Adhyaya 293

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्रपरिभाषा नाम द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नागलक्षणानि अग्निरुचाच नागादयो ऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म च सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ମନ୍ତ୍ରପରିଭାଷା’ ନାମକ ୨୯୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୨୯୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ନାଗଲକ୍ଷଣାନି’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ନାଗ ଆଦିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭାବ ଆଦି ଦଶ ସ୍ଥାନ, କର୍ମ, ସୂତକ ଓ ଦଷ୍ଟଚେଷ୍ଟା—ଏହି ସାତଟିକୁ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

Verse 2

शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटो ऽब्जो महाम्बुजः शङ्खपालश् च कुलिक इत्य् अष्टौनागवर्यकाः

ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, କର୍କଟ, ଅବ୍ଜ, ମହାମ୍ବୁଜ, ଶଙ୍ଖପାଳ ଓ କୁଲିକ—ଏମାନେ ଅଷ୍ଟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗରାଜ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 3

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्धान्वितौ क्रमात् विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्तितौ

କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନାଗ-ସଂଖ୍ୟା କ୍ରମେ ଦଶ, ଅଷ୍ଟ, ପଞ୍ଚ ଓ ତ୍ରି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣରୁ ଦୁଇ ଦୁଇ ଜଣ ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 4

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः

ତାଙ୍କର ବଂଶାନୁକ୍ରମରୁ ପାଞ୍ଚଶତ (ପ୍ରକାର) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଲେ—ଫଣି, ମଣ୍ଡଲି, ରାଜୀଲ ଏବଂ ବାତ-ପିତ୍ତ-କଫ ସ୍ୱଭାବୀ ଭାବେ।

Verse 5

व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पां दर्वीकराः स्मृताः रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः

ସେହି ବ୍ୟନ୍ତରମାନେ ଦୋଷମିଶ୍ର; ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ‘ଦର୍ବୀକର’ ଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ସ୍ମୃତ, ଯେଉଁମାନେ ରଥଚକ୍ର, ଲାଙ୍ଗଳ, ଛତ୍ର, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଅଙ୍କୁଶର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 6

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर् विधैश्चिताः रथाङ्गलाङ्गलत्रमुष्टिकाङ्कुशधारिण इति ख स्थिता इति ख राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्यगूर्ध्वञ्च वाजिभिः

ଗୋନସା ସର୍ପମାନେ ମନ୍ଦଗାମୀ ଓ ଦୀର୍ଘଦେହୀ; ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ମଣ୍ଡଳାକାର ଦାଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଥାଏ—ରଥଚକ୍ର, ଲାଙ୍ଗଳ, ତ୍ର-ମୁଷ୍ଟିକା (ଗଦା/ମୁଷ୍ଟି-ଚିହ୍ନ) ଓ ଅଙ୍କୁଶ ପରି। ସେମାନେ ରେଖାଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରିତ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଏବଂ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପରି ଆଡ଼କୁ ଓ ଲମ୍ବକୁ ଯାଉଥିବା ଧାରୀରେ ଶୋଭିତ।

Verse 7

व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश् च भूवर्षाग्नेयवायवः चतुर्विधास्ते षड्विंशभेदाः षोडश गोनसाः

ବ୍ୟନ୍ତର ଚାରି ପ୍ରକାର—ମିଶ୍ରଚିହ୍ନଧାରୀ, ଭୂବର୍ଷୀୟ, ଆଗ୍ନେୟ ଓ ବାୟବୀୟ। ଏହାଙ୍କର ଛବିଶି ଉପଭେଦ ଅଛି; ଏବଂ ‘ଗୋନସ’ ନାମର ସୋଳଟି ବର୍ଗ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।

Verse 8

त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः ये ऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः

ରାଜୀଲା ତେରଟି ଏବଂ ବ୍ୟନ୍ତର ଏକୋଇଶଟି ସ୍ମୃତ। ଯେ ସର୍ପମାନେ ଅନୁକ୍ତ/ଅଶୁଭ କାଳରେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ବ୍ୟନ୍ତର’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 9

