୍ୱର ଚୌର୍ବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଚୌର୍ବ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ମହାପାତକରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉ କି ଉପପାତକରେ ଜଡିତ—ମହାପୁରୁଷଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ପଡିଲେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 75

कलेवरं वा तद्भस्म तद्धूमं वापि सत्तम । यदि पश्यति पुण्यात्मा स प्रयाति परां गतिम् ॥ ७५ ॥

ହେ ସତ୍ତମ! କୌଣସି ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ସେହି ଦେହକୁ, କିମ୍ବା ତାହାର ଭସ୍ମକୁ, ଅଥବା ତାହାର ଧୂମକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ସେ ପରମ ଗତି—ପରମ ପଦ—ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 76

पत्युः कृतक्रिया सा तु गत्वाश्रमपदं मुनेः । चकार तस्य शुश्रूषां सपत्न्या सह नारद ॥ ७६ ॥

ପତିଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି ସେ ନାରୀ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲା; ହେ ନାରଦ, ସପତ୍ନୀ ସହିତ ସେ ତାଙ୍କର ସେବା-ଶୁଶ୍ରୂଷା କଲା।

Verse 77

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମପାଦରେ ‘ଗଙ୍ଗାମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।