Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନାକୁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଓ ଗ୍ରହଦୋଷ-ଶମକ ଶାସନ ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି। ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବୀଜ-ପିଣ୍ଡ, ବୀଜ-ନିର୍ମାଣ ନୀତି (ଅଙ୍ଗ-ଘଟକ, ବିନ୍ଦୁ-ପୂରଣ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଗଣେଶଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ବୀଜ-ସମୂହକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ପୂର୍ବକର୍ମ ଭାବେ ଦିକ୍ପୂଜା, ମୂର୍ତ୍ତି-ସ୍ଥାପନ, ମୁଦ୍ରା-ବନ୍ଧ, ଲାଲ ରୂପ-ଲକ୍ଷଣ, ଆୟୁଧ ଓ ହସ୍ତବିନ୍ୟାସ, ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ରତ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ପରେ ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଗ୍ରହ ମଣ୍ଡଳ ବିସ୍ତାର କରି, ନଅ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ନଅ କଳଶ ଦ୍ୱାରା ନବଗ୍ରହ ପୂଜା, ଚଣ୍ଡା ପାଇଁ ଦୀପଦାନ, ଗୋରୋଚନା, କେଶର/କୁଙ୍କୁମ, ଲାଲ ସୁଗନ୍ଧ, ଅଙ୍କୁର, ଧାନ୍ୟ ଓ ଜବା-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୁଏ। ଫଳ—ଗ୍ରହଶାନ୍ତି, ସଂଘର୍ଷରେ ବିଜୟ, ବଂଶ/ବୀଜଦୋଷ ନିବାରଣ, ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଦ୍ରବ୍ୟ (ଯେପରି ଖସ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବ-ପ୍ରୟୋଗ। ଶିରରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ ଓ ନିଜକୁ ରବି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ସମାପ୍ତି; ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ତମ୍ଭନ/ମାରଣ, ପୁଷ୍ଟି, ଶତ୍ରୁଘାତ, ମୋହନ ଆଦି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଖାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଚ୍ଚନାକୁ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟୋଗିକ ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ग्रहहृन्मन्त्रादिकं नाम नवनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिशततमो ऽध्यायः सूर्यार्चनम् अग्निर् उवाच शय्या तु दण्डिसाजेशपावकश् चतुराननः सर्वार्थसाधकमिदं वीजं पिण्डार्थमुच्यते
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଗ୍ରହହୃନ୍-ମନ୍ତ୍ରାଦିକଂ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ନିରାନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତିନିଶେତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ସୂର୍ୟାର୍ଚ୍ଚନ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—‘ଶୟ୍ୟା, ଦଣ୍ଡି, ସାଜେଶ, ପାବକ, ଚତୁରାନନ’ ଏହି ବୀଜମନ୍ତ୍ର ‘ପିଣ୍ଡ’ (ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂତ୍ର) ରୂପେ ଉପଦିଷ୍ଟ; ଏହା ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ।
Verse 2
स्वयं दीर्घस्वराद्यञ्च वीजेष्वङ्गानि सर्वशः खातं साधु विषञ्चैव सविन्दुं सकलं तथा
ବୀଜମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଦୀର୍ଘସ୍ୱରାଦି ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ବୀଜକୁ ‘ଖାତ’ (ଚିହ୍ନିତ/ଭେଦିତ) ରୂପରେ, ଯଥାବିଧି, ‘ବିଷ’ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ) ସହ, ଏବଂ ବିନ୍ଦୁ (ଅନୁନାସିକ ଚିହ୍ନ) ଯୋଗେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଦରକାର।
Verse 3
गणस्य पञ्च वीजानि पृथग्दृष्टफलं महत् गणं जयाय नमः एकदंष्ट्राय अचलकर्णिने गजवक्त्राय महोहरहस्ताय पञ्चाङ्गं सर्वसामान्यं सिद्धिः स्याल्लक्षजाप्यतेः
ଗଣେଶଙ୍କ ପାଞ୍ଚଟି ବୀଜ (ସୂତ୍ର) ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକର ଫଳ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ଭାବେ ମହାନ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ—(୧) ‘ଗଣଂ—ଜୟାର୍ଥଂ ନମଃ’, (୨) ‘ଏକଦଂଷ୍ଟ୍ରାୟ ନମଃ’, (୩) ‘ଅଚଲକର୍ଣ୍ଣିନେ ନମଃ’, (୪) ‘ଗଜବକ୍ତ୍ରାୟ ନମଃ’, (୫) ‘ମହୋହରହସ୍ତାୟ ନମଃ’। ଏହି ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ସର୍ବସାଧାରଣ; ଲକ୍ଷ ଜପରେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 4