आषाढादित्रिमासैः स्याद्गर्भो माषचतुष्टये अण्ड्कानां शते द्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते

ଆଷାଢ଼ ଠାରୁ ଗଣନା କଲେ ଗର୍ଭକାଳ ତିନି ମାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚାରି ମାଷ ପରିମାଣରେ ଦୁଇଶେ ଚାଳିଶ ଅଣ୍ଡ ପ୍ରସୂତ ହୁଏ।

Verse 10

सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान् उन्मीलते ऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः

ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସର୍ପମାନେ ନବଜାତମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଗ୍ରସନ୍ତି। ସାତ ଦିନ ପରେ ଆଖି ଖୋଲେ; ଏକ ମାସ ପରେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ବାହାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 11

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्यदर्शनात् द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतस्रस्तेषु दंष्त्रिकाः

ବାର ଦିନ ପରେ ଶିଶୁ ସୁବୋଧ (ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ) ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନରେ ଦାନ୍ତ ପ୍ରକଟ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେ। ବତ୍ତିଶତମ ମାସର ବିଶତମ ଦିନରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ଦଂଷ୍ଟ୍ରିକା (କ୍ୟାନାଇନ) ଥାଏ।

Verse 12

कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः

କରାଳୀ, ମକରୀ, କାଳରାତ୍ରୀ ଓ ଯମଦୂତିକା—ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ବିଷଦଂଷ୍ଟ୍ରା ହୋଇ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରକ୍ଷକରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 13

षन्मासान्मुच्यते कृत्तिं जोवेत्सष्टिसमाद्वयं नागाः सूर्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि

ଛଅ ମାସରେ ‘କୃତ୍ତି’ ଅବସ୍ଥା (ଚର୍ମକର୍ମଜୀବୀ ଦଶା) ରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଷଷ୍ଟିର ଦ୍ୱୟ (ଦୁଇ ଷଷ୍ଟି) ଜାଣିବା ଉଚିତ। ରବିବାର ଆଦି ବାରର ଅଧିପତି ନାଗମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ପାଇଁ ସାତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 14

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु शङ्खेन वा महाब्जेन सह तस्योदयो ऽथवा

ତାଙ୍କର ଛଅ ପ୍ରତିବାର (ପ୍ରତିଚକ୍ର-ମୋଡ଼)ରେ କୁଲିକ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ଥାଏ; ତାହାର ଉଦୟ ଶଙ୍ଖ ସହିତ କିମ୍ବା ମହାପଦ୍ମ (ମହାବ୍ଜ) ସହିତ ହୁଏ।

Verse 15

द्वयीर्वा नाडिकामन्त्रमन्त्रकं कुलिकोदयः दुष्टः स कालः सर्वत्र सर्पदंशे विशेषतः

ଦୁଇ (ଅଶୁଭ) ନାଡିକାରେ କିମ୍ବା ‘କୁଲିକୋଦୟ’ ନାମକ ସମୟରେ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ସେ କାଳ ଅଶୁଭ ମନାଯାଏ; ସେ ସମୟ ସର୍ବତ୍ର ହାନିକର—ବିଶେଷତଃ ସର୍ପଦଂଶରେ।

Verse 16

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्वत्रयाश्वनी विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी

କୃତ୍ତିକା, ଭରଣୀ, ସ୍ୱାତୀ, ମୂଳ, ତିନି ପୂର୍ବା, ଅଶ୍ୱିନୀ, ବିଶାଖା, ଆର୍ଦ୍ରା, ମଘା, ଆଶ୍ଳେଷା, ଚିତ୍ରା, ଶ୍ରବଣ, ରୋହିଣୀ।

Verse 17

हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः नाडिकामात्रसन्त्रकमिति ञ विनिर्दिशेदिति क , ख , ज , ट च षष्ठी रैक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्दशी

ହସ୍ତା ନକ୍ଷତ୍ର ଯଦି ଶନିବାର ଓ ମଙ୍ଗଳବାରରେ ପଡ଼େ, ତେବେ ପଞ୍ଚମୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ନାଡିକାମାତ୍ର ବାଧାକାରୀ ବୋଲି ଧରାଯାଏ; ଏହାକୁ ‘ଞ’ ଶ୍ରେଣୀ କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ‘କ, ଖ, ଜ, ଟ’ ଶ୍ରେଣୀରେ ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି ରିକ୍ତ (ନିଷ୍ଫଳ), ‘ଶିବା’ ନିନ୍ଦ୍ୟ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ।

Verse 18

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश् च राशयः एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम्

ଶରୀରର ଚାରି ସନ୍ଧି-ପ୍ରଦେଶ (ସନ୍ଧ୍ୟାଚତୁଷ୍ଟୟ) ଦୁଷ୍ଟ/ସଂକ୍ରମିତ ହେବାକୁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ। ଦଗ୍ଧଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅବସ୍ଥାମାନଙ୍କର ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦଂଶ (କାମୁଡ଼ା/ଡ଼ଙ୍କ) ଏକ, ଦ୍ୱି, କିମ୍ବା ବହୁ ହୋଇପାରେ; ଏବଂ କ୍ଷତ—କାମୁଡ଼ାରୁ, ବିଦ୍ଧ/ଭେଦନରୁ, ଓ ଫାଟି ଖଣ୍ଡିତ ହେବାରୁ—ହୁଏ।

Verse 19

अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा

ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଦଂଶ-ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ‘ଅବଗୁପ୍ତ’ (ଗୁପ୍ତ/ଲୁଚିତ) କୁହାଯାଏ। ଦଂଶ ଚାରି ପ୍ରକାର; ତାହାରେ ତିନି ଛିଦ୍ର, ଦୁଇ ଛିଦ୍ର କିମ୍ବା ଏକ ଛିଦ୍ର ଥିବା ଦଂଶ ରହେ—ଯାହା ବେଦନାଯୁକ୍ତ ଓ ଅଧିକ ରକ୍ତସ୍ରାବୀ।

Verse 20

नक्तन्त्वेकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश् च यमचोदिताः दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः

ତାପରେ ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାତ୍ରିଚର, କୂର୍ମସଦୃଶ ଓ ଏକପାଦୀ ଦଂଶକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଦଂଶକ କୀଟ ଓ ପିପିଳିକାର ସ୍ପର୍ଶରେ ସେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ଏବଂ କଣ୍ଠଶୋଥ ଓ ରୁଜାରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 21

सतोदो रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे

ଦଂଶ (କାମୁଡ଼ା/ଡ଼ଙ୍କ) ସତୋଦ (ଭେଦନକାରୀ), ରନ୍ଥିତ (ମଥନ/ଛିଣ୍ଡାଇବା ପ୍ରକାର), ସବିଷ (ବିଷଯୁକ୍ତ), କିମ୍ବା ନ୍ୟସ୍ତନିର୍ବିଷ (ବିଷ ପୂର୍ବରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା/କ୍ଷୀଣ) ହୋଇପାରେ। ଏପରି ଦଂଶକ ଦେବାଳୟ, ଶୂନ୍ୟଗୃହ, ବଲ୍ମୀକ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ କୋଟର (ଗହ୍ୱର)ରେ ମିଳେ।

Verse 22

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहे ऽब्जे पर्वताग्रतः

ରାସ୍ତା-ସନ୍ଧିରେ, ଶ୍ମଶାନରେ, ନଦୀତଟରେ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ନଦୀ ସମୁଦ୍ର ସହ ମିଶେ ସେହି ସଙ୍ଗମରେ; ଦ୍ୱୀପରେ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ଚଉରାହାରେ, ଉଚ୍ଚ ସୌଧରେ, ଗୃହରେ, ପଦ୍ମ ଉପରେ ଏବଂ ପର୍ବତଶିଖର ସମ୍ମୁଖରେ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଜପାଦି କ୍ରିୟା ପାଇଁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 23

विलहद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरेणेषु च

ଭାଙ୍ଗିଥିବା କିମ୍ବା ଫାଟି ଖୋଲା ଦ୍ୱାର, ଜୀର୍ଣ୍ଣ କୂଆ, ଜର୍ଜର ଘର ଏବଂ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ପ୍ରାଚୀର; ଏହିପରି ଶିଗ୍ରୁ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଓ ଅକ୍ଷ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ଜାମ୍ବୁ ଓ ଡୁମ୍ବର (ଗୁଲର) ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ନିବାସ—ଏସବୁକୁ ଦୋଷ ଓ ଅଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଧରାଯାଏ।

Verse 24

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्कक्षजत्रुणि तालौ शङ्खे गले मूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः

(ଏହି ପୀଡା) ବଟି/କୁଚି (groin) ଅଞ୍ଚଳରେ ଏବଂ ପୁରୁଣା ଘାଉର ଚିହ୍ନରେ; ମୁଖ ଓ କଣ୍ଠରେ, ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶରେ, କାଖରେ ଏବଂ ଜତ୍ରୁ (ହଂସଳି) ଅଞ୍ଚଳରେ; ତାଳୁରେ, ଶଂଖ-ପ୍ରଦେଶରେ, ଗଳାରେ, ମୁଣ୍ଡରେ, ଠୋଡ଼ିରେ, ଏବଂ ନାଭି ଓ ପାଦରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ।

Verse 25

दंशो ऽशुभः शुभो दूतः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः लिङ्गवर्णसमानश् च शुक्लवस्त्रो ऽमलः शुचिः

ଦଂଶ (କାମୁଡ଼ା/ଡ଼ଙ୍କ) ଚିହ୍ନ ଥିବା ଦୂତ ଅଶୁଭ। କିନ୍ତୁ ଶୁଭ ଦୂତ ସେ—ଯାହାର ହାତରେ ପୁଷ୍ପ ଥାଏ, ଯିଏ ସୁବାକ୍ କହେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯାହାର ଅଙ୍ଗଲକ୍ଷଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସମାନ, ଯିଏ ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଚି।

Verse 26

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक्

ଅଶୁଭ ଦ୍ୱାର ନିକଟେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଅସାବଧାନ/ପ୍ରମାଦୀ, ଯାହାର ଦୃଷ୍ଟି ଭୂମିକୁ ନମିଥାଏ; ବିବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ହାତରେ ପାଶ ଆଦି ଧରିଥିବା, ଏବଂ ଗଦ୍ଗଦ/କର୍କଶ ସ୍ୱରରେ କଥା କହୁଥିବା—ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଅପଶକୁନ।

Verse 27

शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः

ସେ ଶୁଷ୍କ କାଠ ପାଖରେ ରହିବ; ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ସଂଯତ ହେବ; ତିଳ-ଆଲକ୍ତକ ଲେପିତ ହାତ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଥିବ; ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କେଶରେ କଳା ଓ ଲାଲ ପୁଷ୍ପ ଧାରଣ କରିବ।

Verse 28

कुचमर्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः सदंशमवलुप्तमिति ञ कण्ठशोषरुजान्त्रित इति ञ केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः

ଯେ ଦୂତୀ ସ୍ତନ ମର୍ଦ୍ଦନ କରେ, ନଖ କାଟେ, ଗୁଦ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, କିମ୍ବା ପାଦରେ ଭୂମିରେ ରେଖା/ଖୋଚ ଦିଏ; ଯାହାର ଦଂଶଚିହ୍ନ ଅଛି କିମ୍ବା କେଶ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ଝଡ଼ିଯାଇଛି; ଯେ କଣ୍ଠଶୋଷ, ପୀଡ଼ା ଓ ଆନ୍ତ୍ରିକ କ୍ଲେଶରେ ପୀଡ଼ିତ—ଏମିତି ଦୂତୀକୁ ଅଶୁଭ (ଦୁଷ୍ଟା) ଦୂତୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କେଶ ଉପାଡ଼େ କିମ୍ବା ଅକାରଣ ଘାସ କାଟେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପଶକୁନ ଦୂତ।

Verse 29

इडान्या वा वहेद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान्

ଦୂତ ଓ ନିଜ ଶରୀରରେ ଇଡା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ (ପିଙ୍ଗଳା) ନାଡ଼ୀର ପ୍ରବାହ ଯଦି ଦ୍ୱିବିଧ ଭାବେ ଚାଲେ, ତେବେ ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରବାହର ପୁଷ୍ଟି-ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ଫଳ/ଜ୍ଞାନ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନପୁଂସକ-ସ୍ୱଭାବର କି ନୁହେଁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् दूताङ्घ्रिचलनं दुष्ठमुत्थितिर्निश् चला शुभा

ଦୂତ ଯେ ଅଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଦଂଶ/ଘାଉ ଅଛି ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ଦୂତର ପାଦର ଅସ୍ଥିର ଚଳନ ଅଶୁଭ; ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଉଠି ଦଢ଼ି ରହିବା ଶୁଭ।

Verse 31

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टो ऽन्यत्र सम्मागतः जीवो गतागतैर् दुष्टः शुभो दूतनिवेदने

ଜୀବିତ ବ୍ୟକ୍ତିର ପାଖରେ ଶୁଭ ଦୂତ ଥାଇ ଓ ଅନ୍ୟତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ଦୂତ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ଆସା-ଯାଆରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଶୁଭତାରେ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଦୂତର ନିବେଦନ/ସମ୍ବାଦ ଯଦି ଶୁଭ, ତେବେ ତାହାକୁ ଶୁଭ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

दूतस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्वामजार्धनिन्दिता विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषर्निर्विषकालता

ଦୂତର ବାକ୍ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ ତାହା ‘ପୂର୍ବାମଜାର୍ଧନିନ୍ଦିତା’ ନାମକ ଦୋଷରୂପେ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏବଂ ବାକ୍ୟାନ୍ତରେ ଭୁଲ ପଦବିଭାଗ ହେଲେ ‘ବିଷ–ନିର୍ବିଷ–କାଲତା’ ଦୋଷ ହୁଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ପଦଚ୍ଛେଦ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ-କାଳ ତ୍ରୁଟିରେ ‘ବିଷ’କୁ ‘ନିର୍ବିଷ’ କିମ୍ବା ଓଲଟା କରିଦେବା।

Verse 33

आद्यैः स्वरैश् च काद्यश् च वर्गैर् भिन्नलिपिर्द्विधा स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका

ଆଦି ସ୍ୱର ଓ ‘କ’ ଆଦି ବର୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଲିପି (ବର୍ଣ୍ଣମାଳା) ଦ୍ୱିବିଧ କୁହାଯାଇଛି। ମାତୃକା ଚାରି ପ୍ରକାର—ସ୍ୱରଜା, ବସୁମାନ୍ (ଅଷ୍ଟବିଧ), ବର୍ଗୀ (ବର୍ଗବଦ୍ଧ ବ୍ୟଞ୍ଜନ), ଏବଂ ଇତି-କ୍ଷେପା (ଶେଷରେ ଯୋଗ ହେଉଥିବା ‘ଇତି’ ଚିହ୍ନ)।

Verse 34

वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः

ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଗମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଥମ ଚାରି ପଙ୍କ୍ତି କ୍ରମେ ବାତ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଜଳ-ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପଞ୍ଚମ ପଙ୍କ୍ତି ନପୁଂସକ ମନାଯାଏ। ସ୍ୱରମାନେ ‘ଶକ୍ର, ଅମ୍ବୁ, ଯୋନି’ ନାମରେ ସଂଜ୍ଞିତ।