गणाधिपतये गणेश्वराय गणनायकाय गणक्रीडाय दिग्दले पूजयेन्मूर्तीः पुरावच्चाङ्गपञ्चकम् वक्रतुण्डाय एकदंष्ट्राय महोदराय गजवक्त्राय विकटाय विघ्नराजाय धूम्रवर्णाय दिग्विदिक्षु यजेदेताल्लोकांशांश् चैव मुद्रया
ଦିଗ୍ଦଳ (ପତ୍ର/ବିଭାଗ)ଗୁଡ଼ିକରେ ଗଣାଧିପତି, ଗଣେଶ୍ୱର, ଗଣନାୟକ ଓ ଗଣକ୍ରୀଡା—ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଅଙ୍ଗ-ପଞ୍ଚକ କରିବା ଦରକାର। ପରେ ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ, ଏକଦଂଷ୍ଟ୍ର, ମହୋଦର, ଗଜବକ୍ତ୍ର, ବିକଟ, ବିଘ୍ନରାଜ ଓ ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲୋକାଂଶ/ଦିଗ୍ଭାଗକୁ ମୁଦ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
मध्यमातर्जनीमध्यगताङ्गुष्ठौ समुष्टिकौ चतुर्भुजो मोदकाढ्यो दण्डपाशाङ्कुशान्वितः
ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଠି ମଧ୍ୟମା ଓ ତର୍ଜନୀ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଉଭୟ ହସ୍ତ ମୁଷ୍ଟିରୂପ; ସେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ମୋଦକସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଦଣ୍ଡ, ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶଧାରୀ।
Verse 6
दन्तभक्षधरं रक्तं साब्जं पाशाड्कुशैर् वृतम् पूजयेत्तं चतुर्थ्याञ्च विशेषेनाथ नित्यशः
ଦନ୍ତ ଓ (ଭଙ୍ଗ) ଦନ୍ତ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ରୂପକୁ, ପଦ୍ମସହିତ ଏବଂ ପାଶ–ଅଙ୍କୁଶଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ/ସେବିତ ଭାବେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷତଃ ଚତୁର୍ଥୀରେ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ।
Verse 7
श्वेतार्कमूलेन कृतं सर्वाप्तिः स्यात्तिलैर् घृतैः तण्डुलैर् दधिमध्वाज्यैः सौभाग्यं वश्यता भवेत्
ଶ୍ୱେତ ଅର୍କର ମୂଳଦ୍ୱାରା କୃତ କର୍ମ ସର୍ବପ୍ରାପ୍ତି/ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିଳ, ଘୃତ, ତଣ୍ଡୁଳ, ଦଧି, ମଧୁ ଓ ଆଜ୍ୟଦ୍ୱାରା (କଲେ) ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ବଶ୍ୟତା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 8
घोषासृक्प्राणधात्वर्दी दण्डी गार्तण्डभैरवः धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्ता विम्बपुटावृतः
ସେ ଘୋଷ (ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୱନି), ରକ୍ତ, ପ୍ରାଣ ଓ ଧାତୁମାନଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି; ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ଗାର୍ତଣ୍ଡ-ଭୈରବ (ସୂର୍ୟସଦୃଶ ଭୈରବ); ଧର୍ମ–ଅର୍ଥ–କାମ–ମୋକ୍ଷ ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଦାତା, ଏବଂ ବିମ୍ବପୁଟରେ ଆବୃତ।
Verse 9
ह्रस्वाः स्युर्मूर्तर्यः पञ्च दीर्घा अङ्गानि तस्य च सिन्दूरारुणमीशाने वामार्धदयितं रविं
ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣ ହ୍ରସ୍ୱ ହେବ, ଏବଂ ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘ ହେବ। ଈଶାନ (ଈଶାନ୍ୟ) ରୂପରେ ସେ ସିନ୍ଦୂରାରୁଣ ବର୍ଣ୍ଣର, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବାମାର୍ଧରେ ରବିକୁ ପ୍ରିୟ/ଦୟିତ ରୂପେ ଚିତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
आग्नेयादिषु कोणेषु कुजमन्दाहिकेतवः स्नात्वा विधिवदादित्यमाराध्यार्घ्यपुरःसरं
ଆଗ୍ନେୟ ଆଦି କୋଣଦିଗରେ କୁଜ, ମନ୍ଦ, ରାହୁ ଓ କେତୁଙ୍କ ଉପାସକମାନେ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି; ପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ନିବେଦନ ପୂର୍ବକ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତୁ।
Verse 11
कृतान्तमैशे निर्माल्यं तेजश् चण्डाय दीपितं रोचना कुङ्कुमं वारि रक्तगन्धाक्षताङ्कुराः