Verse 35

दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः

ଦୂତ ପାଇଁ ବାକ୍ ଓ ପାଦ-ଲକ୍ଷଣ ଅଶୁଭ ସୂଚକ। ବାତ-ଅଗ୍ନି ପ୍ରଧାନ ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟମ; ହରି (ପୀତ-ହରିତ) ବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶସ୍ତ; ବାରୁଣ (ଜଳପ୍ରଧାନ) ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ; କିନ୍ତୁ ନପୁଂସକ (ଲିଙ୍ଗହୀନ/ଉଭୟଲିଙ୍ଗ) ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଭ।

Verse 36

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्जितं मेघहस्तिनोः प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं

ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ ମଙ୍ଗଳବାକ୍ୟ, ମେଘ ଓ ହାତୀର ଗର୍ଜନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ (ଦାହିଣ) ନିମିତ୍ତ, ବୃକ୍ଷରେ ଫଳ ଥିବା, ଏବଂ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଆସୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଆଦିର ରୁତ—ଏସବୁ ଶୁଭ ଓ ଜୟଦାୟକ ଶକୁନ ମନାଯାଏ।

Verse 37

शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम्

ଗୀତ ଆଦି ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଭକର; କିନ୍ତୁ ଏପରି ଧ୍ୱନି କେବେ କେବେ ଅସିଦ୍ଧିର ସୂଚକ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ତଦ୍ରୂପ ଅର୍ଥହୀନ କଥା, କ୍ରନ୍ଦନ, ଡାହାଣ (ଦକ୍ଷିଣ) ପଟରୁ ଶୁଣାଯାଉଥିବା ଡାକ ଓ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଛିଙ୍କ—ଅପ୍ରାପ୍ତିର ନିମିତ୍ତ।

Verse 38

वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुरजध्वजौ क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः

ବେଶ୍ୟା, ଛିଙ୍କ, ରାଜା, କନ୍ୟା, ଗାଈ, ହାତୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଧ୍ୱଜ, ଦୁଧ-ଘିଅ-ଦହି, ଶଙ୍ଖ ଓ ଜଳ, ଛତ୍ର, ଭେରୀ, ଫଳ ଓ ସୁରା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ନିମିତ୍ତଚିହ୍ନ ଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି।

Verse 39

तण्डुला हेम रुप्यञ्च सिद्धये ऽभिमुखा अमी सकाष्ठः सानलः कारुर्मलिनाम्बरभावभृत्

ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚାଉଳ ଦାଣା, ସୁନା ଓ ରୂପା—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧକ/କର୍ମର ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏବଂ କାଠ ଓ ଅଗ୍ନି ସହ ଆସୁଥିବା, ମେଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା (ଅଲଙ୍କାରହୀନ) କାରିଗର ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ମନାଯାଏ।

Verse 40

गलस्थटङ्गो गोमायुगृध्रोलूककपर्दिकाः तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये

ନିଷେଧ/ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଗଲସ୍ଥଟଙ୍ଗ, ଗୋମୟ, ଗୃଧ୍ର, ଉଲୂକ ଓ କପର୍ଦିକା ଯୁକ୍ତ ତେଲ, ଏବଂ କପାଳ (ଅସ୍ଥି) ଓ କାର୍ପାସ ସହ—ଏହା ଭସ୍ମ (ହାନିକର ପ୍ରଭାବ) ନାଶ ପାଇଁ ବିଧି।

Verse 41

विषरोगाश् च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः विषदंशो ललाटं यात्यतोनेत्रं ततौ सुखम् आस्याच्च वचनीनाड्यौ धातून प्राप्नोति हि क्रमात्

ବିଷରୋଗ ସାତ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବିଷ ଏକ ଧାତୁରୁ ଅନ୍ୟ ଧାତୁକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦଂଶସ୍ଥାନର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରଥମେ ଲଲାଟକୁ, ପରେ ନେତ୍ରକୁ ଯାଏ, ତାପରେ କିଛି ଶାନ୍ତି ହୁଏ। ପଛରେ ମୁଖରୁ ବାକ୍-ନାଡୀକୁ ପହଞ୍ଚି, କ୍ରମେ ଧାତୁମାନଙ୍କୁ ଅଧିଗମ କରେ।