କୃତାନ୍ତ ଓ ମହେଶଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ନିବେଦନ ବିଧିତ; ଚଣ୍ଡାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଦୀପ। ଏହା ସହ ଗୋରୋଚନା, କୁଙ୍କୁମ/କେଶର, ଜଳ, ରକ୍ତଗନ୍ଧ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅଙ୍କୁର ଅର୍ପଣୀୟ।
Verse 12
वेणुवीजयवाःशालिश्यामाकतिलराजिकाः जवापुष्पान्वितां दत्वा पात्रैः शिरसि धार्य तत्
ବେଣୁବୀଜ, ଯବ, ଚାଉଳ, ଶ୍ୟାମାକ, ତିଳ ଓ ରାଇ—ଜବାପୁଷ୍ପ ସହିତ—ଦାନ/ନିବେଦନ କରି; ତାହାକୁ ପାତ୍ରରେ ରଖି ଶିରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
जानुभ्यामवनीङ्गत्वा सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् स्वविद्यामन्त्रितैः कुम्भैर् नवभिः प्रार्च्य वै ग्रहान्
ଦୁଇ ଗୁଡ଼ୁଆ ଉପରେ ଭୂମିରେ ଆଗକୁ ଯାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ନିଜ ବିଦ୍ୟାମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ନଅଟି କୁମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ନବଗ୍ରହଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
ग्रहादिशान्तये स्नानं जप्त्वार्कं सर्वमाप्नुयात् संग्रामविजयं साग्निं वीजदोषं सविन्दुकं
ଗ୍ରହାଦି ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରି ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ—ଅଗ୍ନିବଳ ସହିତ ସଂଗ୍ରାମବିଜୟ, ଏବଂ ବୀଜଦୋଷ ଓ ‘ବିନ୍ଦୁ’ଦୋଷର ନିବାରଣ।
Verse 15
न्यस्य मूर्धादिपादान्तं मूलं पूज्य तु मुद्रया स्वाङ्गानि च यथान्यासमात्मानं भावयेद्रविं
ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଦାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୁଦ୍ରାରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜା କରିବ। ପରେ ନ୍ୟାସାନୁସାରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି, ନିଜକୁ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ରୂପେ ଭାବିବ।
Verse 16
ध्यानञ्च मारणस्तम्भे पीतगाप्यायने सितम् रिपुघातविधौ कृष्णं मोहयेच्छक्रचापवत्
ମାରଣ ଓ ସ୍ତମ୍ଭନ ଧ୍ୟାନରେ ପୀତ ରୂପ ଚିନ୍ତନ କରିବ। ପୋଷଣ-ବୃଦ୍ଧି କର୍ମରେ ଶ୍ୱେତ, ଶତ୍ରୁଘାତ ବିଧିରେ କୃଷ୍ଣ, ଏବଂ ମୋହନ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସଦୃଶ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 17
यो ऽभिषेकजपध्यानपूजाहोमपरः सदा तेजस्वी हृजयः श्रीमान् समुद्रादौ जयं लभेत्
ଯେ ସଦା ଅଭିଷେକ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଓ ହୋମରେ ପରାୟଣ ଥାଏ, ସେ ତେଜସ୍ୱୀ, ହୃଦୟରେ ବିଜୟୀ ଓ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମୁଦ୍ରାଦି ମହାକାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଜୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 18
ताम्बूलादाविदं न्यस्य जप्त्वा दद्यादुशीरकं न्यस्तुवीजेन हस्तेन स्पर्शनं तद्वशे स्मृतं
ତାମ୍ବୂଳ ଆଦିରେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ନ୍ୟାସ କରି ଜପ କରି, ପରେ ଉଶୀରକ (ଖସ) ଦେବ। ବୀଜମନ୍ତ୍ର ନ୍ୟସ୍ତ ହସ୍ତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ତାହାକୁ ବଶ କରାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Frequently Asked Questions
It emphasizes mantra-ritual architecture: constructing and applying bīja-mantras (with bindu and limb-components), performing directional mūrti-worship with mudrā-sealing, executing arghya and nine-kumbha graha worship, and completing the rite through full-body nyāsa and deity-identification (Ravi-bhāvanā).
Sūrya-arcana is taught as disciplined upāsanā that stabilizes vitality and clarity; by integrating nyāsa, japa, and offerings with ethical observance, it channels desired worldly outcomes into a dharmic framework that supports inner steadiness and higher aims